–ماقسات قيزات ۇلى, كەڭەستىڭ قۇرىلعانىن حابارلاعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ونىڭ ايتارلىقتاي سالماقتى وكىلەتتىگى بولاتىنىن ايتىپ ەدى. كەڭەس قانشالىقتى قاۋقارلى؟
–كەڭەس مينيسترلىك جانىنان قۇرىلعاندىقتان, اۋەلدە ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن قامتيدى دەپ ويلاعانبىز. الايدا مۇشەلەرىنە قاراساق, ەلوردا مەن الماتى الدىڭعى ورىندا بولىپ تۇر. قوستانايدان ءبىر عانا ادام مۇشە بولدى. كەڭەس كوبىمىز كۇتكەندەي, اسا ىقپالدى ەمەس. وتىرىستاردا ناقتىلى, كوكەيدە جۇرگەن ۇسىنىستاردى بەرە الادى. ال ونى قابىلداۋ-قابىلداماۋ – مينيسترلىكتىڭ قۇزىرىنداعى ءىس. عىلىم كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى دا, ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ جان-جاقتان كەلگەن ۇسىنىستار مەن پىكىرلەردى قارايتىن ارنايى جۇمىس توبى دا كەڭەستە ايتىلعان ويلاردى تىڭدايتىنىن جەتكىزدى. نەگىزى كەڭەسكە مۇشە رەتىندە جاۋاپتى ۆەدومستۆولارعا عىلىمداعى ماسەلەلەردى ۇدايى كوتەرىپ جۇرگەن بەلسەندى جانە 40 جاستان اسپاعان عالىمدار قابىلداندى. مۇشەلىككە ءوتۋدى قالاعان وڭىرلەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وكىلدەرى دە بولدى. بىراق ولاردىڭ ۇسىنىسى «جوو-نىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن سەبەپپەن مينيسترلىكتەن قولداۋ تاپپاعان سياقتى.
–كەڭەس قانداي ۇسىنىستار بەردى؟
–PhD قورعاۋدا بىزدە 7 عىلىمي ماقالا جازۋ كەرەك, سونىڭ ىشىندە 3 ماقالانى وتاندىق عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاۋ مىندەت. بۇل – وتە ۇلكەن اۋىرتپالىق ءارى ماقالانى شىعارۋ دا ەداۋىر قيىن. ويتكەنى وتاندىق عىلىمي جۋرنالداردىڭ كەيبىرەۋىنە ماقالاسىن جاريالاۋ ءۇشىن عالىمدار جارنا تولەۋى ءتيىس جانە كوپ كۇتەدى. وسى ۇسىنىستى جەتكىزبەس بۇرىن جاس عالىمدار اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزىلدى, ناتيجەسىندە جاۋاپ بەرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدەگى عىلىمي باسىلىمدارعا كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزدى. سولاي بولاتىنداي دا بار, سەبەبى بىزدەگى عىلىمي جۋرنالداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى, حالىقارالىق بازالارعا كىرمەيدى, اۆتورلار مەن وقىرمانداردىڭ پىكىرلەرى ناشار. سول سەبەپتى العاشقى وتىرىستا عىلىمي ماقالا سانىن ازايتۋدى ۇسىندىق.
–كەڭەس ءوز كەزەگىندە مۇشەلىگىنە قابىلدانباعان جاس عالىمداردىڭ ءۇنىن جوعارىعا جەتكىزە مە؟
–جان-جاقتاعى عالىمدار ءبىزدىڭ ەلەكتروندى پوشتامىزعا حات جولدايدى. ماسەلەن, ءبىر ادامنان كەلگەن عىلىمي جەتەكشىلەرگە قاتىستى وي وتە ورامدى, كوڭىلگە قونىمدى بولدى. ويتكەنى بۇل – كوپتەگەن جاس عالىمداردىڭ باسىندا بار جايت. ءبىز وسى سوزگە قۇلاق اسىپ, كەڭەستىڭ اتىنان عىلىمي جەتەكشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى بارلىعىنا ورتاق ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەگىن ايتتىق. ەلدە وقيتىن دوكتورانتتاردىڭ كوبىنەن عىلىمي جەتەكشىلەردىڭ ءوزىن باسشى رەتىندە ۇستاپ, ىزدەنۋشىگە اسسيستەنت سەكىلدى قارايتىنىن, ءتىپتى جاس عالىمنىڭ ەڭبەگىن ءوز اتىنان شىعارعان وقيعالاردى ەستىدىك.
ء–بىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى فاتيما جاقىپوۆانىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندا 35 جاسقا دەيىنگى 7 مىڭنان اسا عالىم بار. بۇل ەلدەگى 22 مىڭنان اسا عالىمنىڭ 32 پايىزىن قۇرايدى. قازاق عىلىمىنداعى جاس عالىمداردىڭ ۇلەس سالماعىن كوبەيتۋگە نە كەدەرگى؟
– ەڭ الدىمەن عىلىمي ورتا كەرەك. بۇل بىزدە تۇبەگەيلى قالىپتاسقان جوق. عىلىمي ورتانى تەك جوعارىدا كەڭەستىڭ مۇشەلىگىندە بەلسەندىلىك تانىتقان قوس قالادان عانا كورۋگە بولادى. ارينە توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋ كەزەڭىنە دەيىن بولدى, بىراق قازىر ولاردىڭ باسى تولىق قۇرالماي تۇر. قازىرگى عىلىمي ورتادا كەڭەس كەزىندە قورعاعان الدىڭعى تولقىن مەن كەيىنگى شىققان زامانداستارىمىز بار. ورتاسىنداعى كوپىر بولار لەك جوقتىڭ قاسى. ونىڭ ءرولى وراسان زور, ورنى ويسىراپ تۇر. ورتا بۋىن جاس شاكىرتتەردى كوپتەپ تارتاتىن ەدى.
ەكىنشىدەن, جاستار جاعدايعا قاراي ۇمتىلادى. مەنىڭشە, نارىقتىق زاماندا مۇنى قالىپتى قابىلداۋ قاجەت-اق. ايتالىق, وڭىرلەردەگى جاراتىلىستانۋ باعىتىنىڭ عالىمدارى ەل استاناسىنا نەمەسە ءىرى مەگاپوليس سانالاتىن الماتىعا قاتىناپ جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. سەبەبى وبلىستاردا تەحنيكالىق بازامەن جەتكىلىكتى جابدىقتالعان زەرتحانا جوق. ءىت سالاسىنداعى عالىمداردىڭ جوبالارىنا بولىنەتىن قارجى مەن كاسىپتەگى تابىس كولەمىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سوندىقتان ولار عىلىمدا قالمايدى, عىلىمنىڭ دامۋى وسىدان اقسايدى.
ۇشىنشىدەن, گۋمانيتارلىق سالاداعى عالىمدار كوبىنە مۇراعاتتاردى جاعالايدى. نەگىزى مۇندايدا مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەردى جۇيەلى جۇرگىزۋ كەرەك. ويتكەنى كەي عالىمدارعا وتاندىق قانا ەمەس, شەتەلدىك مۇراعاتتاردى اقتارۋىنا تۋرا كەلەدى, ال بۇل قارجىعا جانە ەلدەرمەن مادەني بايلانىسقا كەلىپ تىرەلەدى.
بۇدان بولەك, عالىمداردىڭ بەدەلى جوعارى دەڭگەيدە ەمەس. بۇل دا جاستاردىڭ عىلىمعا كەلۋ جولىن بوگەيدى. سول سەبەپتى قازىر عىلىمدى باستاعان جاس عالىمدار جاسوسپىرىمدەردى عىلىمعا قىزىقتىراتىنداي, عىلىم ارقىلى دا كاسىپ قالىپتاستىرۋعا, تابىس تابۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ, بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزگەنى ابزال.
–جاستاردىڭ عىلىمعا كەلۋىنە مەملەكەت قولداۋى جەتپەي جاتقانداي ما؟
–سوڭعى ۋاقىتتا ناقتى قولداۋ بار. ايتالىق, جاس عالىمداردىڭ جوبالارىنا ارنايى 3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونىمەن قاتار دوكتورانتۋراعا بيىل كوپ گرانت تاعايىندالدى. بىراق وعان ءتۇسۋ تالاپتارىنىڭ وزگەرگەنىنەن ءبىرازى بوس قالدى. «بولاشاق» باعدارلاماسىن دا قولداۋ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. نەگىزى جاس عالىمدار قولتىعىنان دەمەۋدى ۇكىمەتتەن دە بۇرىن ءوزى ەلىكتەگەن نەمەسە ءدارىس تىڭداعان, بولماسا اقىلىن العان اعا تولقىننان كوبىرەك كۇتەدى. سولاردىڭ سەنىمى جىگەر, شابىت بەرەدى. سەنىم دەگەن كەرەمەت كۇش قوي, ساعان الدىڭداعى 40 جىل قىزمەت ەتكەن پروفەسسور: «مەنىڭ ورنىمدى باس, ساعان سەنىپ تاپسىردىم», دەسە ودان اسىپ تۇسۋگە, تىم بولماعاندا ناشار بولماۋعا بارىڭدى بەرىپ, جانىڭدى سالاسىڭ. شەتەلدەردە زەينەت جاسىنا كەلگەن پروفەسسورلار بىردەن ورنىن بوساتادى, وعان قينالمايدى. ويتكەنى لابوراتورياسىنا كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىنىن, كەڭەسىن كەرەك قىلار شاكىرتتەرى بارىن بىلەدى. قاراپايىم ورنىن ۋاقىتىندا بەرە ءبىلۋدىڭ ءوزى – ەداۋىر قولداۋ, ۇلكەن سەنىم. شىندىعىندا, جاس عالىمدار عىلىمداعى بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرۋدا جەتىمسىرەپ ءجۇر, 1-2 كۋرس جوعارى وقيتىن دوكتورانتتاردان نەمەسە وندىرىستە تاجىريبەدەن ءوتۋ كەزىندە قور جينايدى. كوبىنە ءوزىن ءوزى دامىتۋمەن بولادى. نەگىزى قاتەلەسىپ, بەلگىلى ءبىر بيىككە قول جەتكىزىپ كورگەن جەتەكشى توپ جەتەكتەۋى كەرەك قوي... وسىنداي ولقىلىق بۇدان كەيىن دە ورىن الماس ءۇشىن ءبىزدىڭ بۋىن قازىرگى مەكتەپتەرگە بارىپ, ەرىكتى تۇردە قىزىقتى دارىستەر وقىپ, وقۋشىلارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ تۇرۋى قاجەت. ونىڭ ءبىر پاراسىن ارىپتەستەرىم باستاپ تا كەتكەن.
–مەنىڭشە, عىلىمنىڭ نەگىزى, ىرگەتاسى بالا بويىندا مەكتەپ تابالدىرىعىنان قالانۋى ءتيىس. مۇمكىن جاقىندا جاس عالىمدار اليانسى باستاعان «عىلىمتانۋ» جوباسىن مەكتەپكە ءپان رەتىندە ەنگىزۋ كەرەك شىعار؟
–راسىمەن دە شەتەلدەردە, عىلىمى دامىعان مەملەكەتتەردە مەكتەپتەگى پاندەردىڭ دەرلىگى زەرتتەۋشى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. ال ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىزدى كەڭەستىڭ الداعى وتىرىسىندا ايتۋ ءۇشىن وزىمە ءتۇرتىپ الدىم.
–عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ از ەكەنىن ەرىنبەگەننىڭ ءبارى ايتىپ ءجۇر. شىن مانىندە عىلىمنىڭ دامۋى تەك قارجىلاندىرۋعا تىرەلىپ تۇر ما؟
–نەگىزىنەن, ءيا, عىلىمنىڭ دامۋى اقشالاي قولداۋعا تاۋەلدى. دەگەنمەن, بىرنەشە شارالاردى قابىلداۋ دا عىلىمدى دامۋعا باستايدى. ماسەلەن, «بولاشاق» باعدارلاماسىنداعى دوكتورانتۋرانىڭ ورىن سانىن كوبەيتۋ كەرەك. البەتتە ەلىمىزدەگى گرانت سانىن ارتتىرىپ, دوكتورانتتاردى دايارلاۋعا دا بولادى, بىراق ولاردى وقىتاتىن ساپالى وقىتۋشىلىق, پروفەسسورلىق قۇرام تولىق جەتكىلىكتى دەۋگە كەلمەيدى. الدىڭعى تولقىن زەينەتتە, ورتا بۋىن بولار-بولماس قانا.
–پرەزيدەنت قاتىسقان تامىز كەڭەسىندە عىلىمدى باسقارۋعا جاس عالىمداردى تارتۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستادىڭىز, سول قولداۋ تاپتى ما؟ بۇل ورىندالسا, قانداي ناتيجە بەرەدى؟
– ءبىز اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ قۇرىلعانى – اتالعان ۇسىنىستى قولداۋدىڭ العاشقى قادامى. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس قاتارىنا دا جاس عالىمدار تارتىلىپ جاتىر. ديسسەرتاتسيالاردى قارايتىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ ءرولى ەرەكشە, سوندىقتان وعان جاستاردىڭ كەلۋى – ۇلكەن جەتىستىك. سونىمەن قاتار الدا وسى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ قۇرامىنا كىرمەسە دە, جۇمىسىن سىرتتاي باعالايتىن باقىلاۋشى بولۋعا مۇمكىندىكتىڭ قاراستىرىلۋىن كوتەرمەكپىز.
ناتيجەگە كەلسەك, عىلىمي جوبالار بايقاۋى اشىق ءارى ءادىل وتەدى.
–اشىقتىق پەن ادىلدىك سوندا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ما؟
–بايقاۋ ناتيجەسىنە كوبىنە-كوپ جاس عالىمداردىڭ كوڭىلى تولمايدى. ويتكەنى ۇپايى جوعارى بولعانىنا قاراماستان, جوبادا جەڭىلىپ قالعان جاندار جەتەرلىك. مۇنداي وقيعاعا بىرنەشە رەت كۋا بولدىق. وعان قوسا جاستار ەگدە تارتقاندارعا قاراعاندا ءالى ەشكىممەن سىبايلاس بولا قويماعان, بىرەۋدىڭ مۇددەسىنەن گورى ءوزىنىڭ بولمىسى مەن يميدجىنە جۇمىس ىستەيدى, ءادىل ءارى اشىق ادام رەتىندە قالىپتاستىرۋعا تىرىسىپ تۇرادى. سوندىقتان ءبىز مۇنى دەر كەزىندە پايدالانىپ قالۋىمىز قاجەت. البەتتە عالىمداردى جاپپاي باسقارۋعا تارتۋدى قۇپتامايمىن, ىشىندەگى ەپتى, قابىلەتتى جاندارعا جول اشقان ءجون. بۇلاي بولعاننىڭ وزىندە عىلىممەن اينالىساتىن مۇمكىندىگىنەن ايىرماۋ كەرەك.
جالپى, عىلىمدى باسقارۋعا جاس عالىمداردى تارتۋ قازىر كوبىنە شەتەلدەردە وقىپ كەلگەن جاڭا بۋىننىڭ ءبىلىمىن ەلگە پايدالانۋعا, كەڭەس وكىمەتىنەن قالماي كەلە جاتقان جۇيەنىڭ باسقاشا باعىتىن ازىرلەۋگە جاعداي جاسايدى.
–گازەتىمىزدە عىلىمدى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن بىلىمنەن ءبولىپ, جەكە مينيسترلىك رەتىندە قۇرۋ تۋرالى ماقالا جاريالاندى. نەگىزى عالىمدار بۇل ماسەلەنى ءبىرازدان بەرى كوتەرىپ كەلەدى. قولدايسىز با؟
–وسى ويدى ءوزىم دە ىشتەي تالقىلاپ, وزىمشە زەرتتەپ كورگەنمىن. سوندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ باسىندا عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنىڭ ەكى ءتۇرلى ۆەدومستۆو بولعانىن ءبىلدىم. بايقاساڭىز, مينيسترلىكتىڭ ەسەپتەرىندە دە, ءتۇرلى جينالىستارىندا دا عىلىمعا از ۋاقىت بولىنەدى, ءتىپتى تالقىلانۋسىز قالىپ قوياتىن كەزدەر دە كەزدەسەدى. ويتكەنى ءبىلىمنىڭ ءوز پروبلەماسى شاش-ەتەكتەن. ونىڭ بالاباقشادان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىن قانشاما ساتىسى بار. سوندىقتان قازىر دە ءبولىپ, عىلىم جانە يننوۆاتسيا مينيسترلىگىن قۇرۋدى قاراستىرۋعا بولادى. ەگەر مەملەكەت عىلىمدى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنداعى ءبىر باعىتى رەتىندە قابىلدايتىن بولسا, وسى قادامعا بارۋى كەرەك.
–اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايدانا شوتبايقىزى
«Egemen Qazaqstan»
