بىلتىر دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ادام بالاسىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن 10 اۋرۋدىڭ تىزبەسىن انىقتاعاندا, ونىڭ التاۋىنىڭ تابيعاتى ينفەكتسيالىق اۋرۋ ەكەنىن بەلگىلەدى. بۇگىندە ينفەكتسيالىق اۋرۋدىڭ قاتارىنا جاتپايدى دەيتىن قانت ديابەتىنىڭ 1-ءتيپتى ءتۇرى, ءبىرشاما ونكولوگيالىق اۋرۋلار, جۇرەك-قان تامىرلارى مەن اتەروسكلەروز جانە ءتۇرلى اۋتويممۋندى دەرتتەردىڭ تۋى ينفەكتسيالاردىڭ اسەرىنەن بولاتىنىن عالىمدار دالەلدەپ بەردى. سوندىقتان دا ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەستە تاپتاۋرىن جولمەن جۇرمەي, ونىڭ تارالماۋى مەن الدىن الۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كۇشەيە تۇسۋدە.
جۋىردا نۇر-سۇلتان قالاسىندا «جاھاندانۋ جاعدايىنداعى ينفەكتسيالىق اۋرۋلار: ماسەلەلەر مەن شەشىمدەر» اتتى قازاقستاندىق العاشقى كونگرەسس ءوتتى. الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ وكىلدەرى باس قوسقان وسىناۋ جيىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ۆيرۋستىق جانە پارازيتارلىق اۋرۋلار بويىنشا ەپيدەميولوگيالىق جاعداي ماسەلەلەرى, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە ۆاكتسيناتسيالاۋ مەن يممۋندىق پروفيلاكتيكانىڭ وزەكتىلىگى تالقىلاندى. ءبىر قاراعاندا ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەستە مەديتسينا العان بيىكتەر بارشىلىق. بۇرىنعى زاماندا ەلدى قىناداي قىرعان كوپتەگەن دەرتتەردىڭ بەتى ءارى قارادى. الايدا جىل سايىن جاڭا ينفەكتسيالاردىڭ پايدا بولۋى, ميكروورگانيزمدەردىڭ اينالىمداعى شتامدارىنىڭ گەنەتيكالىق وزگەرىسكە ۇشىراۋى, ولاردىڭ كوپتەگەن پرەپاراتتارعا توزىمدىلىگىنىڭ پايدا بولۋى حالىقتىڭ ەپيدەميولوگيالىق سالاماتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا قارقىندى جۇمىستى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتۋدە. وسىعان وراي, بيىل كوكتەمدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىندا حالىقارالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ەرەجەلەرى مەن جاھاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى جەدەل ورتالىق اشىلدى. جەدەل ورتالىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – بيولوگيالىق, حيميالىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپتەرگە جاۋاپ كەزىندەگى ارەكەتتى باقىلاۋ جانە ۇيلەستىرۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىز بويىنشا 90-نان اسا ينفەكتسيالىق اۋرۋلارعا ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ جاساۋدىڭ جوعارى سەزگىشتىك جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ەلىمىزدىڭ زەرتحانالارىندا دياگنوستيكالىق قۇرال-جابدىقتار پاركى ۇنەمى جاڭارتىلىپ تۇرادى. 2007 جىلدان باستاپ حالىقارالىق مەديتسينالىق-سانيتارلىق قاعيدالار ەنگىزىلدى. بۇل بويىنشا ۇلتتىق ورتالىق بەلگىلەنىپ, سول ارقىلى الەمدە تۋىندايتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى جاڭا بيولوگيالىق قاۋىپتەر مەن ولاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى ددۇ-دان اقپارات ۇسىنىلىپ كەلەدى.
قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان ساتىۆالدەەۆتىڭ ايتۋىنشا, ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن ءبىر عانا مەديتسينانىڭ كۇشى جەتكىلىكسىز. ءبىلىم, عىلىم جانە پراكتيكانىڭ, مەديتسينالىق, ۆەتەرينارلىق عىلىمنىڭ, سونداي-اق الەۋمەتتىك قورعاۋ قىزمەتىنىڭ, پسيحولوگيا مەن وتباسىنىڭ, جالپى بۇكىل قوعامنىڭ بىرلەسۋى كەرەك. سالاماتتى ءومىر سالتىنا پەيىلدىلىكتى قالىپتاستىرۋ, ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى اقپاراتتىلىقتى ارتتىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
رەسەيدىڭ باس ەپيدەميولوگى نيكولاي بريكو ءوز سوزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇرالى رەتىندە ومىرلىك ۆاكتسينوپروفيلاكتيكانى قولدانۋ تاجىريبەسىنە توقتالا كەلە: «ۆاكتسينوپروفيلاكتيكا مىندەتتەرى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلدى. بۇل دەگەنىمىز – تەك اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, سىرقاتتانۋشىلىقتى جانە مۇگەدەكتىك پەن ءولىم-ءجىتىمدى تومەندەتۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە بەلسەندى ۇزاق ءومىردى قامتاماسىز ەتۋ. ادامزاتتى يممۋنداۋ جۇيەسى ءومىر بويى ەمدەۋدى قاجەت ەتەتىن سىرقاتتار سانىن تومەندەتۋمەن قاتار, ەڭبەك ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ ەسەبىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا كەتەتىن شىعىستاردى ازايتۋعا ىقپالىن تيگىزەدى. سوندىقتان دا ۆاكتسيناتسيانىڭ قاجەتتىلىگىن جەكە ادامدار عانا ەمەس, تۇتاستاي قوعامنىڭ ءتۇسىنۋى وتە ماڭىزدى», دەيدى.
ەلىمىزدەگى مىقتى يممۋنولوگ بوريس كارالنيكتى سوزگە تارتقاندا «ينفەكتسيا – جەر بەتىندەگى تىرشىلىك ەۆوليۋتسياسىنىڭ نەگىزگى, ءتىپتى باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. ينفەكتسيا اتاۋلىنى تۇبەگەيلى جويامىز دەۋ ەڭ كۇلكىلى مىندەت. كەڭەس وداعى 1950 جىلدارى مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ قابىرعاسىنا «ينفەكتسياسىز كوممۋنيزم» دەگەن ۇران سوزدەر ىلگەن. بۇل ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ قانشالىقتى ساۋاتسىز بولعاندىعىن كورسەتەدى. ينفەكتسيانىڭ بولۋى – تابيعي جاعداي, ال ونىڭ قيىندىعى – ينفەكتسيانىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىندىگىندە. عىلىمنىڭ دامۋى ارقىلى ۆاكتسينامەن ينفەكتسيالاردى قاداعالاۋدى ۇيرەندىك. بۇل – ادامزاتتىڭ جەڭىسى. الايدا وسى قاداعالاۋدان «ادام قۇقىعى» دەگەن ءسوزدى مالدانىپ, ۆاكتسيناتسيادان قاشۋ – قوعامعا زيانىڭدى تيگىزۋ دەگەن ءسوز. قۇقىقتىق زاڭنامادا «جەكە باستىڭ قۇقىعى» قوعامعا قاۋىپ تۋدىرعان, وزگەلەردىڭ قۇقىعى بۇزىلعان كەزدە شەكتەلەدى, ءتىپتى توقتايدى, ۆاكتسيناتسيادان باس تارتۋ دا سوعان پارا-پار. ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرى وسىعان توسقاۋىل قويىپ, ۆاكتسيناتسيادان باس تارتقانداردىڭ كوپشىلىك قوعامدىق ورتاعا بارۋىنا شەكتەۋ قويۋ, ءتىپتى ازاماتتىقتان ايىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جاتىر. ۆاكتسيناتسيانىڭ تۇبىندە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تۇر. مۇنىڭ ساياسي ءمانىن مەملەكەتتىك تۇرعىدا ۇعىنۋ ۇلت ەرتەڭى ءۇشىن اسا ماڭىزدى», دەگەن تۇجىرىمىن جەتكىزدى. شىنىندا بوريس ءۆولفوۆيچتىڭ ويلارىمەن كەلىسپەسكە بولمايدى. ۆاكتسيناتسيا جۇرگىزۋ ارقىلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الىپ ساقتانىپ قانا قويماي, ءومىر ساپاسى مەن ۇزاقتىعىنا قول جەتەدى, بۇل مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى ادام كاپيتالىن قورعاۋ دەگەن ءسوز.
ەلىمىزدىڭ باس سانيتارلىق دارىگەرى جانداربەك بەكشين ۆاكتسيناتسياعا قاتىستى جاڭا ەرەجەلەردىڭ بيىلعى جەلتوقسان ايىنا دەيىن ەنگىزىلەتىنىن ءمالىم ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا ەكپە سالىنباعان بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا, مەكتەپكە بارۋىنا تىيىم سالۋ, بالالارىنىڭ ۆاكتسيناتسياعا دەگەن قۇقىعىن بۇزعان اتا-انالارعا ايىپپۇل تولەتۋ مەن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق تۋرالى باپتار قاراستىرىلىپ وتىرعان كورىنەدى. «ەگەر بالا بالاباقشاعا, مەكتەپكە بارىپ جۇرسە, جاسىنا قاراماستان, ەكپە الۋى ءتيىس. ول باسقا وقۋشىلاردىڭ اۋىرماۋ قۇقىعىن ساقتاۋى كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمدارى بويىنشا بالالاردى ۆاكتسيناتسيالاۋ 95%-عا, ال ەرەسەكتەردى ۆاكتسيناتسيالاۋ 80-85%-عا جەتۋى كەرەك. وسىنداي دەڭگەيگە جەتسەك – ەشقانداي جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋى بولمايدى. ءبىز قازاقستاندا بۇل كورسەتكىشتى 97%-عا جەتكىزدىك. ءبىزدى ەڭ الدىمەن الاڭداتىپ وتىرعانى – قىزىلشا اۋرۋى. بۇل اۋرۋ قازىر پاندەميا رەتىندە الەم بويىنشا تارالۋ ۇستىندە. كونگرەسكە كەلگەن قوناقتار دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە قىزىلشامەن اۋرۋدىڭ 375 مىڭ جاعدايىنىڭ تىركەلگەنىنە, ماداگاسكار جانە باسقا دا بىرقاتار مەملەكەتتەردە بۇل دەرتتەن ادام ءولىمى بولىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «اۋرۋ اقش-تا دا تارالۋدا, سوندىقتان بۇل جاھاندىق ماسەلە بولىپ سانالادى. ءبىز الدىن الۋ شارالارىن جاساپ جاتىرمىز», دەيدى ج.بەكشين.
قازاق «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. مىسالى, ەلىمىزدەگى بالالاردى ەكپەمەن قامتۋ كۇنتىزبەسىندە قىزىلشاعا قارسى 1 جاستان اسقاندا ەگىلەتىن ەدى. الايدا بۇگىندە 10-12 ايعا جەتپەگەن سابيلەر دە اۋىرىپ جاتىر. وسى قاۋىپتى ەسكەرگەندىكتەن ەگۋدى 9 ايدان باستالاتىنداي ەتىپ تومەندەتۋ قولعا الىنعان. باس سانيتارلىق دارىگەردىڭ سوزىنەن ءمالىم بولعانداي, اۋرۋدىڭ ىشكى تارالۋى جۇرمەس ءۇشىن ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ 99,7%-ى ەگىلۋدەن ءوتىپ, بالاباقشا مەن مەكتەپتەرگە ۆاكتسيناتسيالانعان بالالاردى عانا جىبەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعان ەكەن. ال جاڭا زاڭنامادا بالالارىنىڭ قۇقىقتارىن بۇزىپ, ۆاكتسيناتسيا جاساتپاعان اتا-انالارعا اكىمشىلىك ايىپپۇلدىڭ كولەمى ازىرگە بەلگىلەنگەن جوق. جوبا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا تالقىلانعاننان كەيىن پارلامەنتكە جىبەرىلەدى.
قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ءمالىم ەتكەندەي, كونگرەسكە ورتالىق ازياداعى اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىعىنىڭ (سDC) عىلىمي قىزمەتكەرلەرى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى, رەسەي, مولدوۆا, قىرعىزستان, فرانتسيا, يتاليا, ءيزرايلدىڭ جەتەكشى عالىمدارى قاتىسىپ, وزەكتى تاقىرىپتاعى ويلارىن ورتاعا سالدى.
