مىنا عالامداستىرۋ عاسىرى ءسىزدىڭ كەشەگى بەدەلىڭىزگە قارايتىن ەمەس. كەشەگى بەدەلگە قارايتىن بولسا, ادامزات ءۇشىن پارسى مادەنيەتى, باعدات مادەنيەتى, شام مادەنيەتى دەيتىن برەندتىك ۇعىمداردى قالىپتاستىرعان يران, يراك, سيريا مەملەكەتتەرىنىڭ ءدال قازىر اۋىزدارىنان اق ماي توگىلىپ, مەيمانالارى تاسىپ وتىرعان بولار ەدى عوي. مۇنى شىعىس وركەنيەتىنىڭ شەگىنىسى دەپ قابىلداساڭىز, باتىسىڭىزدىڭ دا وزا شاپقانى بايقالمايدى. ادام قۇقى, دەموكراتيا دەيتىن قاسيەتتى ۇعىمداردى ەۋروپالىق اعايىن بۇل كۇندە بىلگەنىڭدى ىستەۋ, ادامي قۇندىلىقتاردى اياقاستى ەتۋ دەپ ءتۇسىنىپ قالعانداي اسەر قالدىرادى. ءبىر جىنىستىلاردىڭ نەكەلەسۋى, اتانىڭ بالادان, بالانىڭ اتادان بەزۋى دەگەن رۋحاني كەسەلدەردىڭ وشاعى ەۋروپادا جاتىر. «ەۋروپا ازعان جۇرت وسى كۇندە» دەگەندى شاكارىم قاجى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن ايتقان ەكەن. شاكارىم اتامىز وسىناۋ جىرىن جازعان كەزدە «قارت» قۇرلىقتا ادەبيەت پەن ونەردىڭ, عىلىمنىڭ پاتشالىق قۇرىپ تۇرعان-اق كەزى. اتامىز سونىڭ وزىندە باتىستاعى اعايىننىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن ءبىر كىناراتتى كورگەنى عوي. شاكارىم اتامىزدىڭ ول پىكىرىن قيسىنسىز ايتىلعان پىكىر دەيىن دەسەڭىز ەۋروپانىڭ قازىرگى رۋحاني ءحالىن ءبارىمىز دە كورىپ وتىرمىز.
كەز كەلگەن كەسەل تۇپكى سەبەبىن تاپقاندا عانا وڭاي ءارى تەز ەمدەلەدى. بۇل كەسەلدەردىڭ تۇپكى سەبەبى جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ وزدەرىنىڭ رۋحاني تامىرلارىنان كوز جازىپ قالعاندىعىندا جاتىر. ەكونوميكاسى قۇلدىراعان مەملەكەتتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا اياعىنان قايتا تۇرعىزىپ الۋعا بولادى. ال رۋحانياتى ازعان ەلدى ەشنارسە دە قۇتقارا المايدى. وسىنى الەم مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ قاپىسىز ۇققان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بولدى. قاپىسىز ۇققاننان كەيىن دە «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى تاريحي دۇنيە ومىرگە كەلدى. وسىناۋ باعدارلامالىق ماقالانىڭ قازاقستاندىقتاردى عالامدىق قاتەرلەردەن قۇتقارۋ ءۇشىن جازىلعانىنا بۇگىندە رۋحانياتتى تۇسىنەتىن ادامداردىڭ كوزدەرى جەتىپ بولدى.
ەلباسى اتالعان ەڭبەگىندە ءبىزدى ۇلتتىق كودىمىزدى تابۋعا مىندەتتەيدى. ۇلتتىق كودتى قايدان تابۋعا بولادى؟ ارينە, ونى ءوز ۇلتىڭىزدىڭ سانداعان عاسىرلار بويى جاساعان رۋحانياتىنان تاباسىز. بابالارىمىزدىڭ بىزگە قالدىرعان رۋحاني جاۋھارلارىن ءبىر ءسۇزىپ شىقساڭىز از ولجاعا كەنەلمەيسىز. ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ كەسەك-كەسەك تۋىندىلارى ءسىز ءۇشىن ايسىز تۇندە تەمىرقازىق بولىپ شىعادى.
ەلباسىمىزدىڭ دانا شەشىمىنىڭ ارقاسىندا ادىلدىك سالتانات قۇرىپ, عاسىرلار بويى ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن بەسىگىندە تەربەتىلگەن تۇركىستان ءوڭىرى ءوز الدىنا دەربەس وبلىس بولىپ, شىمكەنت قالاسى قازاقستانداعى ءۇشىنشى مەگاپوليس اتاندى. ەل دە, ەلباسى دا تۇركىستاندى تۇركى دۇنيەسىنىڭ التىن بەسىگى دەپ تانيدى. تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى جىلداردىڭ ىشىندە شىمكەنت شاھارى دا تەك قازاقستانداعى عانا ەمەس, ورتالىق ازياداعى سۇلۋ, عاجايىپ قالالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. 2020 جىلى شىمكەنت قالاسىنىڭ 2200 جىلدىعى يۋنەسكو اياسىندا اتالىپ وتىلمەك. سونىمەن بىرگە 2020 جىلى شىمكەنت تمد ەلدەرىنىڭ مادەني استاناسى مارتەبەسىن جوعارى دارەجەدە اتاپ وتەدى. مىنە وسىنىڭ ءبارى شىمكەنتتىكتەرگە زور مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. شىمكەنتتى كوركەيتۋگە اتسالىسقان الدەنەشە ۇرپاقتىڭ وسىناۋ اسەم قالاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا الەمدە بولىپ جاتقان قۇبىلىستار شىمكەنتتى دە اينالىپ وتپەسە كەرەك. ال ەلباسى ءبىزدى, قازاقستاندىقتاردى, ونىڭ ىشىندە شىمكەنتتىكتەر دە بار, ۇلتتىق كودىمىزدى تابۋعا شاقىرىپ وتىر. نە ىستەمەك كەرەك؟
مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ 2019 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا:
«ەندىگى جىلى ءبارىمىز ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويلارىن اتاپ وتەمىز. مەرەيتوي بارىسىندا ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەي, عۇلاما تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن حالىق اراسىندا دارىپتەۋىمىز كەرەك. ەل ومىرىندەگى وسىنداي ەلەۋلى وقيعالار جاس ۇرپاقتى ناعىز وتانشىلدىققا تاربيەلەۋگە جول اشادى» دەگەن بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي كەلەسى جىلى ەلىمىزدە اتالىپ وتەتىن ەڭ ايتۋلى مەرەكەلەردىڭ ءبىرى – ۇلى ۇستاز ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويى. كىندىك قانى وتىرار جەرىندە تامىپ, ۋاقىت وتە كەلە ەسىمى بۇكىل الەمگە ءماشھۇر بولعان بابامىزدىڭ مەرەيتويى حالىقارالىق دەڭگەيدە اتالىپ وتىلمەك. وسى ورايدا ۇلى بابامىزدىڭ «قايىرىمدى قالانىڭ تۇرعىندارى» اتتى بەلگىلى فيلوسوفيالىق ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, شىمكەنت قالاسىنا «قايىرىمدى قالا» دەگەن بالاما اتاۋ ۇسىنعىمىز كەلەدى. ياعني شىمكەنت شاھارىنىڭ انىقتاماسى, ونىڭ حالقى – قايىرىمدى قالانىڭ تۇرعىندارى بولادى. ءال-فارابي بابامىز «تۇرعىندارى ءبىر-بىرىنە مەيىرىمدى, قايىرلى, قامقور, ەڭبەكقور, ەڭ باستىسى, وزدەرىنىڭ تۋعان قالاسىن ەرەكشە سۇيەتىن قاۋىم – قايىرىمدى قالانىڭ تۇرعىندارى» دەيدى. بارشاڭىزعا بەلگىلى, كەيىندەرى كوشپەندىلىككە بەت بۇرعان قازاق حالقىنا بەرەكەلى مەكەن, قۇتتى قونىس بولعان ۇلى دالادا ورتا عاسىرلاردا قالا مادەنيەتى دە كەڭىنەن دامىعان.
بابامىزدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» دەگەن شىعارماسىنداعى مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋى, ونداعى تەكسىزدىكتىڭ ومىرگە كەلۋى, يدەال قالا حالقىنىڭ مورالدىق بەينەسى, قالا اكىمدەرىنە قاجەتتى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر, ءار ادامنىڭ باقىتقا جەتۋ ءۇشىن بۇكىل قوعام بولىپ تىرشىلىك ەتۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتىلعان پىكىرلەرى بۇگىنگە دەيىن وزەكتى.
عىلىمى مەن ءبىلىمى, مادەنيەتى قارىشتاپ دامىعان وتىرار قالاسىنان شىققان ءال فارابي بابامىز «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» تراكتاتىن جازۋ بارىسىندا شىعىستىڭ جۇزدەگەن شاھارىن ارالاپ كوردى. كونە شام مەن داڭقى دۇرىلدەگەن باعداتقا دا بارادى. سول ساپارلاردا كورگەن-تۇيگەندەرىنىڭ, رۋحاني ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» اتتى تەڭدەسسىز ەڭبەك دۇنيەگە كەلدى. سول بابامىزدىڭ ويىن ءبىز مىڭ جىلدان كەيىن قايتا جازىپ, ونى جاس ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرە بەرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ءبىز ءال-فارابي, اباي سىندى ۇلى تۇلعالار ەڭبەكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ, ۇلت تۇتاستىعىن ۇيىستىرۋ, جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە, پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدىڭ نەگىزى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءال-ءفارابيدى تانىعان, ابايدى تۇسىنگەن ۇرپاق ءوزىنىڭ ۇلتتىق كودىن تەز تابادى دەگەن ويدامىز.
دەگەنمەن, ءال-ءفارابيدى تانۋ, ابايدى ءتۇسىنۋ وڭاي شارۋا ەمەس. وسىناۋ الىپ تۇلعالار ءوز بيىگىن وڭاي الدىرسا, ۇلى بولا ما؟! ءفارابيدى, ابايدى تۇسىنۋگە ۇلكەن ىشكى دايىندىق كەرەك. ءال-فارابيگە, ابايعا بارۋ ءۇشىن الدىمەن ءوز زامانداستارىڭدى ءتۇسىن. شىمكەنت قالاسىنىڭ ۇلكەن كوشەلەرىنە بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنىڭ جارقىن وكىلدەرىنىڭ ءبىر-ءبىر شۋماق ولەڭدەرىن ىلۋدەگى ءبىر ماقسات وسى. ەكىنشى ءبىر ماقسات, ولەڭ وقىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ ىشكى الەمى سۇلۋ بولادى. ىشكى الەمى سۇلۋ ادام قىلمىستان قاشىق بولادى, ادامدارعا قايىرىمدىلىق جاساۋعا اسىق بولادى. قايىرىمدى ادامدارى كوبەيسە, قالا دا قايىرىمدى بولادى. ۇلتتىق كودتى تابۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – رۋحانياتىڭا ورالۋ!
وسى جەردە ءبىر ماسەلەگە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. كەشەگى دەمالىس كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىدە نۇر-سۇلتان قالاسىندا جاڭاجىلدىق شىرشا مەرەكەسى باستالىپ, ونىڭ قايىرىمدى قالا كونتسەپتسياسىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنى, «قايىرىمدى قالا» دەيتىن ءاننىڭ تۇساۋى كەسىلەتىندىگى جاريا بولىپ, وعان وتانداستارىمىز وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن قىزۋ ءبىلدىردى. پىكىرلەردىڭ كوپشىلىگى «شىمكەنت ءوزىن قايىرىمدى قالا ەتىپ جاريالاعاننان كەيىن ەلوردالىقتاردىڭ مۇنداي قادامعا بارۋى «جيەندىك جاساۋ», ياعني پلاگيات بولىپ تابىلادى» دەگەنگە كەلىپ سايادى. ءبىز مۇنداي پىكىرلەرمەن مۇلدە كەلىسپەيمىز. راس, «قايىرىمدى قالا» دەگەن يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا العاش تالپىنىس جاساعان – شىمكەنت قالاسى. بىراق ول باسقا قالالار قايىرىمدى قالا بولماسىن دەگەندى بىلدىرمەيدى. «قايىرىمدى قالا» دەگەن يدەيانى جالعىز نۇر-سۇلتان قالاسى ەمەس, ەلىمىزدىڭ باسقا قالالارى دا ءىلىپ اكەتسە, قانەكي! وعان تەك قۋانۋ كەرەك, ەلوردالىقتاردىڭ وسىناۋ قادامىن قۋانا قۇپتاۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ بۇكىل قالاسى قايىرىمدى قالا بولىپ جاتسا, بايتاق قازاقستانىمىز الەمگە قايىرىمدى مەملەكەت بولۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتپەي مە؟! ۇلكەنىمىز دە, كىشىمىز دە وسى مۇراتتىڭ جولىنان تابىلساق, ول شاكارىم اتامىز ايتقانداي, «جەتپەسەڭ دە العانىڭ» بولىپ شىقپاي ما؟!
كەلەسى جىلى 175 جىلدىعى مەملەكەتىمىزدە كەڭ كولەمدە اتالىپ وتىلەتىن اباي اتامىز «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاعاندىعىنان بىلىنەدى!» دەيدى. ەندەشە, ىسكە ءسات, «قايىرىمدى قالا مەن ونىڭ قايىرلى تۇرعىندارى!»
ەرلان ايتاحانوۆ,
شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى
