رۋحانيات • 17 قىركۇيەك، 2019

ءال-فارابي: ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى

4013 رەتكورسەتىلدى

بيىل پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىنا دايىندىق جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. وسى ماقساتتا ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. كەلەر جىلى ۇلى دالادان شىققان عۇلامانىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو، يسەسكو سىندى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ اياسىندا الەمدىك دەڭگەيدە اتاپ وتىلەدى. وسىعان وراي، «Egemen Qazaqstan» گازەتى دانىشپان بابامىزدىڭ ەڭ ايگىلى ەڭبەگى – «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» اتتى تراكتاتىنىڭ اراب تىلىندەگى تۇپنۇسقاسىنان العاش رەت قازاق تىلىنە اۋدارىلعان نەگىزگى بولىمدەرىنەن ءۇزىندىنى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىر.

ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي (وعان اللانىڭ راقىمى بولسىن!) وسى كىتاپتى جازۋدى باعدادتا باستاعان ەدى. 330 جىلدىڭ سوڭىندا كىتاپتىڭ قولجازباسىن وزىمەن بىرگە شامعا (سيريا) الىپ كەلەدى. كىتاپتى 331 جىلى داماسك قالاسىندا اياقتايدى. تەكسەرىپ شىعادى. نۇسقاعا تاعى ءبىر كوز جۇگىرتە وتىرىپ، وعان ء«ابۋاب» (تاراۋلار) قوسادى. كەيىن كەلە ادامداردىڭ سۇراۋى بويىنشا كىتاپتىڭ ماعىناسىن بىلدىرەتىن «فۋسۋل» (بولىمدەر) جانە قوسادى. بۇل بولىمدەردى ول 337 جىلى مىسىردا اياقتاپ، كىتابىنا قوسىمشا ەنگىزەدى. ول التى بولىمنەن تۇرادى» (يبن ءابي ۋسايبيا .‘ۋيۋنۋ-ل ءانبا ’في تاباقاتي-ل اتيبا’. كاير، 1882 ج.).

ورتاعاسىرلىق اراب جىلناماشىسى ءابۋ ۋسايبيا ارقىلى جەتكەن بۇل حابار وتىرار ويشىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ (870-950) اتاقتى «ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» اتتى تراكتاتى مەن تراكتاتقا اۆتور تاراپىنان كەيىن جازىلعان تاراۋلار ء(ابۋاب) جانە بولىمدەر (فۋسۋل) جايىندا ەدى.

«ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا...» عالىمنىڭ شوق­تىعى بيىك شىعارمالارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. كى­تاپ العاش رەت 1895 جىلى لەيدەندە («بيربيل» باسپاسى) باسىلىپ شىقتى. نۇسقانى باسپاعا ازىرلەگەن ارابتانۋشى عالىم فريدريح ديتريتسي (Fridrich Dieterici) (1821-1903) ەكەنى عىلىمدا بەلگىلى جايت. عالىم بۇل كىتاپتى بريتانيا مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر­عان 425/3 ءنومىرلى (جاڭا كاتالوگ بويىنشا – №7518) قولجازبا مەن وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بود­ليان كىتاپحاناسى قورىنداعى №120/3 نۇسقا نەگىزىندە باسپاعا دايىنداعان.

ءابۋ ناسىردىڭ الەم ويشىلدارىنىڭ ەرەكشە نا­زار­ىندا بولىپ كەلە جاتقان ايگىلى «ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا...» تراكتاتىنىڭ ءابۋ ۋسايبيا ارقىلى جەتكەن التى ءبولىمىنىڭ (فۋسۋل) جالعىز قولجازباسى 1961 جىلى تابىلعان. تراكتاتتىڭ قولجازباسى تۋرالى العاش رەت تۇرىك عالىمى احمەد اتەش (اھmەd اتەş) (1917-1966) «فارابي شىعارمالارىنىڭ بيبليوگرافياسى» («Fârâbî‟nin Eserlerinin Bibliyografyası») اتتى بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىندە (1961) اتاپ وتەدى.

تراكتاتتىڭ قولجازباسى تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىنداعى سۇلەيمەنيا كىتاپحاناسىندا 674 ينۆەنتارلىق نومىرىمەن ساقتالعان قالاج ءابي پاشا نۇسقاسى. قولجازبا الپىس بەس بەتتەن تۇرا­تىن (كولەمى 11*19 ½ سم) جيناققا (مۇندا وزگە دە ويشىل­داردىڭ ەڭبەكتەرى قامتىلعان!) ەنگەن قارا سيامەن، كەيبىر جەرلەرى قىزىل سيامەن حاتقا تۇسكەن كونە نۇسقا. قولجازبانىڭ اتاۋى – «فۋسۋل ءمابادي ء’ارا’ ءاھل ءال-ءماديناتي-ل فاديلاتي» («ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى نەگىزدەرىنىڭ بولىمدەرى») دەپ جازىلعان.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» اتتى تراكتاتىنىڭ عىلىمعا وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە (1961 ج.) كەلىپ قوسىلعان بۇل بولىمدەرىنىڭ (فۋسۋل) قازىرگى زامانعا ساي ەڭ العاشقى نۇسقاسىن ازىرلەگەن اراب عالىمى مۇحسين ماحدي (1924-2007). كونە قولجازبا تولىق وڭدەۋدەن وتكەننەن كەيىن 1968 جىلى ليۆاننىڭ بەيرۋت قالاسىندا م.ءماحديدىڭ باسشىلىعىمەن تۇڭعىش رەت باسىلىپ شىقتى.

تراكتات بولىمدەرىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارماسىن جاساۋدا وسى نۇسقا باسشىلىققا الىندى.

 

اۋدارماشىدان

 

***

ءبيسميللاھي ءار-راحمان ءار-راحيم!

ءبىرىنشى ءبولىم ىزگىلىكتى دىندەگى اللا دەپ تانۋعا ءتيىس نارسە تۋرالى: ول قانداي بولمىس، ونىڭ جاۋھارى نە، ونى قانداي سيپاتتارمەن سيپاتتاۋ كەرەك، ودان بولمىستار قالاي پايدا بولدى، ول قاي جاعىنان ولاردىڭ بار بولۋىنىڭ سەبەبى، ونى قانداي ەسىمدەرمەن اتاۋ كەرەك جانە ول ەسىمدەردىڭ قايسىلارىمەن وعان جالبارىنۋ كەرەكتىگى تۋرالى.

بۇل بولىمدە ەڭ الدىمەن، ول نارسەنىڭ بولمىستاعى مارتەبەسى قانداي مارتەبە ەكەن­دىگى، ونىڭ بۇكىل بولمىستاردىڭ ال­عاش­قى جاساۋشىسى، سوسىن شەگى، سوسىن فور­­ماسى بولعاندىقتان ولاردىڭ العاشقى سەبەبى ەكەندىگى، ونىڭ كەمشىلىك اتاۋلىدان ادا، ولارعا قاتىسى جوقتىعى، ونىڭ بول­مىسىنان ابزال، كەمەل، قادىم ءبىر بول­مىس­­تىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى انىق­­تالادى. سول سەبەپتى دە، اسىلىندا، ونىڭ جاۋھارى مەن بول­مىسىندا جوقتىق مۇل­دەم بولمايدى جانە ول پوتەنتسيالدى بول­­مىس تا ەمەس ءارى قانداي جاعدايدا دا، بار بولماۋى مۇمكىن ەمەس، كەرىسىنشە ول ەڭ سوڭعى كەمەل.

سودان كەيىن، ونىڭ بار بولۋى ءۇشىن ول باعىنىشتى بولاتىن نەمەسە وعان قاجەت بولاتىن سەبەپتىڭ قانداي جاعدايدا دا، مۇلدەم بولمايتىندىعى، ول جاۋھارىمەن ءازالي (ەجەلگى)، بولۋى ءۇشىن باقيلىعىن ۇزارتاتىن ەشنارسەگە مۇقتاج بولمايتىندىعى، كەرىسىنشە، جاۋھا­رىنىڭ ءوزى وسىعان جەتكىلىكتى ەكەندىگى.

بۇدان سوڭ ونىڭ بولمىسىنا ۇقساس بولمىستىڭ بولۋى مۇلدەم مۇمكىن بول­ماي­تىندىعى ءارى وزىنەن باسقا ءبىر نارسە ءۇشىن بار بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى، ونىڭ بولمىس مارتەبەسىنە تەڭ كەلە­تىن جانە قاراما-قايشى بولا الاتىن نار­سە­نىڭ ەشقاشان بولمايتىنى تۋرالى. سودان كەيىن ول باسقا نارسە مۇلدەم ارا­لاسا المايتىن بولمىستا جالعىز بول­عا­نى ءۇشىن ءبىر ەكەندىگى، ءوزىنىڭ بولمىس دارەجەسىندە جالعىز ەكەندىگى، وعان نە پو­تەنتسيا، نە ارەكەت ارالاسپايتىن جانە قان­داي جاعدايدا دا، بولىنبەيتىن بول­مىس ءارى جاۋھار ەكەندىگى، وزىنەن باسقا نار­سەلەردەن ونىڭ ءوزى بولىپ تابىلاتىن بىرلىك ارقىلى اجىراتىپ تۇرعان بولمىسى ءوزىنىڭ بىرلىگى بولاتىن وزىنە عانا ءتان بولمىسى ەكەندىگى جانە ول ءبىر بولۋ ماعىناسىنىڭ وسى جاقتارىمەن ءبىر بولاتىنى جونىندە.

بۇدان كەيىنگى ءسوز ونىڭ جاۋھارىنىڭ نە ەكەندىگى، ول عالىم دەگەن نە ماعىنا ەكەنى، ول حاكىم دەگەن نە ماعىنا ەكەنى، ول ءتىرى دەگەن نە ماعىنا ەكەنى، ول ءمانى تۇرعىسىنان كەڭ ويتكەنى ول ەڭ ابزال اقىل ءارى ءىلىم يەسى جانە ونىڭ شەبەرى ەكەنى تۋرالى بولادى. ءارى قاراي ونىڭ بولمىسى مەن جاۋھارى بولىپ تابىلاتىن ماعىناسىن تۇسىنۋىمىزدەگى كەمشىلىكتىڭ سەبەبى بەرىلەدى. ول ءمانى تۇرعىسىنان كەڭ، سەبەبى ول ءبىلىنۋشى ءارى تانىلۋشى بولا تۇرا ونى ەلەستەتۋ مەن قيالداۋ (قابىلداۋ) ءبىز ءۇشىن قالاي قيىن بولاتىنى جايىندا. سودان كەيىن، ونىڭ اسقاقتىعى، ۇلىلىعى ءارى داڭقتىلىعىنىڭ ماعىناسى نە جانە قالاي بولاتىندىعى، ونىڭ سۇلۋلىعى مەن اسەمدىگى قانداي ماعىنادا، ول سۇيىلگەن جانە عاشىق بولىنعاندىعىن جانە ءلاززاتىن قالاي سەزىنەتىنى تۋرالى.

بۇدان كەيىن وزىنەن باسقا بولمىستار­دىڭ ودان قالاي شىققاندىعى جانە قانداي جاعدايدا دا، ول بۇل بول­مىستاردىڭ كەمشىلىكتەن ادا، وعان مۇل­دە قاتىسى جوق جاساۋشىسى بولۋى ءۇشىن قاي جاعىنان وعان سەنىلۋى ءتيىس ەكەندىگى، بولمىستاردىڭ ودان قالاي پايدا بولعاندىعى جانە بولمىستاعى مارتەبەلەرىنە قاراي قا­لاي رەتتەلگەندىگى، ءبىر-بىرىمەن قالاي بايلا­نىساتىندىعى، نە نارسە ارقىلى باي­لا­نىسىپ، بىرىگەتىندىگى ءسوز بولادى.

ءارى قارايعى ءسوز وسى بولمىس اتالۋى ءتيىس (بولمىسقا بەرىلگەن) ەسىمدەردىڭ قان­داي نارسە بولۋى كەرەك ەكەندىگى تۋرالى. جانە اتالعان ەسىمدەردىڭ كوپتىگىنە قاراي سول بولمىستىڭ بار بولۋى دا كوپ دەگەن تۇ­سىنىك بولماۋ ءۇشىن ول ەسىمدەرگە قالاي دالەلدەر كەلتىرۋ كەرەك ەكەندىگى جانە بولمىستاردا بولاتىن كەمشىلىك وسى بولمىستا دا بار دەگەن قاتە تۇسىنىككە كەل­مەۋ ءۇشىن ول ەسىمدەردىڭ ارقايسىسىنا قانداي دالەل جاسالۋ كەرەك ەكەندىگى جايىندا. وسى بولمىس اتالىپ تۇرعان بۇل ەسىم­دەر شىن مانىندە، بىزدەگى اربىرىندە كەم­شىلىكتەن ءبىر نارسە بولاتىن ودان باسقا كوپتەگەن بولمىستاردىڭ ەسىمدەرى مەن ماعىنالارى. سوندىقتان بۇل ەسىم­دەردىڭ بارلىعىن ءبىز شىن مانىندە، كەم­شىلىگى بار بولمىستاردى بىلدىرۋدە قول­دانىپ ادەتتەنگەنبىز ءارى ول ەسىمدەر تۋ­رالى ءبىزدىڭ تۇسىنىكتەگى ادەت بويىنشا ولار ارقىلى وندا دا نۇقسان بار دەپ تۇ­سىنۋدەن ءارى ەلەستەتۋدەن اۋلاق بولا ال­مايمىز نەمەسە ءبىز دە كوپ دەپ تۇسىنۋگە ادەتتەنگەن ول ەسىمدەردىڭ كوپتىگى مەن كوپ ماعىنالىلىعى ول بولمىستا دا كوپ بولىپ ەلەستەيدى. كوپتىك بولمىستىڭ كەمشىلىگى بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتەن دە، وندا اسىلىندا كەمشىلىك بار دەگەن قاتە تۇسىنىككە كەلمەۋ ءۇشىن وسى ەسىمدەرگە قالاي انىقتاما بەرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن بىلۋگە مۇقتاجبىز.

سودان كەيىن وسى جاعدايدا ەسكە الىنۋى ءتيىس بولعان نارسە بولمىستاردىڭ ماتەرياسى بولعاندىقتان جانە قانداي جاعدايدا دا، ماتەريا بولاتىن نارسە بولعاندىقتان ونى ول بولمىستاردىڭ سەبەبى جاساۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى جانە ولارعا ماتەريا بولعاندا قاي جا­عىنان وعان كەمشىلىك ىلەسەتىنى، وعان مۇل­دەم كەمشىلىك ىلەسپەۋ ءۇشىن ول قاي جاعىنان بولمىستاردىڭ شەگى جا­سا­لىنۋى كەرەكتىگى، سونداي-اق، مۇلدەم كەم­شىلىكتەن ادا بولۋى ءۇشىن قاي جاعىنان ول بولمىستاردىڭ فورماسى جاسالاتىنى انىقتالۋى كەرەك ەدى. دەگەنمەن، بۇعان قوسىمشالاردا (ءزياداتتا) قايتا ورالامىز.

ەكىنشى ءبولىم ىزگىلىكتى دىندە رۋحاني جاندار مەن پەرىشتەلەر دەپ بىلۋگە ءلازىم بولعان بولمىستاردىڭ قانداي بول­مىستار ەكەندىگى، ولاردىڭ جاۋھارلارى نە، ول بولمىستاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ەكىنشىسىنەن نە نارسەمەن مارتەبەلى بولا­تىندىعى، ءاربىرىنىڭ ءبىرىنشى بولمىس­تان يەلەنگەن مارتەبەسى نە ەكەندىگى جانە ول بولمىستاردىڭ ءبىر-بىرلەرىنەن مار­تەبەلەرى نە ەكەندىگى، ولاردىڭ ار­قايسىسىنىڭ كەمەلدىلىگى نەمەن ولشە­نەتىندىگى ەسكە الىنادى. جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ يەلىگىنە بيلىك ەتۋگە نە بەرىلەتىندىگى، ارقايسىسىنىڭ باسشىلىعى نە بولاتىندىعى جونىندە.

سودان كەيىن اسپان دەنەلەرىنىڭ جاۋ­ھارلارى جونىندە جانە ءبىرىنشى بول­مىس پەن پەرىشتەلەر ولارعا قالاي يەلىك ەتەتىندىگى، قايسى اسپان دەنەسىنىڭ ءامىرى قانداي پەرىشتەگە جۇرەتىندىگى جانە قان­داي پەرىشتە قاي اسپان دەنەسىن باس­قا­را­تىن­دىعى، ءاربىر اسپان دەنەسىنەن قانشا نارسەگە بيلىك ەتەتىندىگى تۋرالى ولار (بول­مىستار) ءۇشىن سۋرەتتەلۋى ءتيىس نارسە بەرىلەدى.

سودان كەيىن اسپان دەنەلەرى قامتيتىن تابيعي دەنەلەردىڭ ياعني ماتەريالدى دەنەلەردىڭ جاۋھارلارى جونىندە ولار ءۇشىن سۋرەتتەلۋى ءتيىس نارسە تۋرالى.

ءۇشىنشى ءبولىم اسپان دەنەلەرى مەن ولاردىڭ بيلىگىندەگى اسپان استى ياعني ماتەريالدىق دەنەلەردەگى باسشىلىق جونىندە، ولاردىڭ (اسپان دەنەلەرى) قاي جاعىنان ولاردىڭ (ماتەريالدىق دەنەلەر) بار بولۋىنىڭ سەبەبى ەكەنى، اللا تاعالا تابيعي دەنەلەردەگى نار­سەلەردى اسپان دەنەلەرى ارقىلى قالاي باسقاراتىندىعى، ءاربىر اسپان مەن ءاربىر عالامشاردى باسقارعان نە نارسە ەكەندىگى جونىندە ولار ءۇشىن سۋرەتتەلۋى ءتيىس نارسە، سونداي-اق، ءماشھۇر عالامشارلاردى سۋرەتتەۋدە ولار ءۇشىن سۋرەتتەلۋى ءتيىس نە نارسە ەكەندىگى ەسكە الىنادى. اللا تاعالا ءبىر ءوزى ماتەريالدىق دەنەلەردى جەكە-جەكە عالامشار ارقىلى قالاي باس­قاراتىندىعى جانە ونىڭ بيلىگى ما­تەريالدىق دەنەلەردىڭ بارلىعىنا بىرگە نەمەسە كەيبىرەۋىنە قالاي جۇرەتىندىگى، ماتەريالدىق دەنەلەردىڭ اسپان دەنەلەرى­مەن قالاي رەتكە كەلتىرىلەتىندىگى، ولاردا ادىلەتتىلىك قالاي بولادى جانە بولىپ جات­قان نارسەنىڭ ءبارى ادىلەتسىزدىك ارا­لاس­­پايتىن ءادىل ءارى كەمشىلىكتەن ادا كەمەل ەكەنى، اللا تاعالا ءۋا ءجاللانىڭ يەلىگى (بيلىگى) مەن راقىمى ەڭ بيىك اسپان دەنە­لەرىنەن جەر كىندىگىنە جانە ونىڭ اينا­لاسىنداعى نارسەلەرگە دەيىن قالاي وتەتىندىگى، ماتەريالدىق دەنەلەردىڭ مارتەبەلەرى نە ەكەندىگى جانە ولاردىڭ قالاي بايلانىساتىندىعى، باسقارۋدا قا­لاي قادىم بولاتىندىعى، ءبىر-بىرىنە قا­لاي يەلىك ەتەتىندىگى ءارى بارلىعى قالاي رەت­كە كەلتىرىلەتىندىگى ەسكە الىنادى. ولار­­دىڭ (ماتەريالدىق دەنەلەر) قايسى­سى ءدال قازىر وزىندە بار جانە ودان وزگە ەش­تەڭە بولۋى مۇمكىن ەمەس تابيعي قا­سيەت (جاراتىلىس) بولۋى قاجەتتى ءارى ءلا­زىم ەكەندىگى جانە ءدال قازىر ول يەلەنىپ وتىر­عان نارسەگە يە بولماسا ول كەمەل بولا ال­مايتىندىعى جانە ول ءۇشىن ودان وزگە ەش­قانداي بولمىستىڭ بولۋى مۇلدەم مۇمكىن ەمەستىگى، ادام ءدال قازىر وزىندەگى كەم­شىلىگى بار، اداسقان، بەيبولمىسىنان وزگە جانە اللا تاعالانىڭ ارەكەتى بولۋى مۇمكىن ەمەس ءارى وعان لايىق بولۋ مۇمكىنشىلىگى جوق نارسە بولاتىن قانداي بولمىستى ولار ءۇشىن ەلەستەتەتىندىگى ەسكە الىنادى.

ءتورتىنشى بولىمدە ادام ەسكە الىنادى.

الدىمەن وندا (ادامدا) تابيعي بولىپ تابىلاتىن نارسەلەردىڭ جىك­تەمەسى بەرىلەدى، ادامنىڭ جانى ء(ناپسى)، جان قۋاتتارىنىڭ سانى، ولاردىڭ ار­قايسىسىنىڭ ارەكەتى نە ەكەندىگى جانە ءبىرى-بىرلەرىنەن مارتەبەلەرى نە بولاتىندىعى وسىعان جاتادى.

سودان كەيىن ونىڭ بارلىق دەنە مۇ­شەلەرى مەن ولاردىڭ مارتەبەلەرىنىڭ جىكتەمەسى كەلەدى، جان قۋاتتارىنىڭ قاي­سىسى قاي مۇشەدە ەكەندىگى، قايسى قۋاتتاردىڭ باسقارۋشى قۋات ەكەندىگى ءارى ولاردىڭ باسقارۋداعى مارتەبەلەرى نە ەكەندىگى، ولاردىڭ قايسىسى قىزمەت ات­قارۋشى ەكەندىگى جانە قىزمەتتەگى مار­تەبەلەرى نە بولاتىندىعى، ادامنىڭ ادام­­نان قالاي پايدا بولاتىندىعى، ەر دەگەن نە، ايەل دەگەن نە، ول ەكەۋىنىڭ ار­قاي­سىسىنىڭ ءبىر-بىرىنەن مارتەبەسى جانە ارقايسىسىنىڭ قۋاتتارى نە ەكەندىگى، ول ەكەۋىنەن بالا قالاي تۋىلاتىندىعى، ەر­كەكتىڭ بالاداعى ۇلەسى، سونداي-اق ايەل­دىڭ بالاداعى ۇلەسى قانداي بولماق ەكەن­دىگى، ەڭ الدىمەن قايسى مۇشە، سوسىن قاي مۇشە پايدا بولاتىندىعى، ادام­دا اقىلدىڭ (زەردە) قالاي پايدا بو­لات­ىندىعى، ارەكەتشىل اقىلدىڭ ەس ايما­عىنا (ويلاۋ ءبولىمى) قالاي ىقپال ەتە­تىنى، العاشقى اقىلمەن پايىمدالاتىن ماندەردىڭ قانشا ءتۇرى بولاتىندىعى، ادامدا ءوز قالاۋىنسىز العاشقى اقىلمەن پايىمدالاتىن ماندەردىڭ ارەكەتشىل اقىلدان قالاي پايدا بولعاندىعى جو­نىندە.

سودان كەيىن، قالاۋدىڭ ماعىناسى نە ەكەندىگى، تاڭداۋدىڭ ماعىناسىنىڭ نە ەكەندىگى، ول ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى پارىق نە، ادام بولمىسى ءتان بولاتىن تۇپكىلىكتى باقىت دەگەن نە، باقىت جولىنان تايعاندا ادام بالاسىنا كەلەتىن ازاپ جايىندا، شىن مانىندە، ادام ول ەكەۋىنە ءوز قالاۋى جانە ءوز تاڭ­داۋى ارقىلى كەلەتىندىگى جانە قالاي كەلەتىندىگى، كوركەم، ىزگىلىكتى ءىس-ارەكەتتەر دەگەننىڭ ماعىناسى نە، جامان قىلىقتار مەن ەرسى ارەكەتتەر دەگەننىڭ ماعىناسى نە ەكەندىگى جونىندە.

سودان كەيىن، ءتۇس كورۋ مەن ەلەستەتۋدىڭ تۇرلەرى ەسكە الىندادى، ولاردىڭ جان بولىمدەرىنىڭ قاي بولىمىنە جاتاتىندىعى، شىنايى ەلەستەتۋ دەگەن نە جانە جان قۋاتتارىنان قاي قۋاتتى الاتىندىعى، شىنايىلىعى قالاي دالەلدەنەتىندىگى، قالاي جانە قاي جاعىنان دالەلدەنەتىندىگى، ەلەستەتۋ سوزىنە اپاراتىن ءادىس نە، الدا بولاتىننان ەسكەرتەتىن جانە ايتقاندارى تۋرا كەلەتىن قاۋىمنىڭ قالاي پايدا بولاتىندىعى جونىندە.

سودان كەيىن، ۋاحي (ايان) قالاي بولاتىنى، وزىنە ۋاحي كەلگەن ادامنىڭ ونى قانداي قۋاتپەن قابىلدايتىنى جانە اللا تاعالا قاي پەرىشتە ارقىلى وزىنە ۋاحي بەرىلۋى ءتيىس ادامعا ۋاحي ەتەتىندىگى جونىندە.

بەسىنشى بولىمدە ادامنىڭ ءوز قالاۋى ارقىلى بار بولعان نارسەلەر تۋرالى; ادام قوعامدارىنا قاجەتتىلىك وسىعان جاتادى.

سودان كەيىن، ادام بالاسى ۇمتىلعان (الدىنا قويعان) ماقساتتارىنا جەتۋدە ءبىر-بىرىنە كومەككە كەلۋىنە جول اشاتىن قوعام تۇرلەرى ەسكە الىنادى، ول قوعام­دار­دىڭ قايسىسى ۇلكەن، قايسىسى كىشى جانە ورتاشاسى قايسى ەكەندىگى. ازا­ماتتىق قوعام دەگەن نە جانە ونىڭ باسقا قوعام تۇرلەرىنەن ايىرماشىلىعى قان­داي، ىزگىلىكتى قالا دەگەن نە، بۇل قالا قانداي ۇيلەسىمدىلىكتەن قۇرالعان جانە بولىمدەرىنىڭ سانى قانشا، بولىمدەرىنىڭ بولىمدەرىنەن مارتەبەلەرى نە بولماق، ونىڭ باسقارۋ ادىستەرى نە، ول قالاي رەتتەلەدى، قالاي ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ءارى جۇيەلى بولادى. ول قالانىڭ پاتشاسى مەن ءبىرىنشى باسشىسى قانداي بولۋ كەرەك، قالا پاتشاسى لاۋازىمىنا لايىقتى بولۋى ءۇشىن ونىڭ قانشا شارتى بولۋى كەرەك، ىزگىلىكتى قالانىڭ پاتشاسى لاۋازى­مىنا ۇسىنىلۋى ءۇشىن تۋعانىنان، ءسابي كەزىنەن جانە جاستىق شاعىنان قانداي بەلگىلەرى (نىشاندارى) مەن شارتتارى بولۋى ءتيىس ەكەندىگى، ىزگىلىكتى پاتشا كاسى­بىن يەلەنۋگە ونى تاربيەلەيتىن ادەتتەر مەن ونەرلەردىڭ نە ەكەندىگى. بۇل قالانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ۇستاناتىن باسشىلىق تۇر­لەرىنىڭ قانداي بولۋ كەرەك ەكەندىگى تۋرالى.

سودان كەيىن، ىزگىلىكتى قالاعا قاراما-قارسى قالالارداعى قوعام تۇرلەرى كەلە­دى، ولاردىڭ نادان قالالار، اداسقان قا­لالار، پاسىق (بۇزىلعان) قالالار ەكەن­دىگى، ولاردىڭ پاتشالارى تۋرالى، ول پاتشالاردىڭ قانداي ەكەندىگى جانە ارقاي­سىسىنىڭ باسشىلىعى قانداي بولماق جانە ول باسشىلىعى نەدەن تۇراتىندىعى، بولىمدەرىنىڭ ارقايسىسى ءبىر-بىرلەرىمەن قالاي بايلانىساتىنى، شامامەن نە نارسەگە ۇمتىلاتىندارى، قانداي ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە كومەككە كەلەتىندىگى جونىندە. 

سودان كەيىن، ىزگىلىكتى قالا تۇر­عىن­دارى­نىڭ جاندارى اقىرەتتە (ولگەننەن كەيىن) جەتەتىن باقىتتىڭ تۇرلەرى ەسكە الىنادى. ىزگىلىكتى قالاعا قاراما-قارسى قالا [لار] تۇرعىندارىنىڭ جاندارى اقىرەتتە تاپ بولاتىن ازاپتىڭ تۇرلەرى جانە قالا تۇرعىندارىنىڭ قايسىسى اپات قۇشاتىنى ەسكە الىنادى.

سودان كەيىن، ىزگىلىكتى قالا تۇرعىن­دارىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان باقىتقا جەتۋى ءۇشىن جانە اتالعان ازاپتان ارىلۋى ءۇشىن بىرلەسە وتىرىپ ارقاشان قولدانۋى ءتيىس نەمەسە سونىمەن جۇمىس جاساۋى ءتيىس بولاتىن نارسەلەردىڭ تۇرلەرى جانە وزدەرىنە تيەسىلى ءبىر قالا بولماعان جاع­دايدا ىزگى قالانىڭ تۇرعىندارى ەكەن­دىكتەرىن ەرەكشەلەپ تۇراتىن ءارى ءوز قالالارىنا قاراما-قارسى قالالاردا وزدەرى جات (بوگدە) كورىنەتىن بەلگىلەرى ەسكە الىنادى.

سودان كەيىن، ىزگى قالا تۇرعىندارىن اقيقاتتىڭ ءوزىن ەمەس، ونىڭ مىسالدارى بولىپ تابىلاتىن نارسەلەردە ءتۇرلى بولۋعا ماجبۇرلەيتىن سەبەپ ەسكە الىنا­دى، ول ايىرماشىلىق بىردەي، ۇقساس نارسەگە باعىتتايتىنى جانە ولاردىڭ (نارسەلەردىڭ) اراسىندا قايشىلىق پەن دۇشپاندىق ەمەس، كەرىسىنشە ىمىرا بار ەكەندىگى ءارى ولاردىڭ (تۇرعىنداردىڭ) ايىرماشىلىعى ونەر يەلەرىنىڭ ءوز ونەرلەرىندەگى ايىرماشىلىق مىسالىنا جاقىن نارسەلەر ەكەندىگى ەسكە الىنادى.

بۇدان كەيىن، ىزگى قالالاردا جاساپ جات­قان­ ادامدار مەن ولاردىڭ سالعىرتتىعى بۇل قالالاردىڭ جويىلۋىنا سەبەپ بولا­تىندىعى، ول ادامداردىڭ تۇرلەرى قانشا ەكەن­دىگى، ارقايسىسى ءبىر-بىرىمەن نە ار­قىلى بايلانىس جاساۋى كەرەكتىگى ەسكە الى­نادى.

التىنشى ءبولىم نادان كوزقاراستار مەن قوعامدار، نادان قالالار جانە نا­دان باس­­­شىلىقتاردىڭ تۇرلەرى كەلىپ شى­­عا­تىن (تارايتىن) بۇزىلعان نەگىزدەر ەس­كە الىنادى. سودان كەيىن، اداسقان كوز­قاراس­تار مەن قوعامدار، اداسقان قالالار مەن اداسقان باسشىلىقتاردىڭ تۇرلەرىن قا­لىپتاستىراتىن بۇزىلعان نەگىزدەر ەسكە الىنادى.

ونىڭ ءبىرىنشىسى تابيعي بولمىستارداعى بۇزىلعان نەگىز. سودان سوڭ، بۇزىلعان نەگىزگە نەگىزدەلگەن بولمىستارداعى ولار ءۇشىن كوزقاراس باستاماسى بولىپ كو­رىنگەن نارسەلەر. سودان كەيىن، بۇزىلعان نەگىزدەن تۋىنداعان تابيعي جانە قالاۋلى بولمىستار مەن ولارعا ولاردان كورىنگەن نارسەلەر ارقىلى ولاردا پايدا بولعان ءارتۇرلى ويلار جونىندە. الدىمەن، نا­دان كوزقاراستاردى قالىپتاستىراتىن ويلار ەسكە الىنادى. سودان كەيىن، نادان كوزقاراستاردىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرىنىڭ جىكتەمەسى بەرىلەدى جانە ولاردىڭ اربىرىنەن نادان قوعامدار مەن نادان قالالار، نادان باسشىلىقتار مەن نادان دىندەر قالاي پايدا بولاتىنى كەلەدى. ەگەر ادام نادان دىندەردىڭ ءبىرىنىڭ نەگىزىن بىلسە ول دىندەگى ءاربىر قاراما-قايشى، ۇيلەسىمسىز نارسە وعان جەڭىل بولادى ءارى ونىڭ نەگىزدەرىن تۇگەلىمەن قابىلدايدى.

سوسىن، بۇدان كەيىن، اداسقان باس­شىلار مەن ساياساتكەرلەر ۇستانعان دىن­دەر كەلىپ شىعاتىن اداسقان پىكىرلەردى تۋدىرعان ويلار ەسكە الىنادى.

وسى جەردە، بۇگىندە ۇلىستاردا كەزدە­سە­تىن نادان جانە اداسقان دىندەردەن الىن­عان مىسالدار ەسكە الىنۋى كەرەك ەدى، دە­گەنمەن، وعان قوسىمشالاردا قايتا ورالۋدى ءجون كوردىك. سوسىن، بۇدان كەيىن، اداسقان دىندەردى ادامداردى اداسۋ­عا ۇلاستىراتىن سەنىمنىڭ نەگىزى ەتىپ، ونى­مەن زاڭ شىعارعانداردىڭ بارلىعى قول­داناتىن كوپتەگەن زاتتىڭ كوپشىلىك كورنەۋ جاعدايلاردا وزىنەن تارايتىنى تۋرالى قيالدانعان جانداردىڭ ىزىمەن جۇ­رەتىن باسقا ءبىر نەگىزگە اۋىسامىز. بۇل اداسقان دىندەردەگى كوزقاراستار مەن شا­ري­عاتتاردان ۇستانۋعا، دەن قويۋعا جانە ودان اجىراماۋعا ءتيىس ءارى ءوزى قولدانعان سول زاتتارعا تيەسىلى بولعان جاعداي. وسى نە­گىزدى قورىتىندىلاۋدا ونىڭ قاراما-قار­سى ءتۇرىنىڭ تۇرپايى ەكەنىن ەسكە الامىز.

 

اراب تىلىنەن اۋدارعان

ايدىنگۇل حاۆان،

ءال-فارابي اتىنداعى
قازۇۋ-ءدىڭ اعا وقىتۋشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

تارالىم ءھام قارالىم

100 • بۇگىن، 06:55

تارحان تەكتى رەداكتور

100 • بۇگىن، 06:40

ءجۇز جىل

100 • بۇگىن، 06:27

ۇشقىر ويلار ۇشقىندارى

100 • بۇگىن، 06:11

ۇلكەن جولدىڭ ۇزىكتەرى

100 • بۇگىن، 05:58

ينۆەستيتسيا – دامۋ داڭعىلى

ايماقتار • بۇگىن، 05:49

ۇقساس جاڭالىقتار