الەمدە العاشقى ەمەس
پەداگوگتاردىڭ مارتەبەسى الەم ەلدەرىندە قۇقىقتىق جاعىنان الدەقاشان رەتتەلىپ قويعان. حالىقارالىق ۇيىمدار بۇل تۇرعىدان وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ناقتى قادام جاسادى. سونىڭ ءبىر دالەلى – UNESCO مەن حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى (ILO) وكىلدەرىنىڭ «مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى ۇسىنىمدار» قۇجاتىنا قول قويۋى. بۇل قۇجات 1966 جىلى 5 قازاندا وتكەن پاريجدەگى ارنايى ۇكىمەتارالىق كونفەرەنتسيادا قابىلداندى. UNESCO-نىڭ باس ديرەكتورى كويتيرو ماتسۋرا قول قويعان قۇجاتتا «بۇل مۇعالىمدەردىڭ قۇقىقتارى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن, ولاردى دايارلاۋ مەن ودان ءارى ءبىلىم بەرۋدىڭ, جالداۋ مەن جۇمىستىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىمەن, وقۋ مەن وقىتۋدىڭ جاعدايلارىمەن بىرگە بەلگىلەيدى. ۇسىنىم قابىلدانعاننان كەيىن وتكەن ۋاقىت ىشىندە ونى ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ مۇددەسىندە مۇعالىمدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جەتەكشى قاعيداتتار كەشەنى رەتىندە قاراستىرا باستادى» دەلىنگەن.
وسى ۇسىنىمداعى قاعيداتتار بالا تاربيەسىمەن جانە ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسىپ وتىرعان بارلىق مەكەمەنىڭ پەداگوگتارىنا ارنالعانى ايتىلىپتى. ال كوزگە ەرەكشە تۇسكەنى: «مۇعالىمدەر جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الاتىنىن مويىنداعان ءجون, سوندىقتان ولاردى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ساياساتتى ازىرلەۋگە تارتۋ كەرەك», دەگەن سويلەم بولدى.
تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تۇگەل تارقاتىلسا...
حالىقارالىق قۇجاتتاعى وسى ءبىر قۇقىق ەسكەرىلگەندەي, بىزدەگى جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ماماندارى اتسالىستى ءارى مۇعالىمدەردىڭ وي-پىكىرى مەن ۇسىنىستارى ەسكەرىلدى. بىراق قولداۋ تاپپاي جاتقانى دا بارشىلىق.
سونىڭ ءبىرسىپىراسىن ءبىلىم سالاسىندا 28 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار ءماجىلىس دەپۋتاتى ناتاليا جۇمادىلداەۆا ايتىپ بەردى. ماجىلىسمەن پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنىڭ بيىل عانا ەمەس, ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ۇكىمەت ساعاتتارىنىڭ بارلىعىندا, بيۋدجەت ءبولىنىسى كەزىندە دە, ءساتى تۇسكەن ءار ۋاقىتتا كوتەرىلىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. دەسە دە ءالى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەر بار. سونىڭ ءبىرى – اتالعان زاڭ جوباسىندا پەداگوگتار فيزيكالىق جاعىنان ارتىق جۇمىستارعا جەگىلۋدەن قورعالعانىمەن, مۇعالىمنىڭ جۇمىس بارىسىنداعى تىم كوپ اكادەميالىق جۇمىستارىنان بوساتىلۋىنا ءمان بەرىلمەگەنى. مۇعالىم قىزمەتىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن دەپۋتات الداعى زاڭ جوباسىمەن جۇمىس بارىسىندا وسى باعىتتا جانە جالپى مۇعالىمنىڭ بەدەلىن كوتەرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى جانە ساراپشىلارمەن بىرىگىپ جۇمىس جۇرگىزەتىنىن جەتكىزدى.
«بۇل قۇجات زاڭدى كۇشىنە ەنگەندە بارلىق تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تۇگەل تارقاتىلىپ كەتەدى دەگەن وي بولماۋى كەرەك. سەبەبى مۇعالىمنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ كەشەندى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. ەڭ الدىمەن پەداگوگتىڭ وزىنە تىكەلەي بايلانىستى. مەن جۇمىس تاجىريبەمدە اتا-انالار بالاسىن ىزدەپ ءجۇرىپ بەرەتىن, ۇستاز بولىپ جاراتىلعانداي, نەبىر كەرەمەت مۇعالىمدەردى بىلەمىن. ويتكەنى ولار ءوز جۇمىسىن جەتىك مەڭگەرگەن. مىنە, مۇنداي ماماندارعا مۇعالىمنىڭ مارتەبەسىن رەسمي بەلگىلەيتىن قۇجاتتىڭ ءتىپتى قاجەتى دە جوق. ەگەر پەداگوگ كاسىبي, بىلىكتىلىگى جوعارى, وزىنە سەنىمدى, ماماندىعىن, بالالاردى جان-تانىمەن سۇيەتىن جان بولسا, ونىڭ بەدەلدى بولۋىنا ەش كەدەرگى كەسە كولدەنەڭ تۇرا المايدى. اتالعان زاڭ بار بولعانى زاڭدى كۇشى بار قۇقىقتىق قۇجات قانا بولىپ قالا بەرەدى», دەيدى. ن.جۇمادىلداەۆانىڭ ويىنشا, ەكىنشىدەن كەشەندى جۇمىستى جۇرگىزۋدە پەداگوگقا دەگەن قوعامنىڭ وڭ كوزقاراسى اۋاداي قاجەت. كەڭ كولەمدەگى قوعامدىق كوزقاراستى اتا-انادان باستاپ بارلىق ازامات قالىپتاستىراتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى بالانىڭ بولمىسى بيىك بولۋى ءۇشىن مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى جوعارى بولۋى كەرەك ەكەنىن الدىمەن اتا-انا ءتۇسىنۋى ءتيىس. «ۇشىنشىدەن, وزگە سالا ماماندارى دا پەداگوگ مارتەبەسىن كوتەرەتىن كەشەندى جۇمىستان قالىس قالماۋى قاجەت. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى دارىگەرلەر تۋرالى, ولاردىڭ جان الىسىپ-جان بەرىسكەن جۇمىسى, ولىممەن ارپالىسقان ەڭبەگى كورسەتىلەتىن فيلمدەر كوپتەپ شىقتى. ال مۇعالىمدەرگە ارنالعان سونداي كينوتۋىندىنى بىلەسىز بە؟ جوق! كينوگەرلەردى دە قوعامعا تاربيەلەگەن, ولارعا دا ءارىپ تانىتقان ۇستاز عوي؟», دەپ سالماقتى ساۋال تاستادى دەپۋتات.
مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرۋ – ورتاق ءىس
راسىمەن دە, قازاقستاندا مۇعالىمنىڭ ەلەۋسىز ەڭبەگىن كورسەتەتىن رەجيسسەرلىك جۇمىستار جوقتىڭ قاسى. ماسەلەن, ۇندىلەر تۇسىرگەن «جەردەگى جۇلدىزدار» اتتى ديسلەكيا سيمپتومى بار بالانىڭ شىراعىن جاققان سۋرەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى تۋرالى فيلم ءالى كۇنگە دەيىن كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ كەلەدى. وسى ويعا ۇقساس سالماقتى ءسوزدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءشامشا بەركىمباەۆا ايتىپ ەدى. «پەداگوگتىڭ قوعام الدىنداعى بەدەلىن قۇجات قانا كوتەرمەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلداردان بەرى جازىلعان مۇعالىمنىڭ ەڭبەگى, وقۋشى ءومىرى, مەكتەپ تاربيەسى تۋرالى ءبىر رومان نەمەسە قانداي دا ءبىر اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ەڭبەك بار ما؟ بۇل رەتتە قالامگەر قاۋىم دا اتسالىسۋى كەرەك», دەدى ارداگەر ۇستاز. البەتتە بۇل ءسوزدى تەك كينوگەرلەر مەن قالامگەرلەرگە قاتىستى دەپ قابىلداماۋ كەرەك, ونىڭ استارىندا جۋرناليستەر, اقىن-سازگەر, انشىلەر, بلوگەرلەر, جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنا اينالعىسى كەلەتىن كەز كەلگەن جانعا قاراتا ايتىلعان ەمەۋرىن جاسىرىن جاتىر دەۋگە بولادى. اقپاراتتىڭ الپاۋىت الاڭىنا اينالعان الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ۋ-شۋ جەلدەي ەسىپ تۇرعان ۋاقىتتا ينتەرنەت قولدانۋشىلارى دا مۇعالىمدەر تۋرالى اقپاراتتى تاراتۋدا وبەكتيۆتىلىككە, مادەنيەتتىلىككە سالعانى ابزال.
زەينەتكە ەرتە شىعا ما؟
كوپتەگەن مۇعالىم زەينەت جاسى تۋرالى ماسەلەگە الاڭدايدى. بۇل تاراپتاعى ۇسىنىستى ەلىمىزدەگى پەداگوگتار تۇگەلىمەن قولداپ وتىرعانى دا انىق بايقالادى. بىراق ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى تامىز كەڭەسىنىڭ قورىتىندى بريفينگىندە زەينەت جاسىن قىسقارتۋ تۋرالى مۇعالىمدەردىڭ ۇسىنىسىن جوعارىعا جەتكىزگەنىمەن, زاڭدى قارايتىن ءتيىستى ۆەدومستۆولاردان قولداۋ تاپپاي وتىرعانىن مالىمدەدى. «بىزدە زەينەتكە شىعۋدىڭ زاڭدا بەكىتىلگەن نورماسى بار. ەگەر پەداگوگتارعا زەينەتكەرلىككە ەرتەرەك شىعۋ قۇقىعىن بەرسەك, وندا دارىگەرلەر, شاحتەرلەر سەكىلدى باسقا دا سالانىڭ قىزمەتكەرلەرى كوتەرىلەدى. بۇل ماسەلە ءالى تالقىلانىپ جاتىر. وڭ شەشىمىن تابادى دەپ ايتا المايمىز», دەدى مينيستر. ال تاقىرىپتىڭ قالاي تالقىلانىپ جاتقانىن سەنات دەپۋتاتى ءبىلىم سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ جۇرگەن مۇرات باقتيار ۇلى ءتۇسىندىردى. ونىڭ ويىنشا, بۇل تۇستا ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار, اربانى دا سىندىرمايتىن, وگىزدى دە ولتىرمەيتىن شەشىم – زەينەتكەرلىككە شىعۋدى مۇعالىمنىڭ وزىنە قالدىرۋ. م.باقتيار ۇلى وسىدان ءبىراز بۇرىن 30 جىلدىق ۇزدىكسىز پەداگوگيكا سالاسىندا ەڭبەك ءوتىلى بار مامانداردى زەينەتكە شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان. سول ۋاقىتتا 18 جاسىندا وقۋعا تۇسكەن تالاپكەردىڭ جوو-داعى جۇرگەن جىلدارى دا پەداگوگيكالىق ەڭبەك وتىلىنە ەسەپتەلەتىن, سوندا مامان 30 جىلدان كەيىن 48-49 جاستا بولادى. «بۇل ۇسىنىسىمىز كوپ تالقىلاندى. مىنە, ءدال وسى ويدى زاڭ جوباسى تۋرالى ءسوز قوزعالعالى بەرى پەداگوگتار قايتالاپ كەلەدى. بىراق مۇنىڭ ەكىنشى جاعى بار, 50 جاسقا جەتپەي زەينەتكە شىققان پەداگوگتىڭ زەينەتاقى قورىندا قارجى از بولادى. سول سەبەپتى تاڭداۋدى پەداگوگتىڭ وزىنە قالدىرايىق: ەگەر 49 جاستا زەينەتكە شىقسا, قورىنداعى قاراجاتىن زەينەتاقى ەتىپ بەرەيىك, 63 جاسقا دەيىن ىستەگىسى كەلسە, زەينەتاقىنى دا سول ۋاقىتتا عانا قولىنا ۇستاتايىق. بۇل – جەكە ۇسىنىسىم, ءالى تالقىلانادى», دەيدى سەناتور. سەبەبى قارجى مينيسترلىگى اتالعان ۇسىنىسقا بايلانىستى قاراجاتقا قاتىستى زاڭدى جانە جۇيەلىك كەدەرگىلەر بارىن العا تارتىپتى. دەپۋتاتتىڭ دەرەگىنشە, اۋدان, اۋىلداردى ارالاپ, پەداگوگتارمەن كەزدەسكەندە ءبارى ەڭ ماڭىزدى ءۇش ۇسىنىس ايتقان ەكەن. ولار قۇقىقتىق, ماتەريالدىق جاعىنان قولداۋ جانە زەينەتكەرلىك جاس تۋرالى زاڭدى كۇشى بار وزگەرىس كەرەگىن جەتكىزگەن. قۇقىقتىق قولداۋ دەگەنىمىز تۇسىنىكتى, ال ماتەريالدىق تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تامىز كەڭەسىندە مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن الداعى 4 جىلدا 2 ەسە كوبەيتۋدى تاپسىرعان-تىن. بۇل – كەلەسى جىلدان باستاپ پەداگوگتاردىڭ جالاقىسى 25%-عا كوبەيەدى دەگەن ءسوز. بۇدان بولەك, سىنىپ جەتەكشىلىگى مەن داپتەر تەكسەرگەنى ءۇشىن ەكى ەسە مولشەردە; پەداگوگيكالىق شەبەرلىگى ءۇشىن; تالىمگەرلىك ءۇشىن قوسىمشا اقى دا قاراستىرىلعان. ال ءۇشىنشىسى ءارى ەڭ كوپ كوتەرىلگەنى – زەينەتكەرلىك جاستى قىسقارتۋ تۋرالى ۇسىنىس بولعان ەكەن.
قايىر قىلساڭ, ءبۇتىن قىل
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسى تامىز ايىندا الدىمەن ۇكىمەتتە قارالىپ, قازىر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىندا جاتىر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بىزگە بەرگەن رەسمي اقپاراتىندا: «وسى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدە پەداگوگيكالىق قوعامنىڭ ويى تىڭدالدى, ناتيجەسىندە 18 مىڭنان استام ءارتۇرلى ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. زاڭ جوباسىنداعى باستى ماسەلە: پەداگوگتىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ, وقۋ جۇكتەمەسىن ازايتۋ, ماتەريالدىق/ماتەريالدىق ەمەس ىنتالاندىرۋلار, جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ شارالارى. پەداگوگقا ءتان ەمەس فۋنكتسيالارعا تارتۋعا, شامادان تىس ەسەپ بەرۋگە, نەگىزسىز تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋگە تىيىم سالۋ ارقىلى جۇكتەمەنى ازايتۋ بويىنشا جەكە نورمالار جاڭا زاڭ جوباسىندا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە ىلەسپە زاڭدا كوزدەلدى», دەلىنگەن. بىراق زاڭ جوباسىنداعى پەداگوگتىڭ كاسىبي قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ شارتتارى قاراستىرىلعان كاسىپتىك مىندەتتەرىنە جاتپايتىن جۇمىس تۇرلەرىنە تارتۋ تۋرالى 2-تارماقتا: «مىنالارعا: 1) پەداگوگتى ونىڭ كاسىبي مىندەتتەرىنە بايلانىستى ەمەس جۇمىس تۇرلەرىنە تارتۋعا; 2) پەداگوگتان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا كوزدەلمەگەن ەسەپتىلىكتى نە اقپاراتتى ۇسىنۋدى تالاپ ەتۋگە; 3) پەداگوگتىڭ كاسىبي قىزمەتىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا كوزدەلمەگەن تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋگە; 4) پەداگوگقا تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ بويىنشا مىندەتتى جۇكتەۋگە جول بەرىلمەيدى», دەپ كورسەتىلگەن. پەداگوگتار وسىنداعى «جول بەرىلمەيدى» دەگەندى «تىيىم سالىنادى» سوزىمەن الماستىرۋدى ۇسىندى, سەبەبى ەكى ءسوزدىڭ سالماعىندا اجەپتاۋىر ايىرماشىلىق بار. قازاقتا «قايىر قىلساڭ, ءبۇتىن قىل» دەگەن ءسوز بار, مۇعالىمدەردىڭ مىندەتىنە جاتپايتىن جۇمىستارعا تارتىلماۋىن قالاساق, جول بەرىلمەۋىن ەمەس, تۇبەگەيلى تىيىم سالىنۋىن قاراستىرعان ءجون-اق.
