قازاقتىڭ تابيعاتى ساۋداعا جات ەمەس
جولداۋدا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە مەملەكەتتىك نازار اۋدارىلعانى – قاجەتتىلىك. شاعىن جانە ورتا بيزنەس جالپى ءونىمنىڭ ينديكاتورى رەتىندە ۇنەمى نازاردا تۇرۋى ءتيىس. سەبەبى دامىعان ەلدەردە ءىجو-دەگى ۇلەسى 80 پايىزدان اسسا, ءبىزدىڭ ەلدەگى دەرەكتەر ءارتۇرلى. رەسمي ستاتيستيكا بۇل كورسەتكىشتى 2-4 پايىزدىڭ توڭىرەگىندە دەيدى.
وسى ورايدا بۇگىنگە دەيىن بيزنەستى مەملەكەتتىڭ دامۋ كورسەتكىشىنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالدىرا المادىق پا دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق. ءىس تەتىگىن كادر شەشەدى دەگەن كەشەگى ستالين زامانىنداعى ۇستانىم ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق. بىزگە دە وسى كوزقاراستى جاڭا زامانعا بەيىمدەي وتىرىپ, جاڭعىرتاتىن كەز كەلدى. سەبەبى تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ باعدارلامالار قابىلداندى, رەفورمالار جاساۋعا تالپىنىستار بولدى. بىراق ناتيجە از.
ءبىزدىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى باستى كەمشىلىگىمىز – رەفورمالاردى, باعدارلامالاردى قابىلداعان كەزدە قوعامنىڭ وعان دايىندىعىنا ءمان بەرمەۋىمىز. قولدانىستاعى زاڭدارىمىزدى جاڭادان قابىلدانعالى وتىرعان باعدارلامالارعا بەيىمدەي المادىق. ەلدەگى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى بويىنا قابىلداي الاتىن, سىڭىرە الاتىن قوعامدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ادامداردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. بۇل – قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا كاسىبىن الاڭسىز جۇرگىزۋگە دەگەن سەنىم. تامىر-تانىسسىز, بىرەۋلەردىڭ ىقپالىنسىز بالالارىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسا الاتىندىعىنا دەگەن سەنىم. قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك اقيقاتى ىشكى جالپى ونىمدەگى جەكەلەگەن سالالاردىڭ ۇلەسىنەن بايقالادى. رەسمي ستاتيستيكا ونداعى مۇناي-گازدان باسقا سالالاردىڭ ۇلەسىن ءتىپتى ساناتقا دا الماعان. دەمەك, بيۋدجەتتىڭ كىرىس كوزى تەك شيكىزاتتان عانا تۇسەدى. مۇناي-گاز سالاسى تەك مۋلتيپليكاتيۆتى تۇرعىدا اسەر ەتەتىن دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق ەكونوميكالىق ساياسات بيزنەستى, ەكونوميكانى ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرە المادى.
ەكونوميكا تەڭىز دەيتىن بولساق, مۇناي-گاز سالاسى سوعان سىرتتان كەلىپ قۇياتىن بۇلاقتىڭ ءبىر ارناسى عانا. ءبىز سول ارنانىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنان وزگە كوزدەرىنەن ايىرىلىپ قالدىق. قازىر الەمدىك ەكونوميكانىڭ مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىگى تومەندەپ كەلە جاتىر. الەم سۋتەگىمەن جۇرەتىن تەحنيكاعا بەت بۇرا باستادى. ءتىپتى اراب ەلدەرىنىڭ ءوزى مۇنايدان كەيىنگى ءداۋىردىڭ جايىن ويلانا باستاعانىن ەستىپ جاتىرمىز.
ءىس تەتىگى – ورىنداۋشىدا
پرەزيدەنت قاسىم-جومار توقاەۆتىڭ كاسىپكەرلىككە كەدەرگى جاساعان فاكتوردى مەملەكەتتىك قىلمىس دەگەن ءسوزى كوپتىڭ ويىنان شىقتى.
«كاسىپكەرلىكتى نەگە دامىتا المادىق؟» دەگەن ماسەلەنىڭ شەشىمى دە بارىنشا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان فاكتوردى قىلمىس دەپ تانىماۋىمىزعا, مۇنى جاي قالىپتى جاعدايدىڭ ءبىرى دەپ جىلى جاۋىپ قويۋمىزعا بايلانىستى بولىپ كەلگەن ەدى. دەمەك بۇل فاكتور مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تانىلدى.
ماسەلە, بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ جۇرگەندەردى ۇستاپ الىپ, قاماۋمەن شەشىلمەيدى. دەمەك كوررۋپتسيانىڭ تامىرلانىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن شارتتاردى زاڭ ارقىلى شەكتەپ تاستاۋ كەرەك.
قازاق بيزنەسى ەكى پوليارلى جاعدايدا تۇر. ءبىرىنىڭ باسىندا – كاسىپكە وڭاي جولمەن كەلگەندەر, ەكىنشىسىندە – كاسىپتەرىن ماڭداي تەرلەرىمەن دوڭگەلەتكەندەر. ارباعا «مەرسەدەستىڭ» موتورىن ورناتساڭ, اربا ءبارىبىر اربالىعىن ىستەيدى. بىزدەگى بيزنەس سوعان كوبىرەك ۇقسايدى. بيزنەس مەملەكەتتىڭ ىقىلاسىنان كەندە دەپ ايتا المايمىز. ماسەلە قارجى بولۋمەن شەشىلمەيدى. ماسەلە – باعدارلاماعا جاۋاپتى تۇلعالاردا. باعدارلاما قابىلدانعانمەن, وعان جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ اتى-ءجونى ناقتىلانبايدى. كەيدە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءبىر مينيسترلىكتەن ەكىنشى مينيسترلىككە كوشىپ-قونىپ جۇرگەنى جايلى دەرەكتەردى دە ەستىپ قالامىز. بۇدان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قۇجاتتارعا بولىنگەن قارجى قايدا كەتتى دەپ سۇراۋ سالۋدىڭ ءوزى ارتىق بولىپ كەلگەن ەدى.
مەملەكەت باسشىسى سوڭعى 9 جىلدا 1200 كاسىپورىن ىسكە قوسىلعانىن, ونىڭ ەكونوميكاعا اسەرىنىڭ از بولعانىن اشىپ ايتتى. ەندى الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن جوبالار ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىمەن ۇيلەستىرىلىپ وتىرىلۋى ءتيىس. ءبىز سول كەزدە عانا جاڭارۋ مەن تازارۋعا باعىت الامىز. بۇل جالپىعا بىردەي ادىلەتتى قوعامنىڭ العىشارتى.
پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى ماسەلەنى شەشپەيتىنىن ءبىز دە ءبىلىپ قالدىق. ماسەلە – ورىنداۋشىدا. قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى سەنىمسىزدىك سيندرومىنىڭ قالىڭداپ كەتۋىنە سول ورىنداۋشىلاردىڭ بىلىكسىزدىگى سەبەپ بولىپ كەلدى. «ال ورىنداۋشىلار قالاي دايىندالادى, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا كىم جاۋاپتى؟» دەگەن ساۋالعا كەلگەندە جىگەرىمىز جاسىپ, تومەنشىكتەپ قالامىز. مىسالى, مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلعان جوبالاردى كاسىپتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن, ومىرىندە 5 ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرە الماعاندار باقىلايدى. بيزنەس – ءتىرى اعزا. ول جايلى جەردە عانا ءوسىپ-وركەندەيدى. ءبىز شوب تۋرالى ادەمى ۋادەلەر بەرمەستەن بۇرىن وعان جايلى اتموسفەرانى قالىپتاستىرايىق. زاڭمەن جولىن اشايىق. قولدانىستاعى زاڭنىڭ ورىندالۋىن ءتيىپ-قاشىپ ەمەس, ناقتى, بۇرمالاماي, حان مەن قاراعا بىردەي ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن العا تارتىپ, باقىلايىق. كاسىپكەردىڭ كاسىبىن جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن كەز كەلگەن تۇلعالاردى قاتاڭ جازالاپ, مەملەكەت پەن قوعامعا جاساعان قىلمىس دەڭگەيىندە باعالامايىنشا, زاڭ قول-اياعىن ەركىن قيمىلداتا المايتىن قۋىرشاق زاڭ, بوس ءسوز بولىپ قالا بەرەدى.
سول كەزدە عانا بيزنەس ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتەتىن فاكتورعا اينالادى. سول كەزدە عانا قوعام «بيلىكتىڭ ىڭعايى تۇزەلدى, ەندى ءبىز دە تۇزەلەيىك» دەپ ەتەك-جەڭىن جيناي باستايدى. قازاقتىڭ جەتىدەگى بالاسى مەن جەتپىستەگى قارياسىنا دەيىن جۇمىسپەن قامتىلعان ۇلتتىق ەكونوميكانى, اشىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ «كىم جاۋاپتى» دەگەن ماسەلەنى ناقتىلاپ الۋدان باستالادى.
ەگەر وسى تۇستا ءمۇلت كەتسەك, الەۋمەتتىك الجۋازدىق دەگەن ۇعىم مەن السىرەگەن الەۋمەتتىك توپتاردان ارىلا المايمىز.
ۇزاقباي ايتجانوۆ,
«Atameken Holding»
ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى
الماتى
