قوعام • 01 قازان، 2019

ينفەكتسيا شىرماۋى: ونى بۇزۋ مۇمكىن بە؟

21 رەتكورسەتىلدى

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا جىل سايىن شامامەن 16 ميلليون ادام ينفەكتسيالىق جانە پارازيتارلىق اۋرۋلاردان كوز جۇمادى. ياعني، الەمدەگى بارلىق ءولىم-ءجىتىمنىڭ 25%-ى ينفەكتسيانىڭ شىرماۋىنان شىعا الماۋدىڭ كەسىرىنەن بولادى.

بىلتىر دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمى ادام بالاسىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن 10 اۋرۋدىڭ تىزبەسىن انىق­تاعاندا، ونىڭ التاۋىنىڭ تابيعاتى ينفەك­تسيا­لىق اۋرۋ ەكەنىن بەلگىلەدى. بۇگىندە ينفەكتسيالىق اۋرۋدىڭ قاتارىنا جاتپايدى دەيتىن قانت ديابەتىنىڭ 1-ءتيپتى ءتۇرى، ءبىرشاما ونكولوگيالىق اۋرۋلار، جۇرەك-قان تامىرلارى مەن اتەروسكلەروز جانە ءتۇرلى اۋتويممۋندى دەرتتەردىڭ تۋى ين­فەك­­تسيالاردىڭ اسەرىنەن بولاتىنىن عا­لىمدار دالەلدەپ بەردى. سوندىقتان دا ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەستە تاپتاۋ­رىن جولمەن جۇرمەي، ونىڭ تارالماۋى مەن الدىن الۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كۇشەيە تۇسۋدە.

جۋىردا نۇر-سۇلتان قالاسىندا «جا­ھان­­دانۋ جاعدايىنداعى ينفەكتسيالىق اۋرۋ­لار: ماسەلەلەر مەن شەشىمدەر» اتتى قا­زاقستاندىق العاشقى كونگرەسس ءوتتى. الەم­نىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىق­تا­رى­نىڭ وكىلدەرى باس قوسقان وسىناۋ جيىن­دا ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ۆي­رۋس­­تىق جانە پارازيتارلىق اۋرۋلار بويىنشا ەپيدەميولوگيالىق جاعداي ماسە­لە­لەرى، سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لا­­­سىن­دا­عى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اجى­را­ماس بولىگى رەتىندە ۆاكتسيناتسيالاۋ مەن يم­مۋن­دىق پروفيلاكتيكانىڭ وزەك­تىلىگى تالقىلاندى. ءبىر قاراعاندا ينفەك­تسيا­لىق اۋرۋلارمەن كۇرەستە مەديتسينا العان بيىكتەر بارشىلىق. بۇرىنعى زامان­دا ەلدى قىناداي قىرعان كوپتەگەن دەرتتەردىڭ بەتى ءارى قارادى. الايدا جىل سايىن جاڭا ينفەكتسيالاردىڭ پايدا بول­ۋى، ميكروورگانيزمدەردىڭ اينالىمداعى شتام­دارىنىڭ گەنەتيكالىق وزگەرىسكە ۇشىراۋى، ولاردىڭ كوپتەگەن پرەپاراتتارعا توزىم­دىلىگىنىڭ پايدا بولۋى حالىقتىڭ ەپيدە­ميولوگيالىق سالاماتتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ سالاسىندا قارقىندى جۇ­مىس­تى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتۋدە. وسىعان وراي، بيىل كوكتەمدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىندا حالىقارالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ەرەجە­لەرى مەن جاھاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قوعام­دىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى توتەن­شە جاعدايلار جونىندەگى جەدەل ورتا­لىق اشىلدى. جەدەل ورتالىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – بيولوگيالىق، حيميالىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپتەرگە جاۋاپ كەزىندەگى ارەكەتتى باقىلاۋ جانە ۇيلەس­تى­رۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز بويىنشا 90-نان اسا ينفەكتسيالىق اۋرۋلارعا ەپي­دە­مي­و­لوگيالىق قاداعالاۋ جاساۋدىڭ جوعا­رى سەزگىشتىك جۇيەسى ەنگىزىلىپ، ەلىمىزدىڭ زەرتحانالارىندا دياگنوستيكالىق قۇرال-جابدىقتار پاركى ۇنەمى جاڭارتىلىپ تۇرادى. 2007 جىلدان باستاپ حالىقارالىق مەديتسينالىق-سانيتارلىق قاعيدالار ەنگىزىلدى. بۇل بويىنشا ۇلتتىق ورتالىق بەلگىلەنىپ، سول ارقىلى الەمدە تۋىندايتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى جاڭا بيولوگيالىق قاۋىپتەر مەن ولاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى ددۇ-دان اقپارات ۇسىنىلىپ كەلەدى.

قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان ساتىۆالدەەۆتىڭ ايتۋىنشا، ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن ءتيىمدى كۇ­رە­سۋ ءۇشىن ءبىر عانا مەديتسينانىڭ كۇشى جەتكىلىكسىز. ءبىلىم، عىلىم جانە پراكتي­كا­نىڭ، مەديتسينالىق، ۆەتەرينارلىق عىلىمنىڭ، سونداي-اق الەۋمەتتىك قورعاۋ قىزمەتىنىڭ، پسيحولوگيا مەن وتباسىنىڭ، جالپى بۇكىل قوعامنىڭ بىرلەسۋى كەرەك. سالاماتتى ءومىر سالتىنا پەيىلدىلىكتى قالىپتاستىرۋ، ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى اقپاراتتىلىقتى ارتتىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

رەسەيدىڭ باس ەپيدەميولوگى نيكولاي بريكو ءوز سوزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لا­سىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇ­را­لى رەتىندە ومىرلىك ۆاكتسينوپروفي­لاك­تيكانى قولدانۋ تاجىريبەسىنە توق­تا­لا كەلە: «ۆاكتسينوپروفيلاكتيكا مىن­دەت­تەرى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلدى. بۇل دەگەنىمىز – تەك اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ، سىرقات­تا­نۋشىلىقتى جانە مۇگەدەكتىك پەن ءولىم-ءجىتىمدى تومەندەتۋ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە بەلسەندى ۇزاق ءومىردى قامتاماسىز ەتۋ. ادامزاتتى يممۋنداۋ جۇيەسى ءومىر بويى ەمدەۋدى قاجەت ەتەتىن سىرقاتتار سانىن تومەندەتۋمەن قاتار، ەڭبەك ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ ەسەبىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا كەتەتىن شىعىستاردى ازايتۋعا ىقپالىن تيگىزەدى. سوندىقتان دا ۆاكتسيناتسيانىڭ قاجەتتىلىگىن جەكە ادامدار عانا ەمەس، تۇتاستاي قوعامنىڭ ءتۇسىنۋى وتە ماڭىزدى»، دەيدى.

 ەلىمىزدەگى مىقتى يممۋنولوگ بوريس كارالنيكتى سوزگە تارتقاندا «ينفەكتسيا – جەر بەتىندەگى تىرشىلىك ەۆوليۋتسياسىنىڭ نەگىزگى، ءتىپتى باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. ينفەكتسيا اتاۋلىنى تۇ­بە­­گەيلى جويامىز دەۋ ەڭ كۇلكىلى مىندەت. كەڭەس وداعى 1950 جىلدارى مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ قابىرعاسىنا «ينفەكتسياسىز كوممۋنيزم» دەگەن ۇران سوزدەر ىلگەن. بۇل ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ قانشالىقتى ساۋاتسىز بولعاندىعىن كورسەتەدى. ينفەكتسيانىڭ بولۋى – تابيعي جاعداي، ال ونىڭ قيىندىعى – ينفەكتسيانىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىندىگىندە. عىلىمنىڭ دامۋى ارقىلى ۆاكتسينامەن ينفەكتسيالاردى قاداعالاۋدى ۇيرەندىك. بۇل – ادامزاتتىڭ جەڭىسى. الايدا وسى قاداعالاۋدان «ادام قۇقىعى» دەگەن ءسوزدى مالدانىپ، ۆاكتسيناتسيادان قاشۋ – قوعامعا زيانىڭدى تيگىزۋ دەگەن ءسوز. قۇقىقتىق زاڭنامادا «جەكە باستىڭ قۇقىعى» قوعامعا قاۋىپ تۋدىرعان، وزگەلەردىڭ قۇقىعى بۇزىلعان كەزدە شەكتە­لە­دى، ءتىپتى توقتايدى، ۆاكتسيناتسيادان باس تارتۋ دا سوعان پارا-پار. ەۋروپانىڭ بىر­قاتار ەلدەرى وسىعان توسقاۋىل قويىپ، ۆاك­تسي­­ناتسيادان باس تارتقانداردىڭ كوپ­شى­­لىك قوعامدىق ورتاعا بارۋىنا شەكتەۋ قويۋ، ءتىپتى ازاماتتىقتان ايىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جاتىر. ۆاكتسيناتسيانىڭ تۇبىندە مەم­لەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تۇر. مۇ­نىڭ ساياسي ءمانىن مەملەكەتتىك تۇرعىدا ۇعىنۋ ۇلت ەرتەڭى ءۇشىن اسا ماڭىزدى»، دەگەن تۇجىرىمىن جەتكىزدى. شىنىندا بوريس ءۆول­فوۆيچتىڭ ويلارىمەن كەلىسپەسكە بولمايدى. ۆاكتسيناتسيا جۇرگىزۋ ارقىلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الىپ ساقتانىپ قانا قويماي، ءومىر ساپاسى مەن ۇزاقتىعىنا قول جەتەدى، بۇل مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى ادام كاپيتالىن قورعاۋ دەگەن ءسوز.

 ەلىمىزدىڭ باس سانيتارلىق دارىگەرى جانداربەك بەكشين ۆاكتسيناتسياعا قاتىستى جاڭا ەرەجەلەردىڭ بيىلعى جەلتوقسان ايىنا دەيىن ەنگىزىلەتىنىن ءمالىم ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، زاڭ جوباسىندا ەكپە سالىنباعان بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا، مەكتەپكە بارۋىنا تىيىم سالۋ، بالالارىنىڭ ۆاكتسيناتسياعا دەگەن قۇقىعىن بۇزعان اتا-انالارعا ايىپپۇل تولەتۋ مەن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق تۋرالى باپتار قاراستىرىلىپ وتىرعان كورىنەدى. «ەگەر بالا بالاباقشاعا، مەكتەپكە بارىپ جۇرسە، جاسىنا قاراماستان، ەكپە الۋى ءتيىس. ول باسقا وقۋشىلاردىڭ اۋىرماۋ قۇقىعىن ساقتاۋى كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمدارى بويىنشا بالالاردى ۆاكتسيناتسيالاۋ 95%-عا، ال ەرەسەكتەردى ۆاكتسيناتسيالاۋ 80-85%-عا جەتۋى كەرەك. وسىنداي دەڭگەيگە جەتسەك – ەشقانداي جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋى بولمايدى. ءبىز قازاقستاندا بۇل كورسەتكىشتى 97%-عا جەتكىزدىك. ءبىزدى ەڭ الدىمەن الاڭداتىپ وتىرعانى – قىزىلشا اۋرۋى. بۇل اۋرۋ قازىر پاندەميا رەتىندە الەم بويىنشا تارالۋ ۇستىندە. كونگرەسكە كەلگەن قوناقتار دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە قىزىلشامەن اۋرۋدىڭ 375 مىڭ جاعدايىنىڭ تىركەل­گەنىنە، ماداگاسكار جانە باسقا دا بىرقاتار مەملەكەتتەردە بۇل دەرتتەن ادام ءولىمى بولىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «اۋرۋ اقش-تا دا تارالۋدا، سوندىقتان بۇل جاھاندىق ماسەلە بولىپ سانالادى. ءبىز الدىن الۋ شارالارىن جاساپ جاتىرمىز»، دەيدى ج.بەكشين.

 قازاق «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. مىسالى، ەلىمىزدەگى بالالاردى ەكپەمەن قامتۋ كۇنتىزبەسىندە قىزىلشاعا قارسى 1 جاستان اسقاندا ەگىلەتىن ەدى. الايدا بۇگىندە 10-12 ايعا جەت­پەگەن سابيلەر دە اۋى­­رىپ جاتىر. وسى قاۋىپتى ەسكەرگەندىكتەن ەگۋدى 9 ايدان باستالاتىنداي ەتىپ تومەندەتۋ قولعا الىنعان. باس سانيتارلىق دارىگەردىڭ سوزىنەن ءمالىم بولعانداي، اۋرۋدىڭ ىشكى تارالۋى جۇرمەس ءۇشىن ەلىمىزدەگى مەدي­تسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ 99،7%-ى ەگى­لۋ­­­دەن ءوتىپ، بالاباقشا مەن مەكتەپتەرگە ۆاك­تسيناتسيالانعان بالالاردى عانا جىبەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعان ەكەن. ال جاڭا زاڭنامادا بالالارىنىڭ قۇقىقتارىن بۇزىپ، ۆاكتسيناتسيا جاساتپاعان اتا-انا­لار­عا اكىمشىلىك ايىپپۇلدىڭ كولەمى ازىرگە بەلگىلەنگەن جوق. جوبا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا تالقىلانعاننان كەيىن پارلامەنتكە جىبەرىلەدى.

قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ءمالىم ەتكەندەي، كونگرەسكە ورتالىق ازياداعى اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىعىنىڭ (سDC) عىلىمي قىزمەتكەرلەرى، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى، رەسەي، مولدوۆا، قىرعىزستان، فرانتسيا، يتاليا، ءيزرايلدىڭ جەتەكشى عالىمدارى قاتىسىپ، وزەكتى تاقىرىپتاعى ويلارىن ورتاعا سالدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • بۇگىن، 12:04

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:20

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

تەمەكىنىڭ تاۋقىمەتى

مەديتسينا • بۇگىن، 07:05

ۇقساس جاڭالىقتار