قوعام • 17 قىركۇيەك، 2019

ءان مەن ءدام

27 رەتكورسەتىلدى

ومىردە كوپ نارسەگە ونشا ءمان بەرمەۋدەن، شاڭ-توزاڭداي ۇساققا، جۇيەسىز بوس سوزگە بالاپ، ەلەمەي، سەلقوس قاراۋىمىزدىڭ سالدارىنان ءنارلى، قۇنارلى توپىراعىمىزدان اجىراپ، ەجەلگى سالت-داستۇرىمىزدەن، ادەت-عۇرپىمىزدان قول ءۇزىپ قالا جازداپ تۇر­عانىمىز وكىنىشتى، ارينە. مۇنى ايتىپ وتىر­عان سەبەبىمىز، ءدامحانالار مەن مەيرامحانالاردى، سۋپەرماركەتتەر مەن كوپشىلىك شو­عىرلاناتىن باسقا دا ساۋدا ۇيلەرىن كو­بىنە شەتەلدىك جىلاۋىق، ۋايىمشىل انسى­ماقتاردىڭ جاۋلاپ العانىن كورگەندە، ءوزى­ڭىزدى بەينەبىر بوتەن ەلدە جۇرگەندەي سەزىنەسىڭ.

ءوز قۇندىلىعىڭدى باعالاپ، بارىڭدى العا سالا الماۋ قانداي قورلىق ەدى. قازاقتا «قۇلان ءوز قاعىنان ءوزى جەرىمەس» دەگەن باعاسى التىننان قىمبات ءتامسىل بار. بوز دالانى مەكەندەگەن سول قۇلان قۇرلى بولماعانىمىز با سوندا؟! مۇحتار اۋەزوۆ: «...قازاقتىڭ قاسيەتى، ۇياتى تەك قانا كۇيىندە قالدى» دەگەن ەكەن. الگى ورىنداردا شىركىن، قازاقتىڭ سول ءىنجۋ-مارجان كۇيلەرى نەگە سامالداي جەلپىپ، ساناعا ساۋلە شاشىپ تۇرمايدى؟ قازىنانىڭ قاينارى – حالىق اندەرى قايدا قالدى؟ نۇر ۇشقىنىن تۇتاتاتىن شۇعىلالى، شۋاقتى ەسترادالىق اندەر قازاقشا باياۋ ەسىپ بابىمەن شىرقالسا، قانداي عانيبەت! الدە بۇلاردى تەك ساحنادان عانا تىڭداۋ كەرەك دەگەن قاتىپ قالعان زاڭ بار ما؟ ارمانعا تۇرتكى بولعان استانانىڭ رۋحاني وڭىنە قان جۇگىرتەتىن ۇلتتىق رۋحتىڭ كۇشى بابالاردان قالعان قىرۋار قىمبات مۇرامىزدا ەكەنىن جيىنداردا عانا ءسوز ەتىپ، ال شىن مانىندە جۇزەگە اسىرا الماي جاتقانىمىز – قازاق دەگەن اتىمىزعا سىن.

الگى ءبىر ءدامحانادا ورىندالعان رەپتىڭ ماتىنىنە قاراداي قانىڭ قاينايدى. «يا پريەدۋ رانشە، يا ۆوزمۋ تاكسي، يا ۆوزمۋ تسۆەتى»، «تاك چتو پلانى ۋبيراي، يا تاك حوتەل سكازات، تى جە زناەش ي ساما» دەي مە، ال قايىرماسى مۇلدە كىسى شوشىرلىق. ايتا المايمىز. گازەتتىڭ بەتىنەن ۇيات. بەيادەپ بۇلدىر ءماتىن. حالىق ساناسىن زومبيلاۋدىڭ مۇنان اسقان ءتۇرى بار ما؟ ونداي وزگەنىڭ ءدۇبارا، ءدۇدامال دۇنيەلەرىنىڭ ورنىنا بۇل جەرلەردە، شىركىن، «ىڭكار جان»، «اي قاراڭعى، تاڭ جارىق»، «ايبوزىم»، «اينام-اۋ» سىندى حالىق اندەرى شىرقالسا، اساۋ تولقىندى بەتكە الىپ ۇشقان قىران قۇستاي باۋىرى جازىلعان كوپشىلىك تە بۇعان ىلەسە ەس جيار ما ەدى. سول سياقتى قازىرگى زامانعى جاڭا اندەر­دەن قۇدايعا شۇكىر ەشكىمنەن كەم ەمەسپىز، ونەرى مەن ورەسى بيىك انشىلەر دە، توپتار دا بار­شىلىق دەگەندەي. «اققۋىم»، «باقىت ءانى»، «اۋىلىم»، «اۋىلعا بارام» ءتارىزدى ەل اراسىنا كەڭ تاراعان ەسترادالىق اندەر دامحاناداعى جۇرتتىڭ ەڭسەسىن كوتەرمەسە، اعزاسىنا زيان كەلتىرمەسى انىق.

«استانا قالاسىنىڭ بيلىگىنە ءبىر سۇراعىم بار: قوعامدىق ورىنداردا قازاق مۋزىكاسى نەگە جوق؟ كەلۋشىلەردىڭ 80-90%-ى قازاقتار، بىردە-ءبىر قازاق ءانى جوق!» دەپتى مۇحتار تايجان الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىندا. كوكىرەك كوزىن ۋداي اشىتاتىن اششى شىندىق وسى. تەرەڭ ۇڭىلە تۇسسەڭ، قازىرگى جاستارىمىزدىڭ بەتىن قاساقانا باسقا جاققا بۇرعىزىپ، ماڭگۇرت ەتۋ ءۇشىن جاسالعان امال-اۋ دەگەن كۇدىكتىڭ كۇلبىلتەسى جىلت ەتەدى. سوڭعى ۋاقىتتا ەسسىز، ەسىرىك اۋەن­دەر قاپتاپ كەتتى. ماماندار تاربيەگە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن مۇنداي داڭعازا اندەر ادام­دى ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنەن ايىرىپ، نە ىستەپ، نە قويعانىنا جاۋاپ بەرە الماي قالا­تىن مەڭىرەۋ كۇيگە شالدىقتىراتىنىن، مەيىرىمدىلىك پەن ىزگىلىكتى ازايتا تۇسەتىنىن ايتادى. وسى كۇنى قالاداعى ورىسشا وقىعان جاستارعا نامىس، ۇلتتىق سالت-ءداستۇر، ءتىل تۋرالى بىرنارسە ايتا باستاساڭ، بەتىڭە وجىرايىپ قاراپ تۇرادى. ءدال سولاردىڭ قازاقتىڭ كۇيى مەن ءانىن تىڭداپ وسكەنىنە كۇمانىمىز بار. ءوزىنىڭ ءتول ونەرىن مەنسىنبەيتىن، ءتىلىن ۇقپاعان كىسىنى ماڭگۇرت دەمەي، نە دەيسىڭ. ءاننىڭ مازمۇنىنا، تىلىنە ءمان بەرمەيتىن نەشە ءتۇرلى تەلە-شوۋ جوبالار ارقىلى قاي ەلدىڭ ءانىن ناسيحاتتاپ جات­قانىمىز تاعى بەلگىسىز. قوعامدىق تا­ماق­تانۋ ورىندارىندا اعىلشىنشا، ورىسشا اندەرگە باسىمدىق بەرىلىپ، ال كەرىسىنشە ۇلت­تىڭ بوياۋى قانىق، قازاقتىڭ قوڭىر ءۇندى اندە­رىنىڭ تاسادا تۇنشىعىپ قالىپ قويۋ سەبەبى سودان.

ايتپاعىمىز، ء«اي، دەيتىن اجا، قوي، دەيتىن قوجا جوقتىقتان» شەكتەن شىعىپ كەتكەن مۇن­داي كەلەڭسىز جايتتاردى ءارى قاراي بەتىمەن جىبەرۋ – قاۋىپتى. ۇيعىر ءدامحاناسىندا – ۇي­عىر­شا، وزبەك اسحاناسىندا – وزبەكشە، تۇرىك­تىڭ كافەسىندە تۇرىكشە مۋزىكا شىرقالىپ تۇرادى. بۇل – قانعا سىڭگەن ءداستۇر. ادالدىق. ال بىزدەگى ءدامحانالاردىڭ ماڭدايشاسىنداعى اتاۋى عانا قازاقشا بولماسا، قالعان جەرىنەن قازاقتىڭ جانى سەزىلمەيدى. زامان تالابى جوعارى ورلەگەن سايىن ۇلتتىق مادەنيەت تە تاسىعان وزەندەي كەمەرىنە سىيماي، شالقىپ-تاسىپ ىلگەرى دامۋى ءتيىس ەمەس پە؟

رۋحاني اسىل مۇرانى ۇرپاقتان-ۇرپاققا كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ جەتكىزگەن بابالار جان دۇنيەسى تاۋداي ەڭسەلەنىپ، ايناداي جارقىرادى; وسىناۋ ۇلان-بايتاق دالانىڭ توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەنى ءۇشىن، وسىناۋ ەن بايلىقپەن ەت-جۇرەگى ەتەنە جاقىن بولىپ جاراتىلعانى ءۇشىن. نەگە ەندى ءبىز سول قولدا بار التىننىڭ قادىرىن باعالاي الماي وتىرمىز؟ بۇل عاسىرلارعا سوزىلعان رۋحاني بوداندىق پەن كىرىپتارلىقتان ءالى دە ءبىرجولا ارىلا قوي­ماعاندىعىمىزدىڭ بەلگىسى مە، الدە ۇلت رەتىندە ۇيىسا الماي وتىرمىز با؟ بۇدان ارتىق سوراقىلىق بولار ما؟!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە