ماماندار نەگە تۇراقتامايدى؟
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 1927 مەكتەپكە ينسپەكتور جەتىسپەيدى. ال ايسۇلۋداي ماماننىڭ تاپشىلىعى ءتىپتى ۇلكەن ماسەلە ەكەنى انىق. سەبەبى بىلتىر عانا اقتوبە قالاسىندا مەكتەپ ينسپەكتورىنىڭ وقۋشىنى فورما كيىپ كەلمەگەنى ءۇشىن ۇرىپ, قىلعىندىرعانىن مويىنداعانى, سوڭىندا 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان جانە لەيتەنانت شەنىنەن ايىرۋ جازاسىمەن كەلىسكەنى ەسىمىزدە. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەندەي, اۋلاداعى اجەتحانانى كۇزەتۋ بارىسىندا سىرتتان تەكسەرۋگە كەلگەن شەندىلەردەن قوقان-لوقى كورىپ, بارشا پەداگوگ قاۋىمدى الاڭداتقان كەشەگى تۇركىستاندىق مۇعالىمنىڭ جايىن ءالى دە ۇمىتا قويعان جوقپىز. ايتپاقشى, مۇنداي كۇزەت پەن كەزەكتىڭ ءتۇرى تاراز قالاسىنداعى تۇزدە ورنالاسقان اجەتحانادا 12 جاسار وقۋشىنىڭ زورلانعانىنان كەيىن «ويلاپ» تابىلعان-تىن. وسى وقيعادان سوڭ مەكتەپ ينسپەكتورى ىشكى ىستەر ورگاندارىنان شىعارىلدى.
باق بەتتەرىنەن, اسىرەسە جۇمىس ىزدەۋگە ارنالعان سايتتاردان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكە قابىلداۋ تۋرالى حابارلاندىرۋلارىن ءجيى كوزىمىز شالىپ ءجۇر. نەگىزى مەكتەپ ينسپەكتورلىعىنا پسيحولوگيا, سپورت جانە زاڭ سالاسى ماماندارى قابىلدانادى. جىل سايىن زاڭگەر ماماندىعىنا كوپ گرانت بولىنەدى, بۇدان بولەك قوعامدا قۇقىق سالاسىنا سۇرانىس تا جوعارى, سول سەبەپتى تالاپكەرلەر اقىلى وقۋعا دا ق ۇلىقتى. بىراق مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەلىكتەن جويىلمايدى؟ مۇنىڭ سەبەبىن 5 جىلدان بەرگى ەڭبەك وتىلىندە بىردە-ءبىر ءتارتىپ بۇزۋشىلىق ورىن الماعان, كەرىسىنشە جوعارىدا جازعانىمىزداي, اتا-انالاردىڭ العىسىن العان مەكتەپ ينسپەكتورى ا.كاريموۆا بىرنەشە سەبەپپەن بايلانىستىرادى.
– جاس ماماندار بۇل قىزمەتكە ءجيى كەلەدى, بىراق تۇراقتامايدى. كوبىنە-كوپ ايەلدەر وسى جۇمىستى تاڭدايدى, ويتكەنى وتباسىن اسىرايتىن ەر ازاماتتار از ايلىقتى قاناعات تۇتپايدى. دەگەنمەن قىز-كەلىنشەكتەر كۇيەۋگە تيگەندە جانە بالالى بولعاندا دەمالىسى كوبەيەدى. وسىدان كەلىپ ماماندار ەندى ۇيرەنىپ كەلە جاتقاندا جۇمىستان الىستايدى. قول ۇزگەننەن كەيىن ناتيجە دە ناشارلايدى. جالاقىنىڭ تومەندىگى تالاپكەرلەردىڭ وسى قىزمەتكە كەلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. ماسەلەن, مەن جۇمىس ىستەيتىن №22 مەكتەپ-گيمنازيادا 4 مىڭعا جۋىق بالا بار. جالعىز وزىمە وسىنشاما وقۋشىمەن جۇمىس ىستەۋ, جاسوسپىرىمدەر اراسىندا بولاتىن قىلمىستىڭ الدىن الۋ بويىنشا پروفيلاكتيكالىق شارالار مەن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ورىن الماۋىن قاداعالاۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. ال ايلىعىم – 130 مىڭ تەڭگە. شىن مانىندە جۇمىس ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى, – دەيدى ماقتاۋلى مامان. ونىڭ ايتۋىنشا, جالاقىنىڭ ارتۋى عانا ەمەس, باسپانا ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋى دە كادر تاپشىلىعىن جويا الادى. مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ جۇمىسى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنە قارايدى. بىراق ينسپەكتورلار قىلمىستىق ىسپەن ەمەس, الدىن الۋمەن اينالىسادى. بىلتىر شىلدە ايىنان باستاپ پاتەردىڭ اقشاسى تولەنە باستاعان. وسى قولداۋدان كەيىن ماماندار ينسپەكتورلىققا كوپتەپ اۋىسىپتى.
– «اسكەري باسپانا» اتتى باعدارلاما بار, بىراق وعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەمەس, اسكەريلەر عانا قول جەتكىزە الادى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى قانداي دا ءبىر باسپاناعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما بولسا, كادر تاپشىلىعى رەتتەلەر ەدى. دەسەك تە, وسى ايتىلعان قوس كەدەرگىدەن دە ماڭىزدى ماسەلە بار. بۇل – جالپى ينسپەكتورلاردىڭ بەدەلى. ەڭ الدىمەن اتا-انالار بىزگە سەنىم ارتسا دەگەن ءۇمىتىمىز بار. سەبەبى سەنىم – ۇلكەن كۇش. اكە-شەشەسى فورما كيگەنىمىزدەن ات-تونىن الا قاشىپ تۇرسا, بالا دا سولاي قابىلدايدى, تەرىس كوزقاراس قالىپتاسادى. وسىنداي قارىم-قاتىناستى قوعام, اتا-انا تاراپىنان جۇمىس بارىسىندا ءجيى بايقاعاندىقتان ايتىپ وتىرمىن. ەگەر اتا-انالار بىزگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, شىن مانىندە قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋمەن اينالىساتىنىمىزدى بالاعا كۇندەلىكتى وتباسىندا ايتىپ وتىرسا, ناتيجە بۇدان دا جاقسىراق بولاتىن ەدى, – دەيدى ا.كاريموۆا.
اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى
استانانىڭ ىرگەسىندەگى شاعىن اۋىلدا ورنالاسقان № 69 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ ديرەكتورى قۇسني قياشقىزى قوعام مەن اتا-انانىڭ مەكتەپ ينسپەكتورىنا وڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋى شەندى ماماننىڭ جەمىستى جۇمىسىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.
– بىزدە ءبىر عانا ينسپەكتور 6-7 مەكتەپكە بولىنگەن, ول اپتاسىنا 1-2 رەت مەكتەبىمىزگە كەلەدى. وقۋ وردامىزدا 3 مىڭ وقۋشى بار. مىنە, وسىنداي اۋىرتپاشىلىقتىڭ بارلىعىنا قاراماستان ءوز ءىسىن لايىقتى, جوسپارعا سايكەس ورىندايدى. مەكتەپتى ارالاپ, رەيد جۇرگىزىپ, بالالارمەن اڭگىمەلەسەدى. كەشە عانا, ماسەلەن, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا لەكتسيا وقىپ, پروفيلاكتيكالىق ءدارىسىن وتكىزىپ كەتتى. البەتتە, تالاپ بويىنشا ءبىر مەكتەپكە ءبىر ينسپەكتور بولۋى كەرەك, بىراق كادر تاپشىلىعى بۇعان مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. وسى جاسالعان جاعدايعا دا تاۋبە دەيمىز, سەبەبى بۇرناعى جىلدارى مەكتەپكە بولىنگەن ارنايى ينسپەكتور, قۇقىقتىق قىزمەتكەر بولعان دا جوق قوي, – دەيدى ق.قياشقىزى.
باس قالانىڭ وزىندەگى ءبىر مەكتەپتىڭ ينسپەكتورى 3 وقۋ ورداسىندا قاتار ىستەيتىنىن ايتىپ, بىراق بۇل تۋرالى جازباۋىمىزدى ءوتىندى. سول ساتتە بۇل كەرىسىنشە اشىق كورسەتۋدى قاجەت ەتەتىن كەدەرگى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, ماقالاعا اتى-جونىمەن ناقتى قوسۋعا كەلىسۋىن وتىندىك. ول جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جوسپارىنا سايكەس, باسقاسى باسقا, ەلوردادا مەكتەپ ينسپەكتورىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بولماۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتىپ, ءوتىنىشىمىزدى ورىنداۋدان باس تارتتى. ءبىز مۇندا ينسپەكتوردى «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەننىڭ كەرىمەن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اشىق ايتۋعا كوندىرە الماي وتىرعاندا قالا ىرگەسىندەگى مەكتەپتىڭ ديرەكتورى 1 ينسپەكتوردىڭ 3 ەمەس, ءتىپتى 6-7 مەكتەپكە جالعىز جاۋاپتى بولىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. ال اۋىلداعى جاعداي ودان دا كۇردەلى.
مەكتەپ ينسپەكتورى كەرەك پە؟
جامبىل وبلىسى تالاس اۋدانى اققۇم اۋىلىنداعى باربول توقتىقوجا ۇلى اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى رۋسلان باتاەۆ 20 مەكتەپكە 1 ينسپەكتور بولىنگەنىن بۇكپەسىز بايانداعاندا, العاشىندا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەدىك. ساراپشىنىڭ سوزىنەن سوڭ كوكەيگە ءبىر سۇراق كەلدى. شىنىندا, بىزگە مەكتەپ ينسپەكتورى كەرەك پە؟
– ءبىز شەتكى اۋىلدا تۇرامىز. 20 مەكتەپكە 1 ينسپەكتور جاۋاپتى, ءجيى كەلەدى دەپ ايتا المايمىن. ەكى اپتادا ءبىر كەلەدى. بىراق بىزدەگى وقۋشىلار ءتارتىپتى. 30 جىلدىق ەڭبەك وتىلىمدە بيىلعىمەن قوسقاندا تۋرا 10 جىلىمدى ديرەكتورلىق قىزمەتكە ارناپپىن. وقۋشىلارىمىزدىڭ اراسىندا قىلمىستىق ءىس نەمەسە كيكىلجىڭ ورىن العان جوق. ونىڭ ۇستىنە اۋىل بالالارى عوي, ءبىر-ءبىرىن جانە اتا-انالارىن جەتە تانيدى. مىسالى, وقۋ وردامىزدا 261 وقۋشى بار. ارقايسىسىمەن كۇن سايىن كەزدەسىپ, سويلەسىپ تۇرامىن. بالالاردىڭ ءبارىن باقىلاپ جۇرەمىن. وقۋشىلاردىڭ ءوزارا كەلىسپەي قالعانىن بايقاساق, اتا-انا, تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسار, سىنىپ جەتەكشىلەرى, مۇعالىمدەر, پسيحولوگ بىرلەسىپ, بىردەن تاتۋلاستىرۋعا بارىمىزدى سالامىز. وسىندايدا مەكتەپ ينسپەكتورىنىڭ قانشالىقتى قاجەتتىلىگى بارىن ويلانىپ قالامىز. البەتتە ءتارتىپ ساقشىسى جۇرگەنىنىڭ, فورماسىنىڭ ءوزى تارتىپكە تاربيەلەيتىندەي. دەسە دە مىندەت قاجەتتىلىكتەن تۋىنداۋى ءتيىس قوي, – دەگەن ديرەكتور ر.باتاەۆ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتا پوليتسيا, ينسپەكتور بولۋدى قالايتىنىن دا قوسا كەتتى. دەمەك, ءبىر پايداسى بالالاردىڭ بولاشاعىنا باعدار بەرىپ, جەتىسپەي جاتقان ماماندىققا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋدا بولىپ تۇر عوي. بىراق بىزگە ەڭ كەرەگى, ماڭىزدىسى ءھام نەگىزگىسى وسى ما ەدى؟
ەندى باعامداي بەرىڭىز, 10 مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىنا جالعىز ءوزى جاۋاپ بەرىپ, ورتا ەسەپپەن 100 مىڭ تەڭگە جالاقىعا جۇمىس ىستەۋ قانشالىقتى جەمىستى بولادى؟ ماقالانى جازۋ بارىسىندا بىرنەشە جەرگىلىكتى پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ وكىلدەرىمەن حابارلاستىق. مەكتەپ ينسپەكتورلارىن جانە ولاردىڭ ەڭبەكاقىسىن تاعايىندايتىن دەپارتامەنتتەردەن 1 مەكتەپكە نەمەسە 10 وقۋ ورداسىنا بەلگىلەنگەن ينسپەكتوردىڭ ەكەۋى دە بىردەي جالاقى الادى ەكەن. ادىلەتسىزدىك دەۋگە بولا ما؟ قىزمەت ساپاسىنىڭ تومەن بولۋ سەبەبى وسىندا جاتقان سەكىلدى. بۇل – ءبىر جاعىنان ەڭبەكتىڭ دۇرىس باعالانباۋى. وسىدان كەيىن جۇمىستىڭ ناتيجەسى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. وقۋ ورداسىن ماڭايلاماي-اق اي سايىنعى ايلىعىن ۋاقتىلى الىپ وتىرعانداردىڭ قايدان شىعاتىنىن دا بىلۋگە بولاتىنداي.
P.S. بايقاساڭىز, ءبىر پروبلەمانىڭ ارتىندا بىرنەشە تۇيتكىل تۇر. قوعام قازىر ەلدى الاڭداتقان وقيعالاردا ءۇنسىز قالمايدى. ارينە بۇل – كوڭىلگە دەمەۋ. دەسە دە كەيبىر ماڭىزدى ماسەلەدە ناۋقانشىلدىققا جول بەرەمىز. ايتپەسە قوعامنىڭ دەرتىنە اينالىپ بارا جاتقان جايتتاردى ءبىردى-ەكىلى ورىندالعان ءىس-ارەكەتتەن كەيىن جىلى جاۋىپ قويا سالمايتىن ەدىك. جاۋاپتى مەكەمەلەر تاراپىنان قابىلدانعان شۇعىل شارالار – ەمدەمەيتىن, جاي اۋىرعاندى باساتىن ءدارى-دارمەك سەكىلدى. قازاق «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەيدى, وسى ءسوزدىڭ اياسى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا كەڭ. ءاسىلى, قوعامدى دەندەگەن دەرتتە دە وسى ويدى سانادا جاڭعىرتىپ تۇرعان ءجون-اۋ.
