جىلدار جىلجىپ, ايلار اۋىسقان سايىن اقساقالداردىڭ اقىلى اقيقاتقا اينالا بەرەتىنىن كوز كورەدى, ۋاقىت دالەلدەيدى. قۇندىلىققا قۇرمەتپەن قارايتىن ءداۋىر دانالارىنىڭ تاربيەگە تولى ءتالىمدى تىركەستەرى ءالى كۇنگە قۇنىن جويعان جوق. ىسىراپ دەگەن كەزدە ويىمىزعا ەڭ اۋەلى شاشىلىپ-توگىلىپ جاتقان تاماق ونىمدەرى كەلۋى مۇمكىن. سوندا ىسىراپ دەگەنىمىز اس-اۋقاتقا بايلانىستى ۇعىمدى عانا بىلدىرە مە؟ الدە باسقا دا ماعىنالارى بار ما؟
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورگەندىلىكتى كورسەتەتىنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
«پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى قوعامدا شىنايى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى – ورىنسىز ءسان-سالتانات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورگەندىلىكتى كورسەتەدى», دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزگەندە ەلباسىنىڭ ءسوزىن قۋاتتاپ, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە شىعىستاردى وڭتايلاندىرۋعا, ەسەپ كوميتەتىمەن ءوزارا تىعىز ىقپالداستىق ورناتۋعا, سونداي-اق نەگىزسىز يميدجدىك جانە كونسالتينگتىك شىعىنداردى قىسقارتۋعا شاقىرعان ەدى.
بۇگىنگى تاڭدا تۇرمىسىمىزدا كەزدەسەتىن ىسىراپتىڭ تۇرلەرىنە مىنالاردى جاتقىزۋعا بولادى. بۇل زاتتاي ىسىراپ – سۋدى, ەلەكتر ەنەرگياسىن شەكتەن تىس پايدالانۋ, تىيىم سالىنعان نارسەلەرگە شاشىلۋ, ونىڭ ىشىندە ىشىمدىك, قۇمار ويىندارى جانە ت.س.س بار, سونداي-اق كيىمگە ىسىراپتى, مۇلىككە قالاي بولسا سولاي قاراۋ, تەز توزدىرۋ, قوناققا تىم ارتىق تاعام دايىنداۋ, ءبىر تاۋاردى, زاتتى ساتىپ العاندا ارتىق, ءوز باعاسىنان اسىرا اقشا تولەۋ, رۋحاني ىسىراپ نەمەسە جان ىسىرابىن جاتقىزۋعا بولادى.
وسى رەتتە ازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ نايب يمامى باقىتجان ءمۇپتىادىل ۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ, ىسىراپتىڭ شاريعات شەڭبەرىندەگى ءمان-ماڭىزىن بىلگەن ەدىك.
«سۇلەيمەن پايعامبار (ع.س.) جايلى اڭىزدا, پايعامبار (ع.س.) ءبىر قۇمىرسقادان بەلىنىڭ نەگە سونشا جىڭىشكە ەكەنىن سۇرايدى. سوندا قۇمىرسقا: «بۇل مەنىڭ قاناعاتشىل, ۇنەمشىلدىگىمنىڭ بەلگىسى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ونى قالاي دالەلدەيسىڭ دەگەندە: «بيدايدىڭ ءبىر ءدانىن ءبىر جىل ازىق ەتەم», دەيدى. سۇلەيمەن پايعامبار الگى قۇمىرسقانى ءبىر ءتۇيىر بيداي ءدانى سالىنعان قىش قۇمىرانىڭ ىشىنە قاماپ قويادى. ءبىر جىلدان كەيىن قۇمىرانىڭ اۋزىن اشسا, قۇمىرسقا ءداننىڭ جارتىسىن عانا جەپتى. بۇل قالاي دەسە: «مەنى ۇمىتىپ كەتسەڭىز, تاعى ءبىر جىلعا جەتەتىندەي ۇنەمشىلدىك جاساعانىم عوي» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. وسى ءبىر وقيعادا ءيسى مۇسىلمان بالاسى ءۇشىن بۇكىل ومىرىنە جەتەرلىك تاعىلىم جاتىر. حيكمەتكە تولى اڭىزدا ادام بالاسىنىڭ ومىرىندە ۇنەمشىلدىكتىڭ قانشالىقتى ورىن الاتىنى ايقىن كورسەتىلگەن. قازاق حالقى: «جاقسىلىق جاساۋدا ىسىراپ جوق, ىسىراپتا جاقسىلىق جوق» دەگەن. بۇل ناقىلداعى «جاقسىلىق جاساۋدا ىسىراپ جوق» دەگەننىڭ سىرى: مال دۇنيەنى جاقسى امالدارعا جۇمساسا ىسىراپ بولمايتىنى ايتىلعان. مىسالى, مەكتەپ, جول, كوپىر سالۋ, جەتىم-جەسىرگە كومەكتەسۋ سياقتى ىزگى امالدار جاساۋدا ىسىراپ جوق. ال «ىسىراپتا جاقسىلىق جوق» دەگەن ءسوزدىڭ سىرى: جيعان-تەرگەنىڭدى, ۋاقىتىڭدى, كۇش-قۋاتىڭدى, ءىس-ارەكەتىڭدى شەكتەن تىس شاشۋ, ءراسۋا ەتۋ, پايدالى بولمايتىنداي ىسكە جۇمساۋ دەگەن ءسوز. اللا تاعالا قۇراننىڭ «انعام» سۇرەسىنىڭ 141-ءشى اياتىندا: «ول سونداي اللا اسپالى جانە اسپاسىز باقشالاردى, قۇرما اعاشتارىن, ءتۇرلى جەمىستى, وسىمدىكتەردى, ءزايتۇن جانە اناردى ءبىر-بىرىنە ۇقساعان, ۇقساماعان تۇردە جاراتقان. ءاربىرى جەمىس بەرگەن كەزدە, جەمىسىنەن جەڭدەر. ونى جيىپ العان كۇندە قۇشىرىن بەرىڭدەر; ىسىراپ ەتپەڭدەر. كۇدىكسىز اللا ىسىراپ ەتۋشىلەردى جاقسى كورمەيدى», دەپ ىسىراپ ەتپەۋگە شاقىرادى. يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستانعان حالقىمىز ءار نارسەنىڭ قادىرىن باعالاي بىلگەن. اتا-بابالارىمىز: «بارعا قاناعات, جوققا سابىر» دەگەن وسيەتتى ومىرلىك بۇلجىماس ۇستانىم ەتىپ العان. اللا تاعالانىڭ بەرگەن ىرىزدىق, نەسىبەسىن قاناعات ەتىپ, قولىنداعى بارىن از بولسا ۋايىمداماي, كوپ بولسا تاسىماي ءومىر سۇرگەن. حاكىم اباي: «...ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق, بەس دۇشپاندى كورسەڭىز...», دەپ ىسىراپشىلدىقتىڭ دۇشپان ەكەنىن تۇسىندىرەدى. مال شاشۋشىلاردى, ياعني ىسىراپتى سىناي وتىرىپ, ونى ادامنىڭ بەس دۇشپانى دەپ بىلگەن. اباي اتامىز ىسىراپشىلدىقتى وتىرىك, وسەك, ماقتانشاقتىق سياقتى ەڭ جامان ادەت دەپ تۇسىندىرەدى. ويتكەنى ىسىراپشىلدىق يسلام دىنىندەگى تىيىمداردىڭ ءبىرى. سوندىقتان قۇران كارىمنىڭ «اعراف» سۇرەسىنىڭ 31-اياتىندا: «ىشىڭدەر, جەڭدەر, بىراق ىسىراپ قىلماڭدار. شىندىعىندا, اللا تاعالا ىسىراپ قىلۋشىلاردى سۇيمەيدى» دەپ ءامىر ەتىلگەن», دەدى باقىتجان وتكەلباەۆ.
ياعني, شاريعاتتىڭ شارتىنا ساي كەلمەيتىن ىسىراپتىڭ زيانى مەن كەلەر كەساپاتىن ەسكەرگەن ادامنىڭ تىرشىلىگى شۋاقتى بولارى بەلگىلى.
ال پاۆلودارلىق تۇرعىن قۋانىش قازىبەك ۇلى ادام ەركىنەن تىس بولاتىن ىسىراپتىڭ قاپتاپ كەتكەنىنە قاپالى.
«بىرىنشىدەن, كۇندەلىكتى تۇرمىستا تاماق ءىشۋدى الاتىن بولساق, مولشىلىق, توقشىلىق زامان بولعاندىقتان كوپ نارسەنى جاڭادان الىپ ىشكىمىز كەلىپ تۇرادى. بۇرىنعىداي قيىن-قىستاۋ كەز بولماعاسىن تۇنگى تاماقتى تاڭەرتەڭ جەگىڭ كەلمەي, ەرىكسىز ىسىراپقا جول بەرۋگە ءماجبۇر بولامىز. ودان كەيىن ايتاتىنىم, قالالى جەردەگى سۋ ماسەلەسى. اسىرەسە كوپقاباتتى ۇيدە جۋىنعان كەزدە سۋدى مولشەردەن تىس پايدالاناتىنىمىز, ودان قالسا بالالاردىڭ سۋمەن ويناۋىن قاداعالاماۋىمىز قىنجىلتادى. كىشكەنتاي دۇنيە بولىپ كورىنگەنىمەن مۇنىڭ ءوزى ىسىراپقا الىپ باراتىن جول. سونىمەن قاتار كيىم كيۋدە تۋىندايتىن ىسىراپتار. جۇمىسقا بارعاندا, كوشەگە شىققاندا قاتارلاستارىڭ جارقىراپ كيىنىپ جۇرسە, وسى كيىمىمدى كيىپ جۇرە بەرەيىن, ىسىراپ ەتپەيىن دەسەڭ دە كوشتەن قالماۋ ءۇشىن, ارالاساتىن ادامدارىڭنىڭ اراسىندا ەڭسەڭ تۇسپەۋى ءۇشىن, كيىمىڭ بار بولىپ تۇرسا دا, جاڭا كيىم ساتىپ الاتىن ساتتەرىمىز جەتەرلىك. جانە بىرىڭعاي اۋا رايى ەمەس, بىزدە جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى بولعاندىقتان ۇنەمى كيىم ايىرباستاپ وتىرۋ كەرەك. مۇنى ەركىڭنەن تىس بولاتىن ىسىراپ دەپ قارايمىن», دەيدى ق.شارمانوۆ.
قۋانىش زامانداسىمىزدىڭ وسى ءبىر پىكىرىنە شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭى جاۋاپ بولاتىن سەكىلدى.
«قايتەر ەدى, جىگىتتەر,تىم قىمباتتى كيمەسەك. ماقتان ءۇشىن بورىشتى, ءۇستى-ۇستىنە ۇيمەسەك», دەپ تولعايدى اقىن «شارۋا مەن ىسىراپ» دەگەن ولەڭىندە.
ءيا, قاي زاماننان دا جومارتتىق پەن ساراڭدىقتىڭ, قاناعات پەن ىسىراپتىڭ قاتار جۇرەتىنى بەلگىلى عوي.
ەرتەرەك زاماندا ءوزى جومارت, مەيىرىمدى ءبىر باي كىسى ءومىر ءسۇرىپتى. بايدىڭ جاقسىلىعىن تۋعان-تۋىسى, كورشى-قولاڭى عانا ەمەس, وتكەن-كەتكەن جولاۋشىلار دا كوپ كورەدى ەكەن. بىراق جۇرتقا قايىرىمدىلىق جاساعان سايىن, بايدىڭ دəۋلەتى ارتا تۇسەدى. بىرەۋگە قوي بەرسە, قوراسىنداعى قويى ەگىز تۋادى. بايەكەڭ ءبىر كۇنى ساپارلاپ جولعا شىعادى. قاس قارايىپ كەلە جاتسا كەرەك. ات ۇستىندەگى بايەكەڭ قورجىنىنان نان الىپ جەيدى. سول كەزدە ناننىڭ ءبىر ءۇزىمى جەرگە ءتۇسىپ كەتەدى. قۇمداۋىت جەر ەكەن. بايەكەڭ اتتان تۇسە سالىپ, جەردەن نان ءۇزىمىن ىزدەي باستايدى. قانشا قاراسا دا تابا المايدى. قاراڭعى ءتۇسىپ كەتكەسىن سول جەرگە بەلگى قويىپ كەتەدى. ەرتەڭىنە كەلىپ نان ءۇزىمىن جارىقتا قاراپ تاۋىپ الماقشى بولادى. ەرتەڭىنە كەلىپ قاراسا, بەلگى قويىلعان جەردە ات باسىنداي التىن جاتىر ەكەن. بايەكەڭ:
«جاساعان اللا, مەن ونسىز دا بايمىن. بۇل التىنعا مۇقتاج ەمەسپىن. نەگە ماعان بەردىڭىز», دەگەن ەكەن.
سوندا: «سەن قانشا باي بولساڭ دا ىسىراپشىل ەمەسسىڭ, ساراڭ ەمەسسىڭ. ءبىر ءۇزىم ناننىڭ قيقىمىن وبالسىنىپ قايتا كەلىپ وتىرسىڭ. نان قيقىمىن قۇمىرسقا يلەۋىنە əكەتتى. ول قۇمىرسقا ءۇشىن ءبىر جىلدىق ازىق. ال بۇل سەنىڭ پەيىلىڭە بەرگەن العىسىم», دەگەن ەكەن جاساعان يە.
تاريحقا ءسال شەگىنىس جاساپ كورسەك. باياعىدا قارقارالى ۋەزىندە ءبىر باسىنا 2600 جىلقى بىتكەن جامانبالا قۇرمانوۆقا 1894 جىلى بەرىلگەن استا 160 قوي, 100 جىلقى سويىلىپتى. مۇسا شورمانوۆتىڭ اسىندا 150 ءۇي تىگىلىپ, 200 جىلقى, 400 قوي سويىلعان. ات بايگەسىنە 100 جىلقى تىگىلىپتى. سىرىم باتىردىڭ اسىندا 2500 قوي, 200 جىلقى سويىلىپ, 500 سابا قىمىز ىشىلگەن. ەرەيمەنتاۋدا كەرەي ساعىنايدىڭ اسىندا ءۇش ءجۇز تۇگەل شاقىرىلعان. وسى اسقا جۇمسالعان قارجى ايگىلى ءتاج ماحال ماۆزولەيىن سالۋعا جۇمسالعان قارجىمەن پارا-پار تۇسكەن. جازۋشى سابىر شاريپوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, 1860 جىلى ۇلىتاۋ وڭىرىندە اتاقتى باي ەردەن ساندىباەۆقا 500 ءۇي تىگىلىپ اس بەرىلگەن ەكەن. وعان اقمولا, سىرداريا, تورعاي وبلىسىنان ادامدار شاقىرىلعان. اسقا 160 جىلقى, 200 قوي سويىلعان. ءبىرىنشى كەلگەن اتتىڭ بايگەسىنە – 100 جىلقى, ەكىنشى اتقا – 50, ءۇشىنشى اتقا – 30, تورتىنشىگە – 25, 5-9-شى ورىنعا ىلىككەن جۇيرىكتەرگە – 20 جىلقىدان, 10-15-ءشى ورىنعا تۇراقتاعاندارعا – 7 جىلقىدان, ودان كەيىنگى 5 ورىنعا – 5 جىلقىدان, اس ۇستىندە ولەڭ-جىر ايتقان اقىن-انشىلەرگە – 25 جىلقى, بارلىعى – 620 جىلقى, 200 قوي جۇمسالعان.
مۇندايدى داۋلەتى تاسىعان جاندار عانا بەرە الادى. ال احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «توي دەپ شاشىلدى, اس دەپ شاشىلدى, ار, ءبىلىم دەپ داۋلەت شاشارعا قاي قازاقتىڭ قايراتى جەتەدى؟!» دەپ كۇيزەلگەن ەكەن. عۇمار قاراشتىڭ «ارتىق دۇنيە تىلەپ, ارتىق ىسىراپ قىلماڭدار – ونىڭ وتەۋىن تولەي الماي قالاسىڭدار» دەيتىن ءسوزىنىڭ سالماعى دا ءزىل-باتپان. ءاسىلى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ وتكەن ومىرىنە كوز تاستاساڭىز, ىسىراپ پەن قاناعاتقا, پارىز بەن قارىزعا, قۇرمەت پەن مىندەتكە قانشالىقتى ءمان بەرگەنىنە كۋا بولاسىز. «ولگەنىن جىرمەن جوقتاعان, ءتىرىسى سوزگە توقتاعان» حالقىمىزدىڭ اسىلىنا اس بەرۋ, ۇلىسىن ۇلىقتاۋ, ۇمىتپاۋ امالدارى ايرىقشا سالتاناتپەن اتالىپ وتەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇرىنعىلار «بارلىق جاقسىلىق اتاۋلى قاناعاتقا توقتايدى. بارلىق جاماندىق اتاۋلى اسقاندىقتان, اداسقاندىقتان باستالادى» دەيدى. وسى رەتتە ءداستۇرلى ءانشى, قازىرگى قازاق تويلارىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن بەدەلدى ونەرپازداردىڭ ءبىرى ەرلان رىسقاليدىڭ ءبىراۋىز پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
«بايىرعى قازاق «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەپ ىسىراپقا, استامشىلدىققا جول بەرمەگەن. ال بۇگىنگى قازاق سول بابالارىمىزدىڭ ۇستانىمدارىن ۇمىتىپ كەتكەندەي. قاي جەرگە بارساڭىز دا بوس اقشا شاشۋ, ىسىراپقا بوي الدىرۋ كەزدەسەدى. سەبەبى كەز كەلگەن ادام ۇنەمدەۋدى بىلمەيدى. «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس» قوي, بىراق مەن مۇنىڭ سىرى مىنادا دەپ ويلايمىن. ورتادان قالمايىن دەپ امالدىڭ جوقتىعىنان تىراشتانىپ, قاراجاتى جەتپەسە دە نەسيە الىپ توي جاسايتىندار بار. وسى بارىمدى جۇرتقا كورسەتەيىن دەپ اتاققۇمار, ماقتانقۇمارلىعىن پاش ەتكىسى كەلەتىندەر بار. مىسالى, تويعا ءبىر ءانشى شاقىرۋ ءۇشىن ون مىڭ دوللار بەرەتىندەر جوق ەمەس. ول ءانشى تويدىڭ باسىنان سوڭىنا دەيىن بولسا جاقسى عوي. اينالدىرعان 4-5 ءانىن ايتىپ شىعىپ كەتەدى. ءتىپتى شەتەلدەن ءانشى دە, اسابا دا الدىرىپ جاتاتىن تويلاردى كورەمىز. ونىڭ ءبىر ۇشى ماقتانقۇمارلىق بولسا, ەكىنشى ۇشى ىسىراپقا اكەپ سوعىپ جاتىر. ىسىراپقا الىپ كەلەتىن نارسە وسى – داڭعويلىق. «توي – ءتاڭىردىڭ قازىناسى» دەپ جاتامىز. قانداي توي ءتاڭىردىڭ قازىناسى؟ ول – ىسىراپقا جول بەرمەي, ءمان-ماعىناسى تەرەڭ, مازمۇندى بولسا عانا ءتاڭىردىڭ قازىناسى بولادى. بۇگىنگى كوپ تويلار بۇل ولشەمگە ساي كەلمەي جاتقانى ايدان انىق. ءوز باسىم ۇنەمشىلدىكتى كەز كەلگەن ورتادا ۇستانۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ۇنەمشىلدىك ادامدى ساراڭدىققا الىپ كەلمەيدى. بۇل ادامدى وزگەنىڭ ەڭبەگىن, كۇش-جىگەرىن, ۋاقىتىن قۇرمەتتەۋگە جەتەلەيدى. جالپى ىسىراپ دەگەن دۇنيەنى قۇداي دا قۇپتامايدى, شاريعاتتا دا تىيىم سالىنعان جانە اقىل-ەسى دۇرىس, ويلاۋى قالىپتى ادام دا وعان جول بەرمەۋى كەرەك. ءوز باسىم ىسىراپتى قۇپتامايمىن», دەيدى ە.رىسقالي.
قالاي دەسەك تە ىسىراپ پەن قاناعاتتىڭ اراسىن اجىراتۋ كىنا مەن كۇنادان اراشالايتىن اسىل قاسيەتتەردىڭ قاتارىنان بولماق.
