30 جەلتوقسان، 2019

ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا: بىزدە عالىمداردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى ەشقانداي ەسكەرىلمەگەن

502 رەتكورسەتىلدى

جۋرناليستىك جولدا كۇن سايىن سان ءتۇرلى شارالار مەن جيىندارعا قاتىساسىڭ. سونىڭ بىرىنەن شىققاندا ەلەكتروندى «كۇندەلىككە»: «قازاق عىلىمىنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ كەلەدى ەكەن. بۇگىن كوزدەرىنەن جالىن كورگەن جاس عالىمدار وسى ويعا بەكىنتتى. ولار وزدەرىن-وزدەرى قالىپتاستىرىپ ءجۇر»، دەپ جازعان ەك. سول سوزگە، قوعام ىشىندەگى «بىزدە ءوزى عىلىم بار ما؟» دەگەن كۇماندى سەيىلتۋگە سەبەپكەر بولعان، عىلىم تۇگىلى جاڭا ءارى جالىندى عىلىمي ورتانىڭ نەگىزى قالانعانىنا كوزىمىزدى جەتكىزگەن جانداردىڭ ءبىرى، جاس عالىمدار اليانسىنىڭ ءتورايىمى ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆامەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

عالىمداردىڭ بەيرەسمي الاڭىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەدىك

– اليانس قالاي قۇرىلدى؟ اڭگىمەنى وسىدان باستاساق... بۇل بىرلەستىكتىڭ نەگىزى ماقساتى قانداي؟

– YRA (Young researchers alliance) 2018 جىلى ساۋىردە رەسمي تىركەلىپ، تانىستىرىلىمى ءوتتى. جاستاردىڭ اليانس قۇرۋ يدەياسى العاش رەت وسىدان 3 جىل بۇرىن شاعىن ۇجىم اراسىندا ايتىلا باستادى. مەن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن انگليانىڭ UCL-دەگى (لوندون ۋنيۆەرسيتەت كوللەدجى) وقۋىمدى اياقتاپ، تۋعان جەرگە ورالعان كەزدە شەتەلدىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىن بىتىرگەن دوستارىم مەن تانىستارىم دا ەلگە كەلە باستاعان ەدى. ءبىز ءبىلىم العان ەلدەردە ىقپالى جوعارى، ءتۇرلى يدەيالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋمەن اينالىساتىن دوكتورانتتاردىڭ قاۋىمداستىقتارى جەمىستى قىزمەت ەتەدى.  ەلگە ورالعان سوڭ وسىعان ۇقساس قاۋىمداستىقتى الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا عانا ەمەس، ءتىپتى ءوزىمىز ەڭبەك ەتىپ، وقىپ جۇرگەن تاۋەلسىز نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە دە كەزدەستىرە المادىق. سودان «بۇل بىزدە نەگە جوق؟» دەگەن سۇراق تۋىنداپ، ناتيجەسىندە دوستارمەن بىرگە ونى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىشىنەن قۇرۋدى ۇيعاردىق. كىشىگىرىم قاۋىمداستىعىمىز ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەردىڭ وزەكتى پروبلەمالارىن، تىڭ ويلارى مەن جاڭا يدەيالارىن جەتكىزەتىن، باسشىلىق ساناساتىن دوكتورانتتاردىڭ «داۋىسىنا» اينالدى. كەيىن ءبىزدىڭ بۇل ءۇنىمىزدى وزگە دە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ەستي باستادى. قاۋىمداستىقتىڭ كەڭىستىگى وزدىگىنەن كەڭەيدى. ءتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ستۋدەنتتەردىڭ سۇراۋىمەن سەمينار-ترەنينگ سەكىلدى شاعىن شارالار ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدىق. جارقىن جوبالار ويعا كەلگەندە رەسمي تىركەلمەسەك، اۋقىمدى جۇمىستاردى ىستەي المايتىنىمىزدى ءبىلىپ، ارنايى اليانس قۇردىق. باستامامىزدى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى الەۋمەتتىك دامۋ قورى قولداپ، ىسكە كىرىسىپ كەتتىك. اليانستىڭ ماقساتىنا كەلسەك، ەلىمىزدەگى جاس عالىمداردىڭ ورتاسىن، جيناقتاعان قۇندى تاجىريبەلەرىمەن بولىسەتىن بەيرەسمي الاڭىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەدىك.

باس فوتو

– ءار جوبانىڭ لايىقتى جۇزەگە اسۋى قارجىلىق قولداۋعا تىكەلەي تاۋەلدى. YRA-نىڭ تانىستىرىلىمىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (نۋ) «الەۋمەتتىك دامۋ قورى» 5 ملن تەڭگە بولگەن ەكەن. بۇل قاراجات قالاي جۇمسالدى؟

– YRA-نىڭ قۇرىلتايشىلارى بولىپ ءوز باستامامىز تۋرالى قوردىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسىپ، جوبالارىمىز بەن جوسپارلارىمىزدى ۇسىندىق. قور باسشىلىعى قولداۋدان بۇرىن بىزگە سەنىم ءبىلدىردى. ويتكەنى ولار جاڭا بىرلەستىكتىڭ قۇرىلتايشىلارىن بۇعان دەيىن ستۋدەنت جانە قىزمەتكەر رەتىندە جاقسى تانيتىن. قور تاراپىنان بىزگە سەنىم ارتىلۋى ۇلكەن دەمەۋ بولدى. قور ءبولىپ بەرگەن قارجىعا ءبىز YRA-نىڭ العاشقى نەتۋوركينگىن جانە ءى عىلىمي فورۋمىن ۇيىمداستىردىق. ەكى شارا دا وعان قاتىسقان جاس عالىمدارعا تىڭ سەرپىلىس بەرىپ، قورىتىندىسىندا قورعا تەك ەسەپ بەرىپ قانا قويماي، جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەلى بولا الاتىنىن كورسەتتىك. قور ءوز تاراپىنان ءبىزدى قولداۋدى ودان ءارى جالعاستىردى. جاقىندا وتكەن «YRA kezdesu» نەتۋوركينگ-كەشىندە نۋ-دىڭ ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارى اراسىندا بولعان بايقاۋدىڭ جەڭىمپازدارىن سالتاناتتى تۇردە ماراپاتتادىق. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 27 ستۋدەنتتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا 1 ميلليون تەڭگەگە جۋىق گرانت ءبولىندى. بولاشاقتا بايقاۋدىڭ اۋقىمى مەن گەوگرافياسىن كەڭەيتىپ، رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

جاس عالىمدار جاستار جىلىنىڭ ەرەكشەلىگىن سەزىنگەن دە جوق

– ءسىز الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدا ەلىمىزدىڭ جاس عالىمدارى باس قوساتىن شارانىڭ عالىمدار اراسىنداعى ءتۇرلى كەرتارتپا كوزقاراستاردى جويۋعا باعىتتالاتىنىن جازدىڭىز. بۇل قانداي كوزقاراستار؟

– بىلتىر نۋ جانە حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىعى بىرلەسىپ مەنى جاپونيادا وتكەن كونفەرەنتسياعا جىبەردى. وعان 4 مىڭعا جۋىق دەلەگات قاتىستى. اتالعان كونفەرەنتسيادا الەمنىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن 100 جاس عالىمعا ارناپ بولەك باعدارلاما بولدى. سول شارادا قاتىسۋشىلاردىڭ بەيدجىندە (badge – بەلگى، تاڭبا) اتى-ءجونى مەن مەملەكەتى عانا جازىلعان، ياعني ەشقانداي لاۋازىمى مەن قىزمەتى كورسەتىلمەگەن. بۇل كوپ ادام ءۇشىن ەشنارسە اڭعارتپاعانىمەن، كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ شارادان وزىنە كەرەگىن الۋعا جاعداي جاسالدى. وسى يدەيا كوڭىلىمنەن شىققاندىقتان، ونى ارىپتەستەرمەن كەلىسىپ YRA-نىڭ العاشقى نەتۋوركينگ جوباسىندا قولداندىق. شاراعا جاس عالىمدارمەن قاتار سالالىق مينيسترلىكتەر مەن مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ جوعارى لاۋازىم يەلەرى، ينۆەستورلار مەن بيزنەسمەندەر، عىلىمعا قاتىسى جانە قىزىعۋشىلىعى بار ادامدار شاقىرىلدى. بارلىعى ءبىر دەڭگەيدە ورتاق تاقىرىپتاردى تالقىعا سالدى. كوردىڭىز بە؟ قاتارداعى قاراپايىم عىلىمي قىزمەتكەر عىلىم سالاسىن باسقارىپ وتىرعان جوعارى لاۋازىم يەسىمەن تەڭدەي دارەجەدە تىلدەسەدى. بۇل باستامالار ءبىزدى دامۋعا باستايدى، سانامىزدىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتىپ، ءتۇرلى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جانە قولايلى جولدارىن تابۋعا كومەكتەسەدى. دەمەك، ءبىز كوپكە ورتاق تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا اتاق، مانساپ، قىزمەتكە قاتىستى قاتىپ قالعان ستەرەوتيپتەردى جويىپ، ەركىن قارىم-قاتىناسقا كەلىپ، كۇش بىرىكتىرگەندە عانا ناتيجە بولاتىنىن كورسەتۋگە ۇمتىلدىق. بۇدان بولەك ءبىزدىڭ قوعامدا عالىمداردى شاشى اعارعان، كوزىلدىرىك تاققان قارت ادام رەتىندە ەلەستەتەدى جانە عالىمدار دا وزدەرىن كەيدە قوعامنان تىس، وقشاۋ جانە جابىق الەمدە ءومىر سۇرەتىن قاۋىم سەكىلدى سەزىنەدى. بۇل ازداي، عىلىم مەن ىزدەنىسكە قۇلشىنعان جاسوسپىرىمدەردى اتا-انالارى اياقتان تارتىپ، «عىلىم سەنى اسىرا المايدى» دەپ اينىتادى. ءتۇرلى جوبالاردى ءساتتى ورىنداپ، ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن، عىلىمي زەرتتەۋلەرگە حالىقارالىق جانە وتاندىق گرانتتاردى جەڭىپ الىپ، عىلىمعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ، ارتىنان ەرىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا ۇلگى بولىپ، قوعامعا ءوز پايداسىن تيگىزىپ جۇرگەن دارىندى جاس عالىمدار ارقىلى وسىنداي سىڭارجاق پىكىرلەردى تۇبەگەيلى وزگەرتكىمىز كەلەدى.

– فورماتى بولەك بولعان «Yra kezdesu» نەتۋوركينگ-كەشىن وتكىزۋگە اتسالىسقان ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ تەگىن قىزمەت ەتكەنىن ايتتىڭىز. عىلىمنىڭ قارقىندى دامۋىنا ۆولونتەرلىك قىزمەت كەرەك پە؟ جاستار جىلىنىڭ قورىتىندى جيىنىندا 2020 جىل ۆولونتەرلەر جىلى بولىپ جاريالاندى. جاستار جىلى جاس عالىمدارعا نە بەردى جانە ۆولونتەرلەر جىلىنان نە كۇتەسىز؟

– شىندىعىندا، عالىمدارىمىزدىڭ قوعامداعى قاتىپ قالعان كوزقاراستارعا قاراماستان بولماشى ايلىققا جۇمىس ىستەۋىنىڭ ءوزىن قوعامدىق قىزمەتكە جاتقىزۋعا بولادى. كوپ عالىمدار جۋرنالدارعا، عىلىمي ەڭبەكتەرگە سىن-پىكىر بەرۋ، وزىنەن كەيىنگى بۋىنعا ۋاقىت ءبولىپ ترەنينگتەر مەن مەنتورلىقتى ۇيىمداستىرۋ، حالىقتى اعارتۋ جۇمىستارىن تەگىن ىستەيدى. ءيا، ءبىز دە وسى قىزمەتىمىزگە ەشقانداي ەڭبەكاقى المايمىز. مۇنىڭ ءبارى – عىلىم، عىلىمي ورتا دامىپ كەڭەيسە دەگەن نيەتتەن تۋىنداعان بەلسەندىلىك. YRA-عا قاتىستى بارلىق جۇمىستاردى ونىڭ قۇرىلتايشىلارى مەن مۇشەلەرى نەگىزگى قىزمەتىنە قوسىمشا الىپ ءجۇر.

عىلىمعا ۆولونتەرلىك قىزمەتتەن گورى قوعامنان، مەملەكەتتىك ورگانداردان، ينۆەستورلاردان، ىقپالدى تۇلعالاردان جانە ءسىز سياقتى جۋرناليستەردەن جاناشىرلىق پەن قولداۋ، كەيدە ءتىپتى قايىرىمدىلىق قاجەت. بىراق ارىپتەستەرىمنىڭ عىلىمدا ۆولونتەرلىكپەن اينالىسقانىن قۇپتامايمىن. سەبەبى عالىمنىڭ جۇمىسى ونسىز دا اۋىر، ال ەگەر كۇش-جىگەرىن قوسىمشا ۆولونتەرلىككە جۇمساسا،  عىلىمي ونىمدىلىگى كۇرت تومەندەيدى. دەگەنمەن، الەمدى الەۋمەتتىك جەلىلەر «جاۋلاعان» زاماندا ءوزىنىڭ ۋاقىتىن ءبولىپ، عىلىمدى دارىپتەۋگە، كوپشىلىك وقىرمان اراسىندا عىلىمي ءبىلىم تاراتۋعا كۇش سالىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ەڭبەگىندەي، ۆولونتەرلىك، انىعى قوعامدىق قىزمەت كەرەك-اق.

ۆولونتەرلەر جىلىنان كوپ جاڭالىق كۇتپەيمىن. جاستار جىلىنا كەلسەك، جاس عالىمدار وزگە جىلدارمەن سالىستىرعاندا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي ايىرماشىلىقتى كورگەن دە جوق. ويتكەنى جاس عالىمداردىڭ عىلىمي جوبالارىنا ارنالىپ 3 ملرد. تەڭگە بولىنگەن بايقاۋدىڭ ناتيجەسى ءالى دە جاريالانباي، تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى. دەسە دە، وسى جاستار جىلىندا ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ جاس عالىمداردىڭ ۇنىنە قۇلاق اسىپ، بەت بۇرعانى ءبىرشاما بايقالدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنان جاس عالىمدار كەڭەسى قۇرىلدى. عالىمداردىڭ جوبالارىنا ارنالعان گرانتتىق بايقاۋلاردى بۇدان بىلاي 3 جىلدا ءبىر ەمەس، جىل سايىن وتكىزۋ شەشىمى دە قابىلداندى.

اليانستىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداۋ كودەكسى بار

– قازىر YRA-نىڭ مۇشەلەرى 250-گە جۋىقتاپتى. اليانستىڭ مۇشەلىگىنە ءوتۋدىڭ قانداي تالاپتارى بار؟ YRA ءوزىنىڭ مۇشەلەرىنە نە بەرەدى؟

– بۇگىندە اليانس مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا ەلدە عانا ەمەس، شەتەلدەردە تۇراتىن، وقىپ نەمەسە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاس عالىمدار دا بار. سونىمەن قاتار عالىمدار عانا ەمەس، عىلىمعا قاتىسى بار قىزمەتتەگى ادامدار دا قاتارىمىزعا قوسىلىپ جاتىر. باستاپقىدا اليانسقا قابىلداۋ كەزىندە عىلىممەن تۇراقتى تۇردە اينالىسۋ، ناقتى جوبا مەن بولاشاق جوسپاردىڭ بولۋى سىندى قاراپايىم تالاپتار قويىلدى. كوپ جاعدايدا اليانسقا مۇشە بولىپ كىرگەندەر وعان ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءوز ارىپتەستەرى مەن تانىستارىن تارتتى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە بۇل تالاپتار بىرقاتار وزگەرىستەرگە ۇشىرادى، سەبەبى اليانسقا مۇشە بولعىسى كەلەتىندەردىڭ سانى ارتىپ، ولاردىڭ اراسىندا ءبىز مۇلدە تانىمايتىن ادامدار دا كەزدەستى. سوندىقتان YRA مۇشەلەرى ساقتاۋعا مىندەتتى ارنايى كودەكس قابىلداندى، وعان اكادەميالىق ادالدىق نەگىز بولدى. كودەكستە عىلىمدا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن ءوز ارىپتەستەرىنە ۇلگى بولۋ، ادال ەڭبەكتەرىمەن جانە تابىستى جۇمىستارىمەن تانىلۋ سىندى تالاپتار بار. ال YRA ءوز مۇشەلەرىنە ۇلكەن عىلىمي قاۋىمداستىق پەن جانۇيانىڭ اجىراماس بولىگى بولۋ، عىلىمي ورتاعا تارتىلۋ،  نيەتتەس ارىپتەس پەن سەرىكتەس تابۋعا مۇمكىندىك سىيلايدى.

yyyy

– YRA ايىنا 2 رەت وتكىزەتىن «عىلىمتانۋ» جوباسىنىڭ قازان ايىنداعى العاشقى وتىرىسىندا بولدىم. ەركىن تالقىلاۋعا 10-نان اسا ادام قاتىستى. ال جەلتوقسان ايىنداعى جىلدىڭ قورىتىندىسىن جاساعان «عىلىمتانۋعا» 40-قا جۋىق ادام تىركەلىپتى. نەبارى ەكى اي ىشىندە اۋديتوريانىڭ 3-4 ەسە وسۋىنە نە سەبەپ؟ جاس عالىمداردىڭ عىلىمي ورتانى ىزدەپ، اڭساعانىن ايعاقتاي ما؟

– ءبىز باستاپقىدا «عىلىمتانۋدى» ايىنا 2 رەت وتكىزەتىنبىز. بىراق بەرتىن كەلە بۇل كوپ كۇش-جىگەردى جانە ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىنىن ءتۇسىنىپ، 1 مارتە ۇيىمداستىرۋدى ءجون كوردىك. ويتكەنى YRA قۇرىلتايشىلارى مەن شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ نەگىزگى جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋى كەرەك. العاشىندا YRA نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، جاس عالىم بەيبىت ابدىكەنوۆ ءتۇرلى تاقىرىپتارعا ارنالعان وسىنداي جيىنداردى وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن بىلدىرگەندە وعان كۇمانمەن قارادىق. «تىڭداۋشىلار بولا ما؟ قىزىقتىرا الامىز با؟» دەگەن ويلار دا بولدى. سودان بەيبىت بۇل ءىستى ءوز قولىنا الىپ، العاشقى «عىلىمتانۋدا» ءوزى سپيكەر رەتىندە بايانداما جاسادى. ال 2019 جىلدىڭ سوڭعى «عىلىمتانۋىن» ۇيىمداستىرۋ كەزىندە قاتىسۋعا ەرىك بىلدىرگەن ادامدار سانىنىڭ ەكى ەسە ارتۋىنا بايلانىستى الدىن الا بەلگىلەنگەن ءوتۋ ورنىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەكونوميكا مەن ەكولوگيا، ساياساتتانۋ مەن جاساندى ينتەللەكت، بيومەديتسينا مەن ەنەرگەتيكا سالالارىنداعى تاقىرىپتاردى جان-جاقتى تالقىلاۋ وتكىزدىك. عالىمدار ءسوزسىز عىلىمي ورتانىڭ بولعانىن، نىق قالىپتاسقانىن جانە سول ارقىلى ورتاق ماسەلەنىڭ شەشۋ جولىن بىرگە ىزدەپ، زامانداستارىنىڭ نەمەن اينالىسىپ جاتقانىن ءبىلۋدى قالايدى. بۇدان دا بۇرىن بىلگەنىمەن ءبولىسىپ، ءبىر-بىرىمەن اقپارات الماسۋعا، بەلگىلى ءبىر باعىتقا ءتۇسۋ ءۇشىن سول جولدى ءجۇرىپ وتكەن ادامداردان اقىل-كەڭەس پەن تاجىريبە الۋعا، تانىمىن كەڭەيتۋگە ءزارۋ.

عالىمدارىمىز ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرەدى

– ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ دامۋىن نە تەجەپ تۇر؟

– بۇل تۇيتكىلدىڭ تەرەڭىندە ابدەن قوردالانعان ماسەلەلەر جاتىر. ونىڭ ەڭ باسىندا سوناۋ توقىراۋ جىلدارىنداعى عىلىمي ورتانىڭ جوعالۋى، عالىمداردىڭ ەلدەن نەمەسە عىلىمنان كەتۋى، عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ جاپپاي جابىلۋى تۇر. ودان عالىمدار مەن عىلىمي ينستيتۋتتار قوعامنان تىس، وقشاۋ ءومىر ءسۇردى. بۇل كەزەڭ ادامداردىڭ عىلىمعا كەلمەيتىن نەمەسە وتە سيرەك بەت بۇراتىن داعدارىس كەزەڭىنە اينالدى. قازىر عىلىمنىڭ كوپتەگەن سالالارىندا ورتا بۋىن جوق، ياعني عىلىمدا جاستار مەن جاسى كەلگەن عالىمدار ءجۇر. اعا بۋىن وكىلدەرى كەڭەستىك نەگىزدەگى عىلىمنان شىعىپ، تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋگە كۇش سالدى، بىراق عىلىم داعدارىسقا ۇشىراعان كەزدە تۇتاس ءبىر بۋىننان ايىرىلىپ قالدىق. بۇل جاعدايدان وتاندىق عىلىم ءالى دە زارداپ شەگىپ جاتىر. كەڭەس بيلىگى تۇسىندا قازاقستاندىق عالىمدار كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ باستى عىلىمي ورتالىعى مىندەتىن اتقارعان ماسكەۋگە تاۋەلدى بولىپ، كسرو-نىڭ شەڭبەرىنەن شىعا المادى. ال كەيىن عالىمدار جاڭا جۇيە مەن جاڭا زامان تالاپتارىنا دايىن بولماي شىقتى، وزگەرگەن جاعدايدا وتاندىق عالىمدار ءۇشىن مىقتى شەتەلدىك جۋرنالدارعا ءوز زەرتتەۋلەرىن جاريالاۋ كۇردەلى ءارى باستى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇعان قوسا قارىشتاپ دامىعان ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى اشىق قورلار دا پلاگياتقا جول اشتى. ال بۇگىنگى وزەكتى ماسەلەلەرگە كەلسەك، گرانت نەگىزىندە قارجىلاندىرىلاتىن عىلىمي جوبالاردى ورىنداۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىمدارىمىز، وكىنىشكە قاراي، 1 جىلدان كەيىن جاعدايدىڭ قانداي بولاتىنىن بىلمەيدى. «جوبا الداعى بايقاۋدا گرانت ۇتا ما، جۇزەگە اسا ما، قولداۋ بولا ما، قاجەتتى قارجى بولىنە مە؟» دەگەن ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرەدى. مىسالى، عالىم سىرقاتتانىپ قالسا نەمەسە دەكرەتتىك دەمالىسقا شىقسا، وعان بۇل ءۇشىن اقشا تولەنبەيدى جانە جوبا ونىڭ اۋىرىپ ياكي ءسابيىن ءوسىرىپ العانىن كۇتىپ تۇرمايدى. كەرىسىنشە ناتيجە قاتاڭ تالاپ ەتىلەدى. عالىمداردىڭ جاعدايى، مەملەكەت تاراپىنان ولاردىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋى، كونستيتۋتسيالىق جانە ەڭبەك قۇقىقتارى ەشقانداي ەسكەرىلمەگەن.

– مۇمكىن گرانتتى عىلىمي ينستيتۋتتارعا ءبولىپ، عالىمداردى جۇمىسقا تارتۋ كەرەك شىعار؟

– عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتار نەمەسە لابوراتوريالارداعى قىزمەتكەرلەر دە جوبا اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان بۇل قوسىلعىشتاردىڭ ورنىن عانا اۋىستىرىپ قويعانمەن بىردەي بولادى. ويتكەنى گرانتتىق جوبا بولماسا، جالاقى دا، زەرتتەۋ دە، عىلىمي جاڭالىق تا جوق. عىلىمي باعىتتار دا دامىمايدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى جاس عالىمدار دا ءپىسىپ جەتىلمەيدى.

mmm

ەڭ ۇلكەن قولداۋ – ءۇنىمىزدى ەستۋ، ساناسۋ

– «ميدىڭ سىرتقا اعۋى» تۋرالى ءسوز سوڭعى ۋاقىتتا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. جاس عالىمداردىڭ دا شەتەلگە كەتكىسى كەلەتىنىن اشىق ايتاتىنى بايقالادى. نەگە شەكارا اسۋدى قالايدى؟

– ويتكەنى ءبىز ءالى كۇنگە تۇرپايى بيۋروكراتيزمنەن تولىق ارىلعان جوقپىز. ونىڭ ۇستىنە ءححى عاسىردا ءومىر سۇرسەك تە ءمانسىز، اقىلعا سىيمايتىن تاپتاۋرىن تالاپتار قاجىتىپ جىبەرەدى. قاراپايىم ءبىر جوبانى گرانتتىق بايقاۋعا تاپسىرۋ ءۇشىن وتاندىق عالىم جوبانىڭ ءوتىنىمىن دە، ونى ورىنداۋ تۋرالى ەسەپتى دە ءۇش تىلدە (قازاق، ورىس، اعىلشىن) قاتار جازىپ، وتكىزۋى ءتيىس. ءبىر قاعازدى ءۇش تىلدە تولتىرادى(!) مۇنداي تالاپتىڭ قاجەتى قانشا؟ بىلتىر عانا بايقاۋعا قۇجات تاپسىرۋشىلار ءوتىنىمدى ونلاين تاپسىردى. وعان دەيىن ءبىر بۋما قاعازىن ارقالاپ، ەسەپتەردى قابىلدايتىن ساراپتاما ورتالىعى ورنالاسقان الماتىعا شاپقىلايتىن. گرانتتى ۇتىپ الىپ، ونى جۇزەگە اسىرعاننان كەيىنگى ارالىق جانە قورىتىندى ەسەپتەر دە عىلىم كوميتەتىنىڭ تالابى بويىنشا تەك قاعاز تۇرىندە عانا قابىلداندى. بۇدان قالا بەردى عىلىم جانە ءبىلىم سالاسى جەمقورلىقتان ارىلاتىن ەمەس. وزىق عىلىمى بار  الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە عالىمدار مۇنداي تۇككە تۇرعىسىز ۇساق-تۇيەككە باس قاتىرمايدى. بىزدەگى جۇيە ادامعا، عالىمعا، ونىڭ زەرتتەۋىنە ەش سەنبەيدى، ناتيجەڭ، جاڭالىعىڭ بولسا دا، ونى راستايتىن قۇجاتتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن تالاپ ەتەدى. بىزدە عالىمدار بيۋروكراتيالىق قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردى جەڭە ءجۇرىپ، عىلىمي جوباسىمەن بىرگە مەنەدجەرلىك، حاتشىلىق سىندى سان ءتۇرلى قىزمەتتى قاتار ورىنداۋعا ءماجبۇر. عىلىمعا دەگەن قاساڭ كوزقاراس، عالىمداردى الدىڭعى قاتارعا قوسپاۋ، ەلەمەۋ دە شەتەلگە كەتۋگە يتەرمەلەيدى.

– مۇمكىن جاس عالىمداردى قولداۋ ۇلكەندەر تاراپىنان جەتىسپەي جاتقان بولار...

– 2018 جىلدىڭ باسىندا مەنى «جاس عالىمداردى قالاي قولداۋ كەرەك؟» دەگەن تاقىرىپتى تالقىلايتىن شاراعا شاقىردى. ەكى زامانداس-ارىپتەسىممەن بىرگە باردىم. ۇلكەن ۇستەلدى اينالا بىرىڭعاي جاسى ۇلكەن عالىمدار، ينستيتۋتتاردىڭ ديرەكتورلارى وتىر ەكەن. سوندا عىلىم كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى وكىلى ءىرى اكادەميكتەر مەن قۇرمەتتى قارت كىسىلەردەن كىشكەنتاي بالا سەكىلدى ەسەپ الدى. سول كورىنىس جانىما قاتتى باتتى، وسىدان كەيىن قايداعى قولداۋ دەگەن ويعا كەلدىم. ال جاس عالىمداردى قالاي قولداۋ كەرەكتىگىن، نەگە مۇقتاج ەكەنىن سول جاس بۋىننىڭ وزىنەن دە سۇرامايدى. كوپ وي ءسوز كۇيىندە قالىپ قويادى، ىسكە جۇزىندە كورمەيمىز. ولاردىڭ ەڭ ۇلكەن قولداۋى – وزىنەن كەيىنگىنى ەلەپ-ەسكەرۋ، جوققا شىعارماۋ، ءۇنىمىزدى ەستۋ، ساناسۋ. ادام سوندا عانا ءوزىن وزگەگە، قوعامعا كەرەك سەزىنەدى. مۇنداي سەزىم ساناڭا ۇيالاعاندا عانا ەلىڭە ايانباي ەڭبەك ەتۋ جولىن تاڭداي الاسىڭ!

جالپى، اعا بۋىن مەن جاس عالىمدار اراسىندا ۇلكەن ءبىر قايشىلىق بار دەگەن دە ايتىلادى، كەلىسپەيمىن. قارت عالىمداردىڭ ىشىندە ەرەكشە، ەركىن ويلايتىندارى از دا بولسا بار. عالىمدار اراسىنداعى ەكى ايرىق جول فيزيولوگيالىق ەمەس، جاڭاشا باعىتتى، زاماناۋي جۇيەنى قابىلداۋ مەن قابىلداماۋدان پايدا بولىپ وتىر. تۇسىنىسپەۋشىلىك پەن قاساقانا قابىلداماۋ جاس ەرەكشەلىككە ەمەس، ادامنىڭ ىشكى الەۋەتىنە، ونىڭ تۇيسىگى مەن ساناسىنا، مادەنيەتى مەن بىلىمىنە بايلانىستى.

«توقتاي تۇرىڭدار...»

– YRA-نىڭ الداعى جوسپارلارىمەن بولىسسەڭىز.

– جوسپار دا، تابىستى بولا الاتىن جوبالار دا وتە كوپ. كوپتىگى سونشا، كەيدە دوستارعا «توقتاي تۇرىڭدار، وسى ايتقاندارىمىزدى الدىمەن جۇزەگە اسىرىپ الايىق» دەپ باسۋ ايتامىن. قاراپايىم مىسال، سوڭعى وتكەن «عىلىمتانۋعا» سوناۋ سەمەيدەن ارنايى كەلىپ قاتىسقان قوناعىمىز بولدى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى قىزمەتكەرىن ءبىزدىڭ شاراعا ارنايى ىسساپارمەن جىبەرىپتى. سول قوناعىمىز ءبىزدى ەلىمىزدىڭ شىعىسىنا شاقىرىپ كەتتى. الداعى ۋاقىتتا وبلىستارداعى عالىمدارمەن جۇمىسىمىزدىڭ قارقىن العانىن قالايمىز. 

– سۇحباتىڭىزعا راقمەت! سىزگە جانە YRA-عا جاڭا جىلدا جاڭا تابىستار تىلەيمىز!  

– بيىل عاسىرلىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» عۇمىرى مىڭجىلدىقتارعا ۇلاسىپ، وقىرماندارى كوبەيە بەرسىن! 

 

اڭگىمەلەسكەن

ايدانا شوتبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار