عالىمداردىڭ بۇل باستاماسىنىڭ تەحنولوگياسى ازىرلەنىپ, وندىرىستىك جاعدايداعى سىناقتان تابىستى ءوتتى. نوۋ-حاۋدىڭ ءمانى ماگنيت-ەلەكتر ءورىسى مەن تەربەلىس تولقىندارىنىڭ اسەرىنەن كۇكىرتتەن, مەتالداردان جانە تۇزداردان تولىعىمەن تازارتىلعان اشىق فراكتسيالاردىڭ ۇلكەن شىعۋىمەن (كەمىندە 92%) كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ تەرەڭ وڭدەلۋى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتەگى تيىمدىلىكتىڭ مىسالى – كومىرسۋتەكتەردىڭ يوندالعان سۋمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋى اسەرىنەن باستاپقى شيكىزاتتىڭ سۋتەكتى سالماعى كەم دەگەندە 4%-عا ارتادى. سۋتەكتەندىرۋ جانە كومىرسۋتەك سپيرتتەرىنىڭ ءتۇزىلۋ تەحنولوگيالىق پروتسەسى ءۇشىن ودان سۋتەگى مەن گيدروتوتىقتى الۋ ءونىمنىڭ قوسىمشا ماسساسىن بەرەدى.
مۇناي-حيميا, مۇناي وڭدەۋ جانە ەنەرگەتيكا سالالارى ءۇشىن رەۆوليۋتسيالىق تەحنولوگيا ءداستۇرلى تەحنولوگيالىق تىزبەكتەن بىرنەشە بۋىنداردى جويۋعا الىپ كەلىپ, جوعارى ساپالى وتىندار ءوندىرىسىن بىرنەشە ەسە ارزانداتادى, ەڭ ماڭىزدىسى – ەنەرگەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى.
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا عالىمدارىنىڭ فەنومەنالدىق اشقان جاڭالىعىن سەنساتسيا دەۋ ازدىق ەتەدى. بۇل جاڭالىق مۇناي وڭدەۋ سالاسىندا توڭكەرىس جاسادى. ەندىگى جەردە سۋ «قارسىلاستان» پروتسەستىڭ وداقتاسىنا اينالدى.
وسىنداي جاڭالىق اشقان بىرنەشە سالا عالىمدارىنىڭ بىرلەسىپ قانداي جۇمىس اتقارىپ, قالاي جەتىستىككە جەتكەنى جايلى ايتقىم كەلەدى. شىعارماشىلىق توپتاعى ارقايسىسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى, باعىندىرعان شىڭى بار تانىمال عالىمدار. مۇندا اركىم ءوز باعىتىمەن اينالىستى. بىراق ءبارى ءبىر باعىتتا, توپ بولىپ جۇمىس ىستەدى جانە شىن مانىندە, ۇلكەن ىزدەنىس, جىلدار بويى جاسالعان ەڭبەك ناتيجەسىن كورسەتتى.
مۇناي وڭدەۋ سالاسىنداعى پروبلەمالارمەن قازاقستاندىق عالىمدار 40 جىلدان استام ۋاقىت اينالىسىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەدە ءار عالىم ءوز تەحنولوگيالارىن جاساپ, كوپتەگەن عىلىمي ماقالا جازىلدى. الەمدىك عىلىمدا مۇناي ونىمدىلىگىن 1-2% ارتتىرۋ ۇلكەن جەتىستىك سانالادى.
ماقالاعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان عالىمدار مەن مۇناي سالاسىنىڭ ينجەنەرلەرىنىڭ جاڭا تەحنولوگياسىمەن 2017 جىلى «مۇناي جانە گاز» جۋرنالى تانىستىردى. بۇدان بۇرىن بۇل بايانداما ەكسپو-2017 اياسىندا وتكىزىلگەن «بولاشاق ەنەرگياسى: يننوۆاتسيالىق ستسەناريلەر جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ادىستەرى» WSEC ينجەنەرلەر مەن عالىمداردىڭ بۇكىلالەمدىك كونگرەسىندە تىڭدالدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى كونگرەستىڭ باستاماشىسى جانە نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى, وعان 60 ەلدەن 1500-دەن استام عالىمدار مەن ينجەنەرلەر, ونىڭ ىشىندە عىلىم, تەحنيكا, ەنەرگەتيكا جانە ەكولوگيا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ 6 لاۋرەاتى قاتىستى.
جىلدار وتكەن سايىن قازبا بايلىعى مۇنايدى جەر استىنان شىعارۋ قيىنداپ بارادى, سەبەبى بۇرىنعىداي جەر استىنان ءوز قىسىمىمەن اتقىلاپ, شاپشىپ شىعىپ جاتقان مۇناي جوق. سوندىقتان قازىرگى مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ كوبىندە تۇتقىرلىعى جانە ءپارافينى جوعارى, «اۋىر» مۇناي وندىرىلۋدە.
مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ەنەرگيا تاسىمالداعىشتاردى وندىرۋگە جۇمسالاتىن شىعىندار «اۋىر» مۇناي جاعدايىندا, تەك قانا كوتەرىلە بەرمەي, سونىمەن قاتار ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە بولاتىنىن دالەلدەگەن عالىمدار ماقتاۋ مەن جاقسى سوزدەردى تارتىنباي ايتۋعا تۇرارلىق.
ءسوزىمدى اقساقالىمىز نادير كارىم ۇلى ناديروۆتان باستايىن. ول حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك, ۇيا ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, 1200-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ جانە 8 عىلىمي جاڭالىقتىڭ, 31 مونوگرافيانىڭ, 10 وقۋ قۇرالىنىڭ اۆتورى, 250-گە جۋىق پاتەنتتىڭ جانە ونەرتابىسقا اۆتورلىق كۋالىكتەردىڭ يەگەرى, حالىقارالىق دەڭگەيدە قازاقستاننىڭ مۇناي عىلىم سالاسىنىڭ اكەسى رەتىندە مويىندالعان تۇلعا. 40 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن, جاس بولا تۇرا, ول اسا تۇتقىر, تومەن الەۋەتتى, اسا اۋىر بيتۋمينوزدى مۇناي ءداۋىرىنىڭ كەلە جاتقانى تۋرالى وي ايتىپ, ونىڭ ۇلكەن قورىن يگەرۋ ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس ءوندىرۋ, تاسىمالداۋ جانە قايتا وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزگەن ەدى. ول قازاقستاندىق بيتۋمينوزدىق مۇناي كەن ورىندارىن جانە تابيعي مۇناي بيتۋمدارىن يگەرۋدىڭ ەكولوگيالىق تازا, تەحنولوگيالىق ءتيىمدى جانە ەكونوميكالىق رەنتابەلدى ءتاسىلىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن قامتيتىن بەس تومدىق مونوگرافيا شىعاردى. وزگە سوزدەرمەن ايتقاندا, ءنادىر كارىم ۇلى ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى ارقىلى ءبىزدىڭ عىلىمي جاڭالىعىمىزدى دايىندادى.
اۆتورلاردىڭ ءبىرى – ايسۇلتان ابدۋل ۇلى قالىباي, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك, اسپان مەحانيكاسى جانە عارىشتىق ۇشۋ ديناميكاسى سالاسىنىڭ مامانى. ايسۇلتان ابدۋل ۇلىن ستۋدەنت كەزىمنەن جاقسى بىلەمىن. جوعارى كۋرستاردا وقىپ جۇرگەندە عىلىمي سەمينارلارىنا قاتىسىپ الەمدىك عىلىمداعى جەتىستىكتەر جايلى اقپارات الاتىن ەدىك.
فۋتبولدا دوپتى الىپ ءجۇرۋ «تەحنيكاسى» دەگەن ۇعىم بار, سول سياقتى ماتەماتيكا, تۇتاس ورتانىڭ مەحانيكاسى, فيزيكا, حيميا عىلىمدارىندا دا زەرتتەۋشىنىڭ كۇردەلى تەڭدەۋلەرمەن جۇمىس ىستەۋ «تەحنيكاسى» دەگەن ۇعىم بار. تالانتتى عالىم جاس كەزىندە قازكسر لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاعىن يەلەندى (1977 جىل). ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى ۇلتتىق اەروعارىش اگەنتتىگىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ودان كەيىن باس ديرەكتورى – عارىشتى بەيبىت ماقساتتاردا زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جوعارى ورگانىنىڭ باسشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1999 جىلدان باستاپ «ينت» قازاقستان – رەسەي عىلىمي-وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولدى.
ۇشۋ ديناميكاسى جانە جاساندى اسپان دەنەلەرىنىڭ بالليستيكاسى سالاسىنداعى مامان رەتىندە كسرو عا اكادەميگى س.ا.ءحريستيانوۆيچتىڭ باسشىلىعىمەن زىمىران-عارىش تەحنيكاسىنىڭ بالليستيكاسىن زەرتتەۋگە, زىمىران-عارىش تەحنيكاسى قوزعالتقىشتارىنىڭ وت سىناقتارىنا جانە ولاردىڭ وتىندارىنا كەڭەس ۋاقىتىندا قاتىسقان. سوندىقتان وتىن ماسەلەسىن دە جاقسى بىلەتىن مامان.
سونىمەن قاتار مۇناي جانە وتىن-ەنەرگەتيكا سالالارىنداعى ءوز ازىرلەمەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2008 جىلى ماسكەۋگە بارىپ, وندا كونسترۋكتورلىق-تەحنولوگيالىق بيۋروسى (كتب) بار زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇردى. كتب 4 جانە 5 ەۆروستاندارتتىڭ مۇناي-حيميا ونىمدەرى مەن موتور وتىندارىنا كومىرسۋتەكتى قوسىلىستاردىڭ ۆاكۋمدىق – تولقىندىق كونۆەرسياسىنىڭ تەحنولوگيالىق جەلىسىنىڭ كونسترۋكتورلىق-تەحنولوگيالىق قۇجاتتاماسىنىڭ بارلىق پاكەتىن ازىرلەدى, ونى قورعانىس-ونەركاسىپ زاۋىتتارىندا دايىنداۋعا جانە مۇناي جانە ەنەرگەتيكا سالالارىنىڭ ءورت-جارىلىس قاۋىپتى كاسىپورىندارى جاعدايىندا قولدانۋعا رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىنىڭ پاكەتىن الدى. ەڭ باستىسى, وسى تەحنولوگيانىڭ جۇمىسقا قابىلەتتىلىگى العاش رەت دالەلدەنگەن تاجىريبەلىك-سىناق جەلىسى سالىندى.
شىعارماشىلىق توپتىڭ كەلەسى مۇشەسى – كۆانتتىق فيزيكا جانە كۆانتتىق گەنەراتورلار سالاسىنداعى جاس ءارى بولاشاعى زور عالىم-زەرتتەۋشى, كالگاري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى (كانادا) ابىلحايىر قايرات ۇلى ءابجالي. ول ماگنيتەلەكترلىك تولقىن ءورىسىنىڭ اكۋستيكالىق سوققى-تولقىندىق كەرنەۋ ورىسىمەن رەزونانستىق رەجىمدە ءوزارا ارەكەتتەسۋ زاڭدىلىقتارىن اشىپ, نەگىزدەدى. مۇنداي قويىلىمدا بۇرىن عىلىمي جاڭالىق اشۋدا قولدانىلعان رەزونانستىڭ كۆانتتىق-ولشەمدىك اسەرىن قولدانۋ تۇگىلى, ءتىپتى عىلىمي پروبلەما دا بولعان جوق.
ەندىگى اۆتور ۇعا اكادەميگى, عىلىم, تەحنيكا جانە ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇيا پرەزيدەنتى باقىتجان تۇرسىن ۇلى جۇماعۇلوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ بۇل عىلىمي جاڭالىققا قوسقان ۇلەسى زور. باقىتجان تۇرسىن ۇلىنىڭ ىزدەنىستەرى مەن ازىرلەمەلەرى ۇدەرىستى «كوزگە كورىنەتىندەي» ەتىپ, باسقارۋ مەن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ءورىسى – مۇناي-گاز ءوندىرۋ سالاسىنداعى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ماسەلەلەرى, وسى سالاداعى تەحنولوگيالىق پروتسەستەردى باسقارۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ول قازاقستان مەن تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردە جارىق كورگەن
400-دەن استام عىلىمي جۇمىس پەن بەلگىلەنگەن تاقىرىپتاعى 11 ىرگەلى مونوگرافيانىڭ اۆتورى.
ب.ت.جۇماعۇلوۆتىڭ ازىرلەگەن ماتەماتيكالىق مودەلدەرى مەن ولاردىڭ ساندىق شەشىمىنىڭ الگوريتمدەرى زەرتتەلەتىن قۇبىلىستى سيپاتتاۋ ءۇشىن قولدانىلدى. ۆاكۋمدى-تولقىندى تەحنولوگيا تاسىلىمەن مۇناي وڭدەۋدىڭ گيدروديناميكالىق پروتسەستەرىنە ماگنيت-ەلەكتر ءورىسى مەن كەرنەۋلىكتىڭ سوققى تولقىندارىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن مودەلدەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ماگنيت ءورىسى مەن سوققى تولقىندارىن ەسەپكە الۋ ناقتى وبەكتىنى زەرتتەۋدى جەڭىلدەتىپ, فيزيكالىق جانە ماتەماتيكالىق ۇلگىنىڭ ابستراكتىلىك دارەجەسىن ازايتىپ, مۇناي وڭدەۋدى ەسەپتەۋدىڭ قابىلدانعان گيدروديناميكالىق ادىستەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل زەرتتەۋلەر مۇناي شيكىزاتىنىڭ تومەن تەمپەراتۋرالى ۆاكۋمدىق-تولقىندىق گيدروكونۆەرسياسىنىڭ جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
«مۇناي شيكىزاتىنىڭ تومەن تەمپەراتۋرالى ۆاكۋمدىق-تولقىندىق گيدروكونۆەرسياسى» تەرمينىنىڭ ماعىناسىن جانە مۇنايدى موتور وتىنىنا دەيىن تەرەڭ ءبولۋدىڭ ءداستۇرلى تاسىلدەرىنەن ەرەكشەلەنەتىن تەحنولوگيا رەتىندە قاراستىرىلاتىن بۇل عىلىمي جاڭالىقتىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىكتەرى بار. «كونۆەرسيا» (conversation) ءسوزى قازاق تىلىنە اۋدارعاندا ء«بىر نارسەنى ءبىر نارسەگە اينالدىرۋ» دەگەن ماعىناعا يە. سونداي-اق مۇنايعا قاتىستى كومىرسۋتەكتى قوسىلىستاردىڭ بىرىڭعاي ۇزىن تىزبەگىنىڭ بەنزيننىڭ, كەروسيننىڭ جانە ديزەل وتىنىنىڭ مولەكۋلالارىن قۇرايتىن كومىرسۋتەكتى بىرنەشە تۇتاس قىسقا تىزبەكتەرىنە اينالۋىن بىلدىرەدى. بۇل قىسقا تىزبەكتەر كومىرتەگى اتومى ەلەكتروندارىنىڭ كومىرتەگى اتومىمەن, كۇكىرت اتومىمەن, مەتالل اتومىمەن, مىسالى, ۆانادي جانە ت.ب. اراسىنداعى ەلەكتروماگنيتتىك بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى ناتيجەسىندە پايدا بولادى. بۇلاردىڭ سۋتەگى اتومدارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن تۋىندايتىن ايرىقشا ەرەكشەلىكتەرى بار.
اتالعان بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى ءداستۇرلى تۇردە جوعارى تەمپەراتۋرالى (+450℃ جانە ودان جوعارى) تەرميالىق ءورىستىڭ, سۋتەگى اتموسفەراسىندا جوعارى قىسىمدى (گيدروكرەكينگ كەزىندە 200 اتموسفەرادان استام) جانە ءارتۇرلى كاتاليزاتورلاردىڭ, اسىرەسە قىمبات پلاتينا توسەنىشىندە جۇزەگە اسادى. بۇل تەرميالىق پروتسەستەر ءۇشىن كۇكىرتتىڭ, مەتالداردىڭ جانە سۋدىڭ بولۋى كاتاليزاتورلاردى ۋلاندىرىپ, كولوننالاردىڭ ىشىندەگى جارىلىسقا اكەلۋى مۇمكىن. تەمپەراتۋرانىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى شيكىزات كومىرلەنەدى جانە كومىر قالىڭ قاباتپەن مونوليت قابات جاساي وتىرىپ, كولوننالاردىڭ قابىرعالارىنا جابىسادى. سوندىقتان ءداستۇرلى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى ء(موز) جوسپارلى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋگە جىلىنا ەكى رەت كەم دەگەندە ءبىر ايعا توقتايدى.
جاڭالىق اۆتورلارىنىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا جوعارىدا سيپاتتالعان پروتسەس كەرىسىنشە جۇزەگە اسىرىلادى: تۇتقىرلىعى مەن ايداۋ سورعىلارىنا جۇكتەمەنى ازايتۋ ماقساتىندا شيكىزات قىزدىرۋ تەمپەراتۋراسى +70℃ جانە ودان تومەن. بۇل رەتتە سۋ (12% - عا دەيىن) كونۆەرسيا پروتسەسىنە قاتىسادى جانە سۋتەكتەندىرەدى. سوندىقتان بۇل پروتسەسس گيدروكونۆەرسيا دەپ اتالادى. كومىرسۋتەكتى مولەكۋلالاردى قۇرايتىن ءتۇرلى اتومداردىڭ ەلەكترارالىق بايلانىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ولارعا ماگنيتەلەكترلىك ورىسكە جانە جوعارى قارقىندىلىقتاعى اكۋستيكالىق تولقىنمەن شارشى مەترگە شامامەن ءتورت مەگاۆاتت جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى رەزونانستىق رەجىمدە اسەر ەتەمىز.
مۇنداي تولقىن ءورىسىنىڭ گەنەراتورى 2 كۆت ساعات كوزىنەن قۇنى 50 تەڭگە تۇراتىن 25 توننا شيكىزاتتى قورەكتەندىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىر توننا شيكىزاتقا 2 تەڭگە جۇمسالادى.
گيدروكونۆەرسيانىڭ سيپاتتالعان پروتسەسى موتورلى وتىندار قوسپاسىنان 92%-عا (جانە ودان دا كوپ) جانە كەمە وتىنىنان 12%-عا (8+4) تۇراتىن تۇپكىلىكتى ءونىمنىڭ تونناسىنا جالپى 17كۆت ساعات تۇتىنادى. بۇل ەشقانداي دا فوكۋس ەمەس, تەك ناقتى ەكونوميكانىڭ جەكە سالاسىندا قولدانىلاتىن قالىپتى فيزيكا.
قازاقستاندىق عالىمداردىڭ مۇناي شيكىزاتىن گيدروكونۆەرسيالاۋ پروتسەسىن زەرتتەۋمەن تەرەڭ اينالىسۋىنا نە سەبەپ بولدى؟
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ (حەا) جىل سايىنعى ەسەپتەرىنە سايكەس كومىرسۋتەكتەردىڭ بارلانعان قورلارىنىڭ ءىس جۇزىندە بارلىق ءوسىمى ءداستۇرلى ەمەس مۇناي شيكىزاتىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى: جوعارى تۇتقىر بيتۋمينوزدى مۇناي, تابيعي مۇناي بيتۋمدارى, سلانەتس مۇنايى, قۇرامىندا مۇناي بار قۇم سياقتى مۇناي بيتۋمينوزدى جىنىستار. ءداستۇرلى ەمەس مۇناي شيكىزاتىنىڭ راستالعان الەمدىك قورى شامامەن مىڭ ملرد توننانى قۇرايدى. الەمدىك مۇناي نارىعىنا ەنەرگيا تاسىعىشتاردىڭ جىل سايىنعى جەتكىزىلىمدەرىنىڭ جالپى ماسساسىنىڭ شامامەن 30%-ىن ءداستۇرلى ەمەس مۇناي شيكىزاتى قۇرايدى, ونىڭ ۇلەس سالماعى جىلىنا 3%-عا وسۋدە. وسىعان بايلانىستى حەا الەمدىك مۇناي وڭدەۋ يندۋسترياسىنىڭ تەحنولوگيالىق ارتتا قالعانىن جانە ونىڭ موتورلى, كەمەلىك جانە ەنەرگەتيكالىق وتىنداردى ءوندىرۋ ماقساتىندا ءداستۇرلى ەمەس مۇناي شيكىزاتىن ءتيىمدى يگەرۋگە قابىلەتسىزدىگىن كورسەتەدى.
الەمدىك رەسۋرستاردىڭ شامامەن 70%-ىن تۇتىناتىن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ەكونوميكالىق جاعىنان جەتەكشى 26 مەملەكەت, ونىڭ ىشىندە اقش, جاپونيا, كورەيا جانە ەۋرووداق ەلدەرى ۇكىمەتتەرىنىڭ رەسمي كونسۋلتانتى حەا-نىڭ وسىنداي پەسسيميستىك بولجامى بار. وسى بولجامعا جاۋاپ رەتىندە «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» قۇجاتىنداعى مالىمەتتى كەلتىرۋگە بولادى. بۇل – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2017 جىلعى 31 قاڭتارداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى. ەلباسى الەمدە باستالعان ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ اينالىمىن كورسەتەدى. ونىڭ باستى ماقساتى شيكىزاتقا تاۋەلسىز, تسيكلدىك ساندىق قۋاتتى ەكونوميكاعا كوشۋ. شيكىزاتتان تاۋەلدى, تسيكلدىك ەمەس دامۋ مودەلدەرىن جاڭا پروگرەسسيۆتى مودەلمەن الماستىرۋ.
عىلىمي جاڭالىق اۆتورلارى بۇل قۇجاتتى ەلباسىنىڭ جەكە تاپسىرماسى رەتىندە قابىلداپ ونى ورىنداۋ ۇستىندە. مۇنداي ماقساتتىڭ دالەلى رەتىندە اۆتورلار تەحنولوگيالىق رەاكتورلاردى ىسكە اسىراتىن گيدروكونۆەرسيا تەحنولوگياسىنىڭ دامۋ بارىسىن جاريا ەتىپ وتىر. رەاكتورلاردى سىناۋ ناتيجەلەرىن كەلتىرگەن, سوڭعى الىنعان ونىمدەردى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق شىعىنداردى تالداعان, ماتەريالدىق-ەنەرگەتيكالىق بالانستار مەن ت.ب. جيناقتاعان بەس عىلىمي ماقالانى جاريالادى.
بۇگىنگى تاڭدا مۇناي-گازدى ءوندىرۋ سالاسى دامۋىنىڭ عىلىمعا نەگىزدەلۋى قاجەتتىلىككە اينالدى. اشىلعان عىلىمي جاڭالىق, جاڭا تەحنولوگيا ەلىمىزدىڭ كەن ورىندارىندا العاشقى سىناقتان وتۋدە.
ەنەرگورەسۋرستارعا الەمدىك سۇرانىس ۇدايى وسۋدە جانە كۇردەلى الىناتىن قورلارى بار كەن ورىندارىن پايدالانۋ قاجەتتىلىگى كەزىندە مۇناي كومپانيالارى تۇبەگەيلى جاڭا تاسىلدەر مەن قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن مۇناي ءوندىرۋدىڭ بارىنشا ءتيىمدى تەحنولوگيالارىن قاجەت ەتەدى.
سەبەبى اۋىر مۇناي قورى ءداستۇرلى مۇنايعا قاراعاندا الدەقايدا كوپ. الەمدە ول وڭتايلى تەحنولوگيانىڭ جوقتىعىنان ازىرلەنبەيدى. سوندىقتان بىزدە الەمدىك نارىققا شىعۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى پايدا بولىپ وتىر.
ونىڭ نەگىزى قالانىپ تا قويدى. مىسالى, «اموسو» كومپانياسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميامەن بىرلەسىپ, امەريكالىق سەرىكتەسى «GALEXENERGY»-مەن بىرگە اۋىر, قالدىق مۇناي ءوندىرۋ جانە زاۋىتتىق كەن ورىندارىن يگەرۋ تەحنولوگياسىن ۇسىنادى. بۇل جوبادا وندىرىلگەن مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ وزىندىك قۇنى 30-35 اقش دوللارىنىڭ ورنىنا 4-5 اقش دوللارىن قۇرايدى.
سونىمەن قاتار «قازمۇنايگاز» ۇك» اق جاقىن ارادا كەنباي شىعىس كەن ورنىنىڭ مولدابەك ۋچاسكەسىندە ءبىزدىڭ جاڭا ونىمدەرىمىزدى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك سىناقتان وتكىزەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل تەحنولوگيا العاش رەت 2012 جىلى قىرىقمىلتىق كەن ورنىندا سىناقتان وتكىزىلدى. جاڭا ءادىستىڭ ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – 70°س دەڭگەيىندە تومەن تەمپەراتۋرا, ال ءداستۇرلى ءموز-دە 450°س جانە ودان جوعارى. بۇل جاعدايدا اۋىر مۇناي شيكىزاتىنىڭ بارلىق ءتۇرى, ءتىپتى مۇناي قالدىقتارى دا بىردەي دارەجەدە وڭدەلەدى. مۇناي شيكىزاتىن ءتيىمدى وڭدەۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالعانىن نىق سەنىممەن ايتا الامىن.
عالىمدارىمىزدىڭ اشقان جاڭالىعى ارقىلى ءبىز الەمدە العاشقى بولىپ كوپ نارسەنى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرا الامىز.
ەندى مۇناي وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن قولدانۋدىڭ پايداسى مەن ارتىقشىلىقتارىن قىسقاشا قورىتىندىلايىق. عىلىمي جاڭالىقتىڭ جوعارى پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى (پاك) تۋرالى ايتۋعا بولا ما؟
ارتىقشىلىقتارى ايقىن كورىنەدى.
بىرىنشىدەن, قايتا وڭدەۋگە دەيىنگى كاسىپورىندار مەن زاۋىتتاردا مۇنايدى قۇرعاتۋدىڭ كۇردەلى, ەنەرگيانى قاجەتسىنەتىن پروتسەسى جويىلادى; كەرىسىنشە, سۋ وندىرىلەتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولەمى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى كومپونەنتكە اينالادى.
ەكىنشىدەن, باستاپقى كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى تۇزسىزداندىرۋ, كۇكىرتسىزدەندىرۋ جانە دەمەتاليزاتسيالاۋ پروتسەستەرىنىڭ ماعىناسىن جوعالتادى.
ۇشىنشىدەن, گيدروتازالاۋدىڭ, يزومەريزاتسيانىڭ جانە ريفورمينگتىڭ زاماناۋي قىمبات پروتسەستەرى جويىلادى.
تورتىنشىدەن, قۇرامىنا جانە تۇتقىرلىعىنا قاراماستان كەز كەلگەن مۇناي شيكىزاتىن ءتيىمدى وڭدەۋ قامتاماسىز ەتىلەدى.
بەسىنشىدەن, مۇناي شيكىزاتىنىڭ تۇتقىرلىعى ديزەل وتىندارىنا دەيىن تومەندەۋ, قاتۋ تەمپەراتۋراسى 20°س دەيىن تومەندەۋ, ال قايناۋ تەمپەراتۋراسى 430°س دەيىن ءوسۋ ناتيجەسىندە رەولوگيالىق قاسيەتتەرى جاقسارادى.
التىنشىدان, كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ ىسىرابى جويىلادى (قازىرگى زامانعى ءموز-دە جوسپارلى ىسىراپتار 3-تەن 10%-عا دەيىن قۇرايدى); ۇسىنىلىپ وتىرعان پروتسەسس كەزىندە وندىرىلەتىن وتىن كولەمى يوندالعان سۋدىڭ كومىرسۋتەكتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى ەسەبىنەن ۇلعايادى.
جەتىنشىدەن, قازىرگى ۋاقىتتا ءموز-دە قولدانىلاتىن جوعارى تەمپەراتۋرالار (400-450°س) قاجەتتىلىگى بولمايدى, شيكىزاتتىڭ ۆاكۋمدىق-تولقىندىق گيدروكونۆەرسياسى 70°س دەيىنگى تەمپەراتۋرادا جۇزەگە اسىرىلادى.
سەگىزىنشىدەن, الىناتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ساپاسى ايتارلىقتاي ارتىپ, ۇزاق ساقتاۋ كەزىندە قايتىمسىز بولادى.
اقىرىندا, مۇنداي دالەلدەر جاڭالىقتىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتەدى. سەرپىندى تەحنولوگيانى ەنگىزۋمەن ۇلەستىك كۇردەلى شىعىندار 4-6 ەسە, ال پايدالانۋ شىعىندارى – قايتا وڭدەۋ قۋاتى مەن تەرەڭدىگىنە بايلانىستى ءداستۇرلى ءموز-مەن سالىستىرعاندا 10-12 ەسە تومەن بولادى.
عىلىم مەن تەحنيكانىڭ سوڭعى سوزىنە سۇيەنسەك, دۇرىسى قالاي؟ ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ مۇناي سالاسى ءۇشىن جاساعان ماڭىزدى اشىلۋلارى قالاي پايدا بولدى؟
– عىلىمداعى ۇلكەن جاڭالىقتار اياق استىنان اشىلمايدى, جىلدار بويعى قاجىرلى ەڭبەكتى, دايىندىق پەن تاباندىلىقتى قاجەت ەتەدى. عالىمدارىمىزدىڭ تۋربۋلەنتتى-تولقىندى مولەكۋلالىق دەسترۋكتسيا جولىمەن مۇنايدى تەرەڭ كونۆەرسيالاۋ بويىنشا تەوريالىق جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرى ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ اياعىندا باستالعان بولاتىن.
جەكە دارا ءبىر عالىمنىڭ عىلىمي-وندىرىستىك جاڭالىق جاساۋى سياقتى عىلىمي كوپقىرلىلىق ۋاقىتى ءوتىپ كەتتى. اكادەميانىڭ ۇجىمى ماقتان تۇتاتىن عىلىمي جاڭالىق اشۋ – ورتاق مۇددەگە ۇمتىلعان, ۇيىمشىل كۇش-جىگەردىڭ ۇجىمدىق جەمىسى.
بۇرىن ءوندىرىس قازىرگىدەي عىلىمنىڭ جەتىستىگىنە تاۋەلدى ەمەس ەدى. سوندىقتان دا نوۋ-حاۋ «Made in Qazaqstan»-نىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋىن اسىعا كۇتەمىز.
نۇرلان تەمىربەكوۆ,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇيا اكادەميگى, ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى, ۇيا ۆيتسە-پرەزيدەنتى
