ءبىلىم: ەكسپورت پەن يمپورت
بىلىمگە سالىنعان ينۆەستيتسيا ەسەلەنىپ قايتۋى كەرەك. سوعان سەنگەندىكتەن دە اتا-انادان باستاپ ۇكىمەتكە دەيىن جاس ۇرپاقتىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا قوماقتى قارجى سالادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى جالعىز «بولاشاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن 12 مىڭنان اسا قازاقستاندىق جاستار الەمنىڭ 35 ەلىندەگى 170 ۇزدىك جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الدى. اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىراتىن حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, انگليانىڭ ماگيستراتۋراسىن ءبىتىرۋ ءۇشىن ءبىر ستۋدەنتكە 18 ملن تەڭگە بولىنەدى. بۇل قاراجاتتى بارلىق ستۋدەنتتىڭ سانىنا كوبەيتسەك (اقش-قا اتتانعاندارعا بۇدان دا كوپ اقشا تولەنەدى. بۇل وقۋ جىلىنىڭ انگلياعا قاراعاندا ءبىر جىلعا ارتىق ءارى گەوگرافيالىق, ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى), سىرتقا كەتكەن قارجىنىڭ كولەمى از ەمەستىگىن بىلۋگە بولادى. بۇل ساننىڭ سىرتىندا ءوز قاراجاتىمەن جىل سايىن وقۋ قۋىپ, شەتەل اساتىنداردىڭ بار ەكەنىن ەسكەرسەك, شەتكە شىققان قارجى شاش-ەتەكتەن. بىلىمگە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ساپالىق جاعىنان, ياعني جيناعان ءبىلىمنىڭ ەلگە ەڭبەك ەتۋ ارقىلى قايتارىلۋى بار دا, ەكسپورتتىڭ ورنىن يمپورتپەن تولتىرۋ تاعى بار. بۇل – دامىعان ەلدەردە ابدەن قالىپتاسقان ناتيجەلى تاجىريبە.
وتاندىق بىلىمدەگى ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ ەلەۋلى ايىرماشىلىعىنا ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. سولتۇستىكتەگى كورشىمىز رەسەيدەن بار بولعانى 1 مىڭ 107 ادام قازاقستانعا كەلىپ وقىپ جاتىر ەكەن. ال رەسەيگە جىل سايىن 60 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق وقۋعا اتتانادى. 60 مىڭ مەن 1 مىڭنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. جاقىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ناتاليا جۇمادىلداەۆا پرەمەر-مينيستر اسقار مامينگە ۇندەۋىندە وسىنداي دەرەكتى كەلتىردى.
«بۇگىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, 91 مىڭنان استام قازاقستان ازاماتى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا. بۇل سوڭعى سان ەمەس, ويتكەنى كونسۋلدىق تىركەۋ ەرىكتى جانە بارلىق ستۋدەنتتەر قابىلداۋشى ەلدە تىركەلگەن. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مۇنداي ساراپتامانى مۇلدە جاسامايدى. مىسال رەتىندە, مەن رەسەيدەگى فەدەرالدى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ مالىمەتتەرىن كەلتىرگىم كەلەدى: بيىلعى جىلدىڭ باسىنان رەسەيگە 181,5 مىڭ ادام وقۋعا كەلگەن. ولاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى – ياعني 59,3 مىڭ ادام قازاقستاندىقتار», دەگەن ەدى دەپۋتات.
«بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى ەلىمىزدەگى 22 مىڭنان استام شەتەلدىك ستۋدەنتتىڭ 19 پايىزى گرانتتا وقيتىنىن جەتكىزدى. بىزدەگى شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ سانى يسپانيامەن سالىستىرعاندا (109 مىڭنان اسا حالىقارالىق ستۋدەنت بار) 5 ەسە از. بىلىمدەگى ەكسپورتتىڭ ماڭىزى ەكونوميكالىق جاعىنان عانا ەمەس, بارلىق سالادا ەلدىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ال سول بىلىمدەگى يمپورتتىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ دەمەي-اق قويالىق, تىم بولماسا ەكسپورتپەن تەڭەستىرۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟
شەتەلدىك ستۋدەنتتەر ەكى ەسە از اقشا تولەيدى
حالىقارالىق ءبىلىم ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سايكەس, فرانتسيا شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى تارتۋدان الەمدە 5-ورىنعا تۇراقتاپ تۇر. وسى ەلدەگى ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىڭ وزگەرىستەرىن زەرتتەيتىن عىلىمي مامانداردى دايارلاۋعا باعىتتالعان پاريج ۋنيۆەرسيتەتىندە (University of Paris 1 Pantheon-Sorbonne) 43 مىڭنان اسا ستۋدەنتتىڭ 9 500-ءى, ياعني 21 پايىزى شەتەلدەن كەلگەن. بۇل بىزدەگى بارلىق ۋنيۆەرسيتەت (وتاندىق 10-نان اسا جوو-دا شەتەلدىك ستۋدەنتتەر ءبىلىم الادى) قامتىپ وتىرعان شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانىنىڭ جارتىسىنداي. ءدال وسى فرانتسۋزدىق ۋنيۆەرسيتەتتە باكالاۆردى وقۋ ءۇشىن جىلىنا 6 مىڭ ەۋرونىڭ ۇستىندە, تەڭگەگە شاققاندا 2,5 ملن-نان اسا اقشا تولەيدى. ال ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 20 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الادى, ونىڭ 500-دەن استامى, ياعني 2,5 پايىزى – شەتەلدىك ءبىلىم الۋشىلار. ونداعى حالىقارالىق ستۋدەنتتەر ءدال وسى ۇلتتىق دەڭگەيلى جوو-دا وقۋى ءۇشىن جىلىنا بارلىق ستۋدەنتتەرمەن بىردەي 1 ملن اينالاسىندا تولەيدى. وسىدان-اق مىناداي قورىتىندى شىعارۋعا بولادى: ماسەلەن, ءبىر فرانتسۋز ءبىزدىڭ ەلگە قۇجات تاپسىرسا, ءوز ەلىندەگىدەن 2-3 ەسە تومەن باعامەن بىتىرەدى. سايكەسىنشە قازاقستان ازاماتى فرانتسيادا وقۋ ءۇشىن سونشا ەسە ارتىق قارجى تولەيدى.
ءجا, اۋەلى از دا بولسا, بارشا شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ قازاقستانعا قالاي كەلگەنىن, قانداي جولمەن تارتىلعانىن تارازىلاپ, ناتيجەنىڭ جوعارى بولماۋ سەبەپتەرىن ساراپتاپ كورەلىك. حالىقارالىق ستۋدەنتتەردىڭ باسىم بولىگى, انىعىن ايتقاندا 50 پايىزدايى وزبەكستاننان كەلىپ وقيدى ەكەن. 2018-2019 وقۋ جىلىندا كەلگەن 22 مىڭنان اسا ستۋدەنتتىڭ 9 690-ى جوعارىدا اتالعان وڭتۇستىكتەگى كورشىلەرىمىزدەن كەلگەن. ونان كەيىنگى ورىندى 3 447 اداممەن ءۇندىستان, 2 654 ستۋدەنتپەن تۇركىمەنستان جانە 1 433 ىزدەنۋشىمەن قىتاي الىپ وتىر. ال كورسەتكىشتىڭ سوڭىنا 150-گە جەتپەيتىن جانمەن پاكىستان, وڭتۇستىك كورەيا, ازەربايجان جايعاسقان.
كوزبوياۋشىلىق – كەدەرگى
حالىقارالىق ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىن قارقىندى كوبەيتە الماۋىمىزعا ءارى ماجىلىسمەن مالىمدەگەندەي, تۇلەكتەرىمىزدىڭ جاپپاي كەتۋىنە جوو-لارداعى كوزبوياۋشىلىق سەبەپ بولاتىن كورىنەدى. ءيا, جارناما جاسالادى, مەموراندۋم بار, باعدارلاما ازىرلەنگەن. الايدا كويلەكتىڭ جارناماداعى فوتوسىمەن بىردەي بولماۋى كليەنتتى قاشىراتىنىنداي, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جابدىقتالۋىنداعى كوزبوياۋشىلىققا قاتىستى سىن كوپ. قاراپايىم جاتتىعۋ زالى بار دەپ كورسەتىلەدى, بىراق ىستەمەيدى, ەسىگى اشىلمايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كەلىپ تۇرعان تۇتىنۋشىنى اينىتىپ جىبەرۋگە دەيىن الىپ كەلەدى. سونداي جايتتىڭ ءبىرىن جوو-لاردىڭ ءبىلىم ساپاسىنا قاتىستى كونفەرەنتسيادا كەزدەسكەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى ايتىپ ەدى. اتى-ءجونىن كورسەتكىسى كەلمەگەن ول: «شەتەلدىك ستۋدەنتتەر جاتاقحانانى كورىپ, ەلىنە قايتا كەتىپ قالادى. قانشاما قارجى ءبولىپ, باعدارلاما جاساپ, كەلىسسوز جۇرگىزىپ, وقىتۋشىلار دايارلانىپ اۋرەلەنەمىز. ءسويتىپ ستۋدەنتتى تارتقاندا, ول جاتار جەرىن كورىپ شوشيدى. سودان كەتىپ قالادى. ال ءوز ستۋدەنتتەرىمىز ءبىر بولمەدە 4-5 اداممەن جاتقاننان سول اقشاعا 2-3 قىزبەن ءبولىپ تولەيتىن پاتەر جالدايدى», دەدى.
جاقىن جەردى ءجون كورەدى
ستۋدەنت تارتۋ جۇمىسى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىندە ءالسىز بولىپ تۇرعانىنا بۇدان بولەك تە سەبەپتەرى بار. ايتالىق, شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى وقىتۋدا كوش باستاپ تۇرعان م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وزبەكستانعا ەڭ جاقىن جەردە ورنالاسقان. الگىندە اتاپ وتكەنىمىزدەي, شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ 50 پايىزعا جۋىعى – وزبەك اعايىنىمىز. ياعني كوبى گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىنە قاراي تاڭداۋ جاسايدى. بۇعان تاعى دا موڭعوليادان كەلەتىن ستۋدەنتتەردىڭ شىعىس پەن سولتۇستىكتەگى, سونداي-اق تۇركىمەنستاننان كەلەتىندەر تۇركىستان مەن اقتاۋداعى مەملەكەتتىك جوو-لاردى تاڭدايتىنىن مىسال ەتۋگە بولادى. ال 1200-دەي شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الاتىن قاراعاندىداعى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءۇندى حالقىنىڭ ماماندىق تاڭداۋ سالتىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. مىسالى, اتالعان جوو-داعى شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ 95 پايىزعا جۋىعى ءۇندىستاننان كەلگەن. ۇندىستاندىقتار ءاردايىم دارىگەرلەرگە ءزارۋ جانە سول ەلدە مەديتسينالىق ماماندىقتىڭ مارتەبەسى جوعارى. سوندىقتان دا ۇلتتىق جانە قاتارداعى مەملەكەتتىك جوو-لاردىڭ ستۋدەنت تارتۋ جۇمىستارى بىردەي دەڭگەيدە, شامالاس قارقىنمەن جۇرگىزىلسە دە, شەتەلدىك ىزدەنۋشىلەر وبلىستارعا قاراي ات باسىن بۇرادى.
حالىقارالىق تاجىريبەدە قالاي؟
يراننىڭ اللامە تاباتاباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى حۋسەين ساليمي بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ءوزى باسشىلىق ەتەتىن جوو-دا 300-دەن استام شەتەلدىك ستۋدەنت بار ەكەنىن ايتتى. «ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە ءار ەلدەن كەلگەن حالىقارالىق ستۋدەنتتەرگە ارنالعان بولەك تۇرعىن-جاي بار. ءبىز مۇنداي ىزدەنۋشىلەردى قوس ديپلوم بەرەتىن قوس دەڭگەيلى (double degree program) باعدارلاما بويىنشا وقىتامىز. كوبىنە ماگيستراتۋرا دەڭگەيىندە دايىندايمىز. بىراق مۇنىمەن شەكتەلمەيمىز, باكالاۆر مەن دوكتورانتتاردى دا دايارلاي الامىز», دەدى. يراندىق ۋنيۆەرسيتەت قىتاي, اۋعانستان, ءۇندىستان, تۇركيا, فرانتسيا, گەرمانيا, قىرعىزستان, پاكىستان, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, يسپانيا ەلدەرىندەگى جوو-لارمەن مەموراندۋمعا وتىرعان. بايقاعانىمىزداي, وتاندىق ستۋدەنتتەر ءوزى قالتاسىنان تولەپ جاتاتىن جاتاقحاناعا كوڭىلى تولماي جۇرسە, يرانداعى ۋنيۆەرسيتەت شەتەلدىك ستۋدەنتتەرىنىڭ ءوزىن تەگىن تۇرعىن-ۇيمەن قامتاماسىز ەتىپ قويىپتى. جوو باسشىسى بولىسكەن بۇل اقپاراتپەن ۋنيۆەرسيتەت سايتىنداعى 2018-2019 وقۋ جىلىنا ارنالعان دەرەكتى بيۋللەتەن ارقىلى دا تولىق تانىسۋعا بولادى.
ءبارىنىڭ باسىندا ساپا تۇر
جاپونيانىڭ تسۋكۋبا (University of Tsukuba) ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن پروفەسسور قۋانىش تاستانبەكوۆا بارلىق پروبلەمانىڭ باسىندا ءبىلىم ساپاسىنىڭ تۇرعانىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, جاتاقحانا, وقۋ اقىسى, جارناما, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستان بۇرىن ءبىلىمنىڭ ساپاسى ماڭىزدى, شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سوعان قاراپ تاڭداۋ جاسايدى.
– تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتىندە 2,5 مىڭ شەتەلدىك ستۋدەنت ءبىلىم الادى. بۇل بارلىق 16,5 مىڭ ستۋدەنتتىڭ 15 پايىزىن قۇرايدى. جاپوندىق جوعارى وقۋ ورنى الەمدىك توپ 100 مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنا كىرەدى. مۇنداي جەتىستىككە جەتۋدە شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى تارتۋ, وقىتۋ تۋرالى مىندەتتى تالاپ بار. سوندىقتان وسى ماسەلەگە لايىقتى كوڭىل بولىنەدى. شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ باسىم بولىگى قىتاي, كورەيا, جاپونيانىڭ اينالاسىنداعى سولتۇستىك ازيا مەملەكەتتەرىنەن, افريكا مەن تمد ەلدەرىنەن كەلەدى. جاپونياداعى ءبىلىم ساپاسى جوعارى, سول سەبەپتى جارناما جۇرگىزبەسە دە وقۋعا تۇسۋشىلەر كوپ. ءبىز وتاندىق جوو-لاردى جۇرت «قازاقستاندا ساپالى مامان دايىندايتىن ينجەنەرلىك, اۋىلشارۋاشىلىق, مەديتسينالىق فاكۋلتەتتەر بار ەكەن» دەيتىن دەڭگەيگە جەتكىزبەيىنشە, شەتەلدەن ستۋدەنت تارتۋدا جوعارى ناتيجە كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس, – دەيدى پروفەسسور. ق.تاستانبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندەگى ۇندىستاندىق نەمەسە پاكىستاندىق ازاماتتاردى تارتۋىمىز – تاۋەلسىزدىكتىڭ تابىسى دەۋگە كەلمەيدى. ويتكەنى مۇنداي باعدارلاما كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە بولعان, ءبىز بار بولعانى جالعاستىرىپ جاتىرمىز. بۇل – بۇگىنگى جاڭالىق ياكي جەتىستىك ەمەس. ال جاڭا بيىكتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جوعارى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن جاڭا بيىككە شىعارۋعا ءتيىسپىز. سەبەبى شەتەلدىكتەردى ءبىلىمنىڭ ساپاسىمەن عانا قىزىقتىرۋعا بولادى.
