بولجام اقيقاتقا اينالسا...
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستاندا بارلىعى 132 جوعارى وقۋ ورنى بار. ونىڭ 65-ءى جەكەنىڭ يەلىگىندە. ءبىلىم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى اراسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەردى قىسقارتۋ جۇمىسى الدىمەن جەكەمەنشىك جوو-لاردان باستالاتىنى تۋرالى بولجام بار. نەگىزى, جانى بار ءسوز. ويتكەنى قوعامداعى كوزقاراس پەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇمىسىنا ىقپال ەتەتىن تۇلەكتەردىڭ تاڭداۋى وسى ويعا كەلىسپەسكە قويمايدى. قاراپايىم مىسال: 11 سىنىپتى ۇزدىك اياقتاپ, ۇبت-دان جوعارى بالل العان مەكتەپ ءبىتىرۋشى جەكەمەنشىك جوو-نى تاڭداي ما, الدە مەملەكەتتىك, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە ۇمتىلا ما؟ جاۋابى بارىمىزگە بەلگىلى. ەندەشە, جەكەمەنشىك جوو-لارداعى قىزمەتكەرلەردىڭ قورقىنىشى بەكەر ەمەس. بىراق جىل سايىن جۇرگىزىلەتىن ساراپتاما ناتيجەلەرىنەن كوزىمىز كورگەندەي, كەيبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەر جەكەمەنشىك جوو-لاردىڭ شاڭىنا دا ىلەسە الماي وتىر. دالەل رەتىندە كەلتىرە كەتەيىك, 10 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاۋەلسىز اگەنتتىگi جوو-لاردىڭ رەيتينگىنە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. 2019 جىلعى قورىتىندىدا «قازاقستاننىڭ ۇزدىك كوپسالالى جوو-سى» بويىنشا پاۆلودارداعى يننوۆاتسيالىق ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى, الماتىداعى حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ كورپوراتسياسى جانە تۇركىستان وبلىسىنىڭ جەتىساي قالاسىنداعى «سىرداريا» ۋنيۆەرسيتەتى كەيبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەن الدا تۇر.
ال «قازاقستاننىڭ ۇزدىك گۋمانيتارلىق-ەكونوميكالىق جوو ۇلتتىق رەيتينگى – 2019» اتالىمىندا جوعارى كورسەتكىشتەردى يەلەنگەن الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتى, «بولاشاق» قاراعاندى اكادەمياسى, «تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتى, ۇشەۋى دە – جەكەمەنشىك جوو-لار. سوندا ءبىز ساپاسىنا ەمەس, ستاتۋسىنا قاراي قىسقارتامىز با؟ جالپى جەكەمەنشى+ك جوو-لاردىڭ الدىمەن قىسقارتىلاتىنىن بولجاۋعا بۇرىنعى ءمينيستردىڭ ءسوزى دە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق تاقىرىپتىڭ وسىعان دەيىن بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنىن دالەل رەتىندە قاراۋ دا ورىندى. بۇرناعى جىلدارى ۆەدومستۆوعا جەتەكشىلىك ەتكەن باقىتجان جۇماعۇلوۆ ەلىمىزدىڭ باس پەداگوگى بولىپ تۇرعان تۇستا: «ەلىمىزدە 66 جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورنى بار. بولاشاقتا جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 30-عا دەيىن قىسقارتىلادى», دەگەن ەدى.
ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قاۋىپ كەلسە...
ال الدىمەن رەيتينگ بويىنشا قىسقارتىلادى دەسەك, ەندەشە كەيبىر مەملەكەتتىك, ءتىپتى ۇلتتىق دەڭگەيلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وزىنە كەلەر قاۋىپ بار. سەبەبى اتالعان جوو-نىڭ بارلىعى بىردەي رەيتينگتە كوش باستاپ تۇرعانى كورىنبەيدى. بەلگىلى ءبىر باعىتتاردا الدىڭعى ورىندى بەرمەي, بيىگىنەن باسەڭدەمەي, قامشى سالدىرماي تۇرعانىمەن, تۇلەكتەرىنىڭ ءبارى جۇمىسپەن قامتىلىپ جاتقان جوق. ال مەملەكەت باسشىسى جوو-لار سانىن قىسقارتۋ ماسەلەسىنە تۇرتكى بولعان باستى تۇيتكىل رەتىندە تۇلەكتەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ كورسەتكىشىن العا تارتتى.
جەكەمەنشىك جوو-لار اراسىندا رەيتينگ بويىنشا الدا كەلە جاتقان م.س.نارىكباەۆ اتىنداعى كازگيۋ رەكتورى تالعات ماقسۇت ۇلى جاقسى جوو-نى اياقتاعان تۇلەكتەردىڭ جۇمىس تابا الماۋىنا ونداعى باعالاۋ جۇيەسىنىڭ اسەرى بارىن ايتادى. «18 ميلليون حالىققا 130-دان اسا جوو تىم كوپ, سوندىقتان قالايدا قىسقارتۋ كەرەك. ال ونى قايسىسىنان باستاعان ورىندى؟ شىندىعىندا بىزدەگى جەكەمەنشىك جانە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اراسىندا دا ناشارى, ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنى بار. سونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىنداعى جەكەمەنشىك جوو-لاردىڭ كوبى مامان دايارلاۋمەن ەمەس, تابىس تابۋمەن, بيزنەسپەن اينالىسادى. ناتيجەسىندە بىتىرۋشىگە ءبىلىم ەمەس, ديپلوم بەرىلەدى. بۇعان مىسال رەتىندە, وڭتۇستىك قازاقستان يننوۆاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەتىن ايتا الامىن. جاقىندا عانا وندا جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستىڭ ناتيجەسىندە 68 ەسكەرتپە, ياعني تالاپ بۇزۋشىلىق فاكتىسى تىركەلگەن. مۇنداي جاعداي ءوز كەزەگىندە ءبىلىم ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى ورىندامايتىن جەكەمەنشىك جوو-لاردىڭ بار ەكەنىنە دالەل بولا الادى. بىراق بۇل مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەر 100 پايىز تالاپقا ساي جۇمىس ىستەيدى دەگەندى بىلدىرمەيدى», دەيدى. ونىڭ ويىنشا, كەيبىر ۇلتتىق دەڭگەيلى جوو-لار ءالى دە ستۋدەنتتەردى ءادىل باعالاۋدان, تومەنگى كورسەتكىشتى اشىق كورسەتۋدەن قاشادى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە وقۋعا تۇسكەن ستۋدەنتتەردىڭ 50 پايىزى عانا ديپلوم الىپ شىعادى. ال ەلىمىزدەگى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى ستۋدەنتتەردىڭ 80-90 پايىزدايى ءتامامدايدى. قالعان 10-20 پايىزى – ۇلگەرىمى بويىنشا وقۋدان شىعارىلادى. ال ولار كەيىن باسقا جوو-لارعا اۋىسادى نەمەسە شەتەلگە كەتەدى. ياعني, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ستۋدەنتتەرىن لايىقتى باعالامايدى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى. «وسىدان كەلىپ وقۋعا تۇسكەن 3500 تۇلەكتىڭ 90 پايىزى ديپلوم الىپ, جۇمىس ىزدەيدى. مەملەكەتتىك نەمەسە ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاسا دا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا المايدى. ويتكەنى قازىر ءوندىرىس ورىندارى ديپلومنان بۇرىن ادامنىڭ قابىلەتىنە قارايدى. الىپ كەتە الاسىڭ با – ورىن سەنىكى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەنى بار, بەدەلدى جوو-نىڭ قويىپ بەرگەن جوعارى باعاسى بار – جاس ماماننىڭ ءوزىن ءوزى باعالاۋىن تىم ارتتىرىپ جىبەرەدى. بىراق بۇل جۇمىس بەرۋشىنىڭ بارلىعىن بىردەي قاناعاتتاندىرا ما؟ قورىتىندىسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەيتينگى تومەندەيدى», دەگەن ت.ماقسۇت ۇلىنىڭ پايىمداۋىنشا, ساپا العا شىعۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇلگەرىمى ناشار ستۋدەنتتەردى وقۋدان شىعارىپ جىبەرۋدەن قورىقپاۋ كەرەك. سوندا جوو دا ابىرويىنان ايىرىلمايدى, تۇلەك تە ورنىن تابادى, ماماندارى مىقتى ەلدىڭ دامۋى دا العا جىلجيدى.
وزگە ەلدەر قالاي قىسقارتقان؟
2018 جىلدىڭ اقپانىندا «كوممەرسانت» گازەتى رەسەيدەگى جوو-لاردىڭ جارتىسى جۇمىسىن توقتاتقانىن, ياعني جويىلعانىن جازدى. «رەسەيدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ولاردىڭ فيليالدار سانى ءۇش جىل ىشىندە شامامەن 1097 ۇيىمعا قىسقاردى», دەلىنگەن ماقالادا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى حابارلاعانداي, «تازارتۋ جۇمىسى» سونىمەن اياقتالعانى ايتىلىپتى. بۇل جۇمىس 2017 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ جونىندەگى فەدەرالدىق قىزمەتىنىڭ 35 جوعارى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ ليتسەنزياسىن الۋىنان كورىنىس تاۋىپ, 68 جوو مەن فيليالدارىن تالاپكەر قابىلداۋ قۇقىعىنان ايىرۋىنا الىپ كەلگەن. تازالاۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا 125 مەملەكەتتىك اككرەديتاتسيانىڭ قولدانىلۋى توقتاتىلىپ, تورەلىك سوتتىڭ شەشىمىمەن 32 ۇيىمدا (ونىڭ ىشىندە 18-ءى – ماسكەۋدە) ليتسەنزيانىڭ كۇشى جويىلعان كورىنەدى. ال ءبىزدى ەلەڭ ەتكىزگەنى مىنا دەرەك بولدى:
– وسىلايشا 2014 جىلدان باستاپ 2017 جىلعا دەيىن رەسەيدەگى جوو مەن فيليالداردىڭ سانى 2268-دەن 1171-گە دەيىن (2018 جىلعى قاڭتارداعى دەرەكتەر) قىسقارتىلدى, ونىڭ ىشىندە 83 مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت پەن ولاردىڭ 480 فيليالى, سونداي-اق 193 جەكەمەنشىك جوو مەن ولاردىڭ 341 فيليالى جابىلدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن ءۇش جىل كولەمىندە تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ زاڭدى جانە لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قاتىستى 2850 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس قوزعالدى.
بايقادىڭىز با, مەملەكەتتىك جوو-لار دا جويىلعان. ءبىز ءاردايىم حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولۋ ماقساتىندا شەتەلدىك تاجىريبەنى قولداناتىنىن ءجيى ايتاتىن ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن مينيسترلەردىڭ مالىمدەمەلەرىنە قانىقپىز عوي. سوندىقتان مۇنداي حالىقارالىق رەفورما ناتيجەسىنىڭ ەسكەرىلەتىنىنە دە سەنگىمىز كەلەدى.
موڭعولياداعى دارىندى بالالاردى دامىتۋمەن اينالىساتىن دەربەس ورتالىقتىڭ ديرەكتورى شولپان ءبىردحان اتالعان ەلدە دە ساپاسىز جوو-لاردىڭ سانىن قىسقارتۋ تۋرالى سىن-پىكىر ءجيى ايتىلاتىنىن جەتكىزدى. بۇل ءبىرشاما ۋاقىتتان بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى ەكەن. ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى 32 ۋنيۆەرسيتەت جۇمىسىن توقتاتىپتى, ياعني 140-تان 102-گە قىسقارعان. «بىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 5-ەۋى مەملەكەتتىك, باسقاسى جەكەنىڭ مەنشىگىندە. بارلىعىندا ءبىلىم الۋ اقىلى, ەڭ قىمبات باعا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە بولادى. موڭعوليادا مەملەكەتتىك گرانت دەگەن اتىمەن جوق. سونىڭ سالدارىنان جوو-لار بيزنەستىڭ كوزى سانالىپ, ەسەبىن تاپقاننىڭ ءبارى اشىپ الا بەرگەن», دەيدى كورشى ەلدەگى قانداسىمىز. ونىڭ ايتۋىنشا, وقىتۋ ورىندارىنىڭ قۇرىلىسى م2 دەگەن ستاندارتقا ساي بولۋى ءتيىس ەكەن, بىراق كەيبىر جوو-لار پاتەرلەردىڭ بولمەسىندە بولعان. وعان قوسا, ۋنيۆەرسيتەتتەردى ليتسەنزياسىنان ايىرۋدا ستۋدەنت قابىلدايتىن مۇمكىندىگى, مۇعالىمدەر ساپاسىنا باسا كوڭىل بولىنگەن كورىنەدى. سونىمەن قاتار موڭعوليادا جوو-لاردى قىسقارتۋ جۇمىسى ءالسىز ۋنيۆەرسيتەتتەردى بىرىكتىرۋ ارقىلى دا جۇزەگە اسىرىلىپتى. بۇل – كوڭىلگە قوناتىن نۇسقا. ال جوعارىدا پاتەر بولمەلەرىن جالعا الىپ ۋنيۆەرسيتەت اشقان پىسىقايلاردىڭ جۇمىسىنا قاراپ, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ قالاشىعىن ەلەستەتىپ, كەۋدەڭىزدى باسىپ, كوزىڭىزدى دوڭگەلەتۋگە اسىقپاڭىز. ءسۇرىنىپ جاتىپ جىعىلعانعا كۇلەتىن جايىمىز جوق. قابىرعاسى قۇلايىن دەپ تۇرسا دا تالاپكەردى الىستان «قوي قايىرعانداي», جارناماسىمەن جار سالىپ شاقىراتىن جوو-لار بىزدە دە بار. قازاقستانداعى ۇيىمدار مەن ءتۇرلى مەكەمەلەردىڭ انىقتامالىعىنا اينالعان www.spr.kz سايتىندا ستۋدەنتتەر مەن تۇلەكتەر بىتىرگەن وقۋ ورىندارى تۋرالى وي-پىكىرلەرىن قالدىرعان. سوندا ءبىر جەلى پايدالانۋشى: «وكىنەسىزدەر. ۋنيۆەرسيتەت سونداي سۇرىقسىز, بارلىق جاعىنان الىپ قاراعاندا. قۇرمەتتى تالاپكەرلەر قاۋ (قازاق-امەريكا ۋنيۆەرسيتەتىن ايتىپ وتىر) مەن اكس-گە (ال ەكىنشىسى قانداي جوو ەكەنىن بىلە المادىق) ءتۇسۋدى ءتىپتى ويعا دا الماڭىزدار. قابىلداۋ كوميسسياسىنا كەلگەندە ءتاتتى وتىرىكتى ەستيسىزدەر, سونان سوڭ اششى شىندىقتى كورەسىزدەر», دەپ جازىپتى. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اتى بار دا, زاتى جوق, قوساقتالعان عيماراتتارىندا جىلۋ بولماي, بىرەۋىنە تىعىلىساتىنىن جازعان جاندار دا بار.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جولداۋدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا وتكەن وتىرىسىندا ۆەدومستۆو باسشىسىنان جوو-لاردىڭ قالاي قىسقاراتىنىن ارنايى سۇراعانبىز. سوندا مينيستر اسحات ايماعامبەتوۆ: «قازىر پرەزيدەنتتىڭ جولداۋداعى تاپسىرماسىنا سايكەس ارنايى تەكسەرىستەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىر نارسە انىق: ءبىزدىڭ الدىمىزدا وسىنشاما جوو-نى جابۋ تۋرالى قاتىپ قالعان مەجە جوق. باستى تالاپ – ساپالى ءبىلىم. سول ۇدەدەن شىققانى قالادى, قالعانى قىسقارادى», دەپ قىسقا قايىردى.
ءومىردىڭ ءوزىن سويلەتسەك
ساپالى ءبىلىم دەلىك, جاقسى, داۋ جوق. كەيبىر ۋنيۆەرسيتەت ۆەتەرينار مامانىن مىقتى دايىنداپ شىعاردى. ستۋدەنت تە گرانت پەن ستيپەنديادان ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن ءارى وقۋدان وزگە ۋايىمى بولماعاندىقتان, بالكىم الەۋەتى جەتىپ تۇرعانى سەبەپ بولىپ قىزىل ديپلوم يەلەنەدى. ياعني, ۋنيۆەرسيتەت ساپالى ءبىلىم بەرىپ, ساپالى مامان دايىندادى. ال ەندى سول مامان ءبىر پاراق قاعازىن قۇشاقتاپ قالا مەن قالا ماڭىنداعى لابوراتوريالاردى جاعالايدى, ناتيجە شىقپاسىن بىلگەن سوڭ, اۋدانعا, ودان اۋىلعا اتتانادى. ورىن جوق. ءبىر اۋىلعا ءبىر مال دارىگەرى جەتىپ جاتىر. مال اسىرايتىن اۋىلدىقتار دا از قالعان. كىمگە قىزمەت كورسەتەدى؟ ۋنيۆەرسيتەت سۇراتقان «جۇمىس ىستەپ جۇرگەنى تۋرالى انىقتامانى» قايدان الادى؟ امالسىز سەندەلىپ, تابىلعان ءبىر جۇمىسقا كىرىپ, وقۋ ورنىنا دا, تۋعان جەرىنە دە توبەسىن كورسەتپەي كەتەدى. كورىنىس سونداي تانىس پا؟ ءتىپتى تۋىسىڭىزدىڭ باسىنداعى جايدى جازىپ وتىرعاندايمىز با؟ ءدال سولاي. سەبەبى تۋرا وسىنداي كۇيدەگى كەمىندە ون مامان ءار سالادان, ءبىر ادام ءار ۇيدەن تابىلادى. سونىمەن ناتيجەسىندە سول ءار سالاداعى كەمى ون ادام الگى ساپالى ءبىلىم بەرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەيتينگىن بىردەن تومەن تۇسىرەدى. قالاي دەرىڭىز بار ما؟ تامامداعان تۇلەگى جۇمىسپەن قامتىلماعان. سوندا قالاي قىلامىز؟ ساپالى ءبىلىم بەرەتىن جوو-لاردى دا بىتىرۋشىلەرى الگىندەي الەكپەن قاعازىن قاجەتكە جاراتا الماي جۇرگەنى ءۇشىن جابامىز با؟
اقيقاتىندا, ناعىز ءالسىزدى انىقتاۋ كۇردەلى تەكسەرىستى جانە لايىقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىزدىڭ قالاۋىمىز – قىسقارتۋ قالاي جۇرگىزىلسە دە, ادىلدىك پەن اشىقتىقتىڭ سالتانات قۇرۋى عانا.
