ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي (وعان اللانىڭ راقىمى بولسىن!) وسى كىتاپتى جازۋدى باعدادتا باستاعان ەدى. 330 جىلدىڭ سوڭىندا كىتاپتىڭ قولجازباسىن وزىمەن بىرگە شامعا (سيريا) الىپ كەلەدى. كىتاپتى 331 جىلى داماسك قالاسىندا اياقتايدى. تەكسەرىپ شىعادى. نۇسقاعا تاعى ءبىر كوز جۇگىرتە وتىرىپ, وعان ء«ابۋاب» (تاراۋلار) قوسادى. كەيىن كەلە ادامداردىڭ سۇراۋى بويىنشا كىتاپتىڭ ماعىناسىن بىلدىرەتىن «فۋسۋل» (بولىمدەر) جانە قوسادى. بۇل بولىمدەردى ول 337 جىلى مىسىردا اياقتاپ, كىتابىنا قوسىمشا ەنگىزەدى. ول التى بولىمنەن تۇرادى» (يبن ءابي ۋسايبيا .‘ۋيۋنۋ-ل ءانبا ’في تاباقاتي-ل اتيبا’. كاير, 1882 ج.).
ورتاعاسىرلىق اراب جىلناماشىسى ءابۋ ۋسايبيا ارقىلى جەتكەن بۇل حابار وتىرار ويشىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ (870-950) اتاقتى «ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» اتتى تراكتاتى مەن تراكتاتقا اۆتور تاراپىنان كەيىن جازىلعان تاراۋلار ء(ابۋاب) جانە بولىمدەر (فۋسۋل) جايىندا ەدى.
«ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا...» عالىمنىڭ شوقتىعى بيىك شىعارمالارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. كىتاپ العاش رەت 1895 جىلى لەيدەندە («بيربيل» باسپاسى) باسىلىپ شىقتى. نۇسقانى باسپاعا ازىرلەگەن ارابتانۋشى عالىم فريدريح ديتريتسي (Fridrich Dieterici) (1821-1903) ەكەنى عىلىمدا بەلگىلى جايت. عالىم بۇل كىتاپتى بريتانيا مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇرعان 425/3 ءنومىرلى (جاڭا كاتالوگ بويىنشا – №7518) قولجازبا مەن وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بودليان كىتاپحاناسى قورىنداعى №120/3 نۇسقا نەگىزىندە باسپاعا دايىنداعان.
ءابۋ ناسىردىڭ الەم ويشىلدارىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولىپ كەلە جاتقان ايگىلى «ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا...» تراكتاتىنىڭ ءابۋ ۋسايبيا ارقىلى جەتكەن التى ءبولىمىنىڭ (فۋسۋل) جالعىز قولجازباسى 1961 جىلى تابىلعان. تراكتاتتىڭ قولجازباسى تۋرالى العاش رەت تۇرىك عالىمى احمەد اتەش (اھmەd اتەş) (1917-1966) «فارابي شىعارمالارىنىڭ بيبليوگرافياسى» («Fârâbî‟nin Eserlerinin Bibliyografyası») اتتى بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىندە (1961) اتاپ وتەدى.
تراكتاتتىڭ قولجازباسى تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىنداعى سۇلەيمەنيا كىتاپحاناسىندا 674 ينۆەنتارلىق نومىرىمەن ساقتالعان قالاج ءابي پاشا نۇسقاسى. قولجازبا الپىس بەس بەتتەن تۇراتىن (كولەمى 11*19 ½ سم) جيناققا (مۇندا وزگە دە ويشىلداردىڭ ەڭبەكتەرى قامتىلعان!) ەنگەن قارا سيامەن, كەيبىر جەرلەرى قىزىل سيامەن حاتقا تۇسكەن كونە نۇسقا. قولجازبانىڭ اتاۋى – «فۋسۋل ءمابادي ء’ارا’ ءاھل ءال-ءماديناتي-ل فاديلاتي» («ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى نەگىزدەرىنىڭ بولىمدەرى») دەپ جازىلعان.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ىزگىلىكتى (قايىرىمدى) قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» اتتى تراكتاتىنىڭ عىلىمعا وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە (1961 ج.) كەلىپ قوسىلعان بۇل بولىمدەرىنىڭ (فۋسۋل) قازىرگى زامانعا ساي ەڭ العاشقى نۇسقاسىن ازىرلەگەن اراب عالىمى مۇحسين ماحدي (1924-2007). كونە قولجازبا تولىق وڭدەۋدەن وتكەننەن كەيىن 1968 جىلى ليۆاننىڭ بەيرۋت قالاسىندا م.ءماحديدىڭ باسشىلىعىمەن تۇڭعىش رەت باسىلىپ شىقتى.
تراكتات بولىمدەرىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارماسىن جاساۋدا وسى نۇسقا باسشىلىققا الىندى.
اۋدارماشىدان
***
ءبيسميللاھي ءار-راحمان ءار-راحيم!
ءبىرىنشى ءبولىم ىزگىلىكتى دىندەگى اللا دەپ تانۋعا ءتيىس نارسە تۋرالى: ول قانداي بولمىس, ونىڭ جاۋھارى نە, ونى قانداي سيپاتتارمەن سيپاتتاۋ كەرەك, ودان بولمىستار قالاي پايدا بولدى, ول قاي جاعىنان ولاردىڭ بار بولۋىنىڭ سەبەبى, ونى قانداي ەسىمدەرمەن اتاۋ كەرەك جانە ول ەسىمدەردىڭ قايسىلارىمەن وعان جالبارىنۋ كەرەكتىگى تۋرالى.
بۇل بولىمدە ەڭ الدىمەن, ول نارسەنىڭ بولمىستاعى مارتەبەسى قانداي مارتەبە ەكەندىگى, ونىڭ بۇكىل بولمىستاردىڭ العاشقى جاساۋشىسى, سوسىن شەگى, سوسىن فورماسى بولعاندىقتان ولاردىڭ العاشقى سەبەبى ەكەندىگى, ونىڭ كەمشىلىك اتاۋلىدان ادا, ولارعا قاتىسى جوقتىعى, ونىڭ بولمىسىنان ابزال, كەمەل, قادىم ءبىر بولمىستىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى انىقتالادى. سول سەبەپتى دە, اسىلىندا, ونىڭ جاۋھارى مەن بولمىسىندا جوقتىق مۇلدەم بولمايدى جانە ول پوتەنتسيالدى بولمىس تا ەمەس ءارى قانداي جاعدايدا دا, بار بولماۋى مۇمكىن ەمەس, كەرىسىنشە ول ەڭ سوڭعى كەمەل.
سودان كەيىن, ونىڭ بار بولۋى ءۇشىن ول باعىنىشتى بولاتىن نەمەسە وعان قاجەت بولاتىن سەبەپتىڭ قانداي جاعدايدا دا, مۇلدەم بولمايتىندىعى, ول جاۋھارىمەن ءازالي (ەجەلگى), بولۋى ءۇشىن باقيلىعىن ۇزارتاتىن ەشنارسەگە مۇقتاج بولمايتىندىعى, كەرىسىنشە, جاۋھارىنىڭ ءوزى وسىعان جەتكىلىكتى ەكەندىگى.
بۇدان سوڭ ونىڭ بولمىسىنا ۇقساس بولمىستىڭ بولۋى مۇلدەم مۇمكىن بولمايتىندىعى ءارى وزىنەن باسقا ءبىر نارسە ءۇشىن بار بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى, ونىڭ بولمىس مارتەبەسىنە تەڭ كەلەتىن جانە قاراما-قايشى بولا الاتىن نارسەنىڭ ەشقاشان بولمايتىنى تۋرالى. سودان كەيىن ول باسقا نارسە مۇلدەم ارالاسا المايتىن بولمىستا جالعىز بولعانى ءۇشىن ءبىر ەكەندىگى, ءوزىنىڭ بولمىس دارەجەسىندە جالعىز ەكەندىگى, وعان نە پوتەنتسيا, نە ارەكەت ارالاسپايتىن جانە قانداي جاعدايدا دا, بولىنبەيتىن بولمىس ءارى جاۋھار ەكەندىگى, وزىنەن باسقا نارسەلەردەن ونىڭ ءوزى بولىپ تابىلاتىن بىرلىك ارقىلى اجىراتىپ تۇرعان بولمىسى ءوزىنىڭ بىرلىگى بولاتىن وزىنە عانا ءتان بولمىسى ەكەندىگى جانە ول ءبىر بولۋ ماعىناسىنىڭ وسى جاقتارىمەن ءبىر بولاتىنى جونىندە.
بۇدان كەيىنگى ءسوز ونىڭ جاۋھارىنىڭ نە ەكەندىگى, ول عالىم دەگەن نە ماعىنا ەكەنى, ول حاكىم دەگەن نە ماعىنا ەكەنى, ول ءتىرى دەگەن نە ماعىنا ەكەنى, ول ءمانى تۇرعىسىنان كەڭ ويتكەنى ول ەڭ ابزال اقىل ءارى ءىلىم يەسى جانە ونىڭ شەبەرى ەكەنى تۋرالى بولادى. ءارى قاراي ونىڭ بولمىسى مەن جاۋھارى بولىپ تابىلاتىن ماعىناسىن تۇسىنۋىمىزدەگى كەمشىلىكتىڭ سەبەبى بەرىلەدى. ول ءمانى تۇرعىسىنان كەڭ, سەبەبى ول ءبىلىنۋشى ءارى تانىلۋشى بولا تۇرا ونى ەلەستەتۋ مەن قيالداۋ (قابىلداۋ) ءبىز ءۇشىن قالاي قيىن بولاتىنى جايىندا. سودان كەيىن, ونىڭ اسقاقتىعى, ۇلىلىعى ءارى داڭقتىلىعىنىڭ ماعىناسى نە جانە قالاي بولاتىندىعى, ونىڭ سۇلۋلىعى مەن اسەمدىگى قانداي ماعىنادا, ول سۇيىلگەن جانە عاشىق بولىنعاندىعىن جانە ءلاززاتىن قالاي سەزىنەتىنى تۋرالى.
بۇدان كەيىن وزىنەن باسقا بولمىستاردىڭ ودان قالاي شىققاندىعى جانە قانداي جاعدايدا دا, ول بۇل بولمىستاردىڭ كەمشىلىكتەن ادا, وعان مۇلدە قاتىسى جوق جاساۋشىسى بولۋى ءۇشىن قاي جاعىنان وعان سەنىلۋى ءتيىس ەكەندىگى, بولمىستاردىڭ ودان قالاي پايدا بولعاندىعى جانە بولمىستاعى مارتەبەلەرىنە قاراي قالاي رەتتەلگەندىگى, ءبىر-بىرىمەن قالاي بايلانىساتىندىعى, نە نارسە ارقىلى بايلانىسىپ, بىرىگەتىندىگى ءسوز بولادى.
ءارى قارايعى ءسوز وسى بولمىس اتالۋى ءتيىس (بولمىسقا بەرىلگەن) ەسىمدەردىڭ قانداي نارسە بولۋى كەرەك ەكەندىگى تۋرالى. جانە اتالعان ەسىمدەردىڭ كوپتىگىنە قاراي سول بولمىستىڭ بار بولۋى دا كوپ دەگەن تۇسىنىك بولماۋ ءۇشىن ول ەسىمدەرگە قالاي دالەلدەر كەلتىرۋ كەرەك ەكەندىگى جانە بولمىستاردا بولاتىن كەمشىلىك وسى بولمىستا دا بار دەگەن قاتە تۇسىنىككە كەلمەۋ ءۇشىن ول ەسىمدەردىڭ ارقايسىسىنا قانداي دالەل جاسالۋ كەرەك ەكەندىگى جايىندا. وسى بولمىس اتالىپ تۇرعان بۇل ەسىمدەر شىن مانىندە, بىزدەگى اربىرىندە كەمشىلىكتەن ءبىر نارسە بولاتىن ودان باسقا كوپتەگەن بولمىستاردىڭ ەسىمدەرى مەن ماعىنالارى. سوندىقتان بۇل ەسىمدەردىڭ بارلىعىن ءبىز شىن مانىندە, كەمشىلىگى بار بولمىستاردى بىلدىرۋدە قولدانىپ ادەتتەنگەنبىز ءارى ول ەسىمدەر تۋرالى ءبىزدىڭ تۇسىنىكتەگى ادەت بويىنشا ولار ارقىلى وندا دا نۇقسان بار دەپ تۇسىنۋدەن ءارى ەلەستەتۋدەن اۋلاق بولا المايمىز نەمەسە ءبىز دە كوپ دەپ تۇسىنۋگە ادەتتەنگەن ول ەسىمدەردىڭ كوپتىگى مەن كوپ ماعىنالىلىعى ول بولمىستا دا كوپ بولىپ ەلەستەيدى. كوپتىك بولمىستىڭ كەمشىلىگى بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتەن دە, وندا اسىلىندا كەمشىلىك بار دەگەن قاتە تۇسىنىككە كەلمەۋ ءۇشىن وسى ەسىمدەرگە قالاي انىقتاما بەرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن بىلۋگە مۇقتاجبىز.
سودان كەيىن وسى جاعدايدا ەسكە الىنۋى ءتيىس بولعان نارسە بولمىستاردىڭ ماتەرياسى بولعاندىقتان جانە قانداي جاعدايدا دا, ماتەريا بولاتىن نارسە بولعاندىقتان ونى ول بولمىستاردىڭ سەبەبى جاساۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى جانە ولارعا ماتەريا بولعاندا قاي جاعىنان وعان كەمشىلىك ىلەسەتىنى, وعان مۇلدەم كەمشىلىك ىلەسپەۋ ءۇشىن ول قاي جاعىنان بولمىستاردىڭ شەگى جاسالىنۋى كەرەكتىگى, سونداي-اق, مۇلدەم كەمشىلىكتەن ادا بولۋى ءۇشىن قاي جاعىنان ول بولمىستاردىڭ فورماسى جاسالاتىنى انىقتالۋى كەرەك ەدى. دەگەنمەن, بۇعان قوسىمشالاردا (ءزياداتتا) قايتا ورالامىز.
ەكىنشى ءبولىم ىزگىلىكتى دىندە رۋحاني جاندار مەن پەرىشتەلەر دەپ بىلۋگە ءلازىم بولعان بولمىستاردىڭ قانداي بولمىستار ەكەندىگى, ولاردىڭ جاۋھارلارى نە, ول بولمىستاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ەكىنشىسىنەن نە نارسەمەن مارتەبەلى بولاتىندىعى, ءاربىرىنىڭ ءبىرىنشى بولمىستان يەلەنگەن مارتەبەسى نە ەكەندىگى جانە ول بولمىستاردىڭ ءبىر-بىرلەرىنەن مارتەبەلەرى نە ەكەندىگى, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كەمەلدىلىگى نەمەن ولشەنەتىندىگى ەسكە الىنادى. جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ يەلىگىنە بيلىك ەتۋگە نە بەرىلەتىندىگى, ارقايسىسىنىڭ باسشىلىعى نە بولاتىندىعى جونىندە.
سودان كەيىن اسپان دەنەلەرىنىڭ جاۋھارلارى جونىندە جانە ءبىرىنشى بولمىس پەن پەرىشتەلەر ولارعا قالاي يەلىك ەتەتىندىگى, قايسى اسپان دەنەسىنىڭ ءامىرى قانداي پەرىشتەگە جۇرەتىندىگى جانە قانداي پەرىشتە قاي اسپان دەنەسىن باسقاراتىندىعى, ءاربىر اسپان دەنەسىنەن قانشا نارسەگە بيلىك ەتەتىندىگى تۋرالى ولار (بولمىستار) ءۇشىن سۋرەتتەلۋى ءتيىس نارسە بەرىلەدى.
سودان كەيىن اسپان دەنەلەرى قامتيتىن تابيعي دەنەلەردىڭ ياعني ماتەريالدى دەنەلەردىڭ جاۋھارلارى جونىندە ولار ءۇشىن سۋرەتتەلۋى ءتيىس نارسە تۋرالى.
ءۇشىنشى ءبولىم اسپان دەنەلەرى مەن ولاردىڭ بيلىگىندەگى اسپان استى ياعني ماتەريالدىق دەنەلەردەگى باسشىلىق جونىندە, ولاردىڭ (اسپان دەنەلەرى) قاي جاعىنان ولاردىڭ (ماتەريالدىق دەنەلەر) بار بولۋىنىڭ سەبەبى ەكەنى, اللا تاعالا تابيعي دەنەلەردەگى نارسەلەردى اسپان دەنەلەرى ارقىلى قالاي باسقاراتىندىعى, ءاربىر اسپان مەن ءاربىر عالامشاردى باسقارعان نە نارسە ەكەندىگى جونىندە ولار ءۇشىن سۋرەتتەلۋى ءتيىس نارسە, سونداي-اق, ءماشھۇر عالامشارلاردى سۋرەتتەۋدە ولار ءۇشىن سۋرەتتەلۋى ءتيىس نە نارسە ەكەندىگى ەسكە الىنادى. اللا تاعالا ءبىر ءوزى ماتەريالدىق دەنەلەردى جەكە-جەكە عالامشار ارقىلى قالاي باسقاراتىندىعى جانە ونىڭ بيلىگى ماتەريالدىق دەنەلەردىڭ بارلىعىنا بىرگە نەمەسە كەيبىرەۋىنە قالاي جۇرەتىندىگى, ماتەريالدىق دەنەلەردىڭ اسپان دەنەلەرىمەن قالاي رەتكە كەلتىرىلەتىندىگى, ولاردا ادىلەتتىلىك قالاي بولادى جانە بولىپ جاتقان نارسەنىڭ ءبارى ادىلەتسىزدىك ارالاسپايتىن ءادىل ءارى كەمشىلىكتەن ادا كەمەل ەكەنى, اللا تاعالا ءۋا ءجاللانىڭ يەلىگى (بيلىگى) مەن راقىمى ەڭ بيىك اسپان دەنەلەرىنەن جەر كىندىگىنە جانە ونىڭ اينالاسىنداعى نارسەلەرگە دەيىن قالاي وتەتىندىگى, ماتەريالدىق دەنەلەردىڭ مارتەبەلەرى نە ەكەندىگى جانە ولاردىڭ قالاي بايلانىساتىندىعى, باسقارۋدا قالاي قادىم بولاتىندىعى, ءبىر-بىرىنە قالاي يەلىك ەتەتىندىگى ءارى بارلىعى قالاي رەتكە كەلتىرىلەتىندىگى ەسكە الىنادى. ولاردىڭ (ماتەريالدىق دەنەلەر) قايسىسى ءدال قازىر وزىندە بار جانە ودان وزگە ەشتەڭە بولۋى مۇمكىن ەمەس تابيعي قاسيەت (جاراتىلىس) بولۋى قاجەتتى ءارى ءلازىم ەكەندىگى جانە ءدال قازىر ول يەلەنىپ وتىرعان نارسەگە يە بولماسا ول كەمەل بولا المايتىندىعى جانە ول ءۇشىن ودان وزگە ەشقانداي بولمىستىڭ بولۋى مۇلدەم مۇمكىن ەمەستىگى, ادام ءدال قازىر وزىندەگى كەمشىلىگى بار, اداسقان, بەيبولمىسىنان وزگە جانە اللا تاعالانىڭ ارەكەتى بولۋى مۇمكىن ەمەس ءارى وعان لايىق بولۋ مۇمكىنشىلىگى جوق نارسە بولاتىن قانداي بولمىستى ولار ءۇشىن ەلەستەتەتىندىگى ەسكە الىنادى.
ءتورتىنشى بولىمدە ادام ەسكە الىنادى.
الدىمەن وندا (ادامدا) تابيعي بولىپ تابىلاتىن نارسەلەردىڭ جىكتەمەسى بەرىلەدى, ادامنىڭ جانى ء(ناپسى), جان قۋاتتارىنىڭ سانى, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ارەكەتى نە ەكەندىگى جانە ءبىرى-بىرلەرىنەن مارتەبەلەرى نە بولاتىندىعى وسىعان جاتادى.
سودان كەيىن ونىڭ بارلىق دەنە مۇشەلەرى مەن ولاردىڭ مارتەبەلەرىنىڭ جىكتەمەسى كەلەدى, جان قۋاتتارىنىڭ قايسىسى قاي مۇشەدە ەكەندىگى, قايسى قۋاتتاردىڭ باسقارۋشى قۋات ەكەندىگى ءارى ولاردىڭ باسقارۋداعى مارتەبەلەرى نە ەكەندىگى, ولاردىڭ قايسىسى قىزمەت اتقارۋشى ەكەندىگى جانە قىزمەتتەگى مارتەبەلەرى نە بولاتىندىعى, ادامنىڭ ادامنان قالاي پايدا بولاتىندىعى, ەر دەگەن نە, ايەل دەگەن نە, ول ەكەۋىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ءبىر-بىرىنەن مارتەبەسى جانە ارقايسىسىنىڭ قۋاتتارى نە ەكەندىگى, ول ەكەۋىنەن بالا قالاي تۋىلاتىندىعى, ەركەكتىڭ بالاداعى ۇلەسى, سونداي-اق ايەلدىڭ بالاداعى ۇلەسى قانداي بولماق ەكەندىگى, ەڭ الدىمەن قايسى مۇشە, سوسىن قاي مۇشە پايدا بولاتىندىعى, ادامدا اقىلدىڭ (زەردە) قالاي پايدا بولاتىندىعى, ارەكەتشىل اقىلدىڭ ەس ايماعىنا (ويلاۋ ءبولىمى) قالاي ىقپال ەتەتىنى, العاشقى اقىلمەن پايىمدالاتىن ماندەردىڭ قانشا ءتۇرى بولاتىندىعى, ادامدا ءوز قالاۋىنسىز العاشقى اقىلمەن پايىمدالاتىن ماندەردىڭ ارەكەتشىل اقىلدان قالاي پايدا بولعاندىعى جونىندە.
سودان كەيىن, قالاۋدىڭ ماعىناسى نە ەكەندىگى, تاڭداۋدىڭ ماعىناسىنىڭ نە ەكەندىگى, ول ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى پارىق نە, ادام بولمىسى ءتان بولاتىن تۇپكىلىكتى باقىت دەگەن نە, باقىت جولىنان تايعاندا ادام بالاسىنا كەلەتىن ازاپ جايىندا, شىن مانىندە, ادام ول ەكەۋىنە ءوز قالاۋى جانە ءوز تاڭداۋى ارقىلى كەلەتىندىگى جانە قالاي كەلەتىندىگى, كوركەم, ىزگىلىكتى ءىس-ارەكەتتەر دەگەننىڭ ماعىناسى نە, جامان قىلىقتار مەن ەرسى ارەكەتتەر دەگەننىڭ ماعىناسى نە ەكەندىگى جونىندە.
سودان كەيىن, ءتۇس كورۋ مەن ەلەستەتۋدىڭ تۇرلەرى ەسكە الىندادى, ولاردىڭ جان بولىمدەرىنىڭ قاي بولىمىنە جاتاتىندىعى, شىنايى ەلەستەتۋ دەگەن نە جانە جان قۋاتتارىنان قاي قۋاتتى الاتىندىعى, شىنايىلىعى قالاي دالەلدەنەتىندىگى, قالاي جانە قاي جاعىنان دالەلدەنەتىندىگى, ەلەستەتۋ سوزىنە اپاراتىن ءادىس نە, الدا بولاتىننان ەسكەرتەتىن جانە ايتقاندارى تۋرا كەلەتىن قاۋىمنىڭ قالاي پايدا بولاتىندىعى جونىندە.
سودان كەيىن, ۋاحي (ايان) قالاي بولاتىنى, وزىنە ۋاحي كەلگەن ادامنىڭ ونى قانداي قۋاتپەن قابىلدايتىنى جانە اللا تاعالا قاي پەرىشتە ارقىلى وزىنە ۋاحي بەرىلۋى ءتيىس ادامعا ۋاحي ەتەتىندىگى جونىندە.
بەسىنشى بولىمدە ادامنىڭ ءوز قالاۋى ارقىلى بار بولعان نارسەلەر تۋرالى; ادام قوعامدارىنا قاجەتتىلىك وسىعان جاتادى.
سودان كەيىن, ادام بالاسى ۇمتىلعان (الدىنا قويعان) ماقساتتارىنا جەتۋدە ءبىر-بىرىنە كومەككە كەلۋىنە جول اشاتىن قوعام تۇرلەرى ەسكە الىنادى, ول قوعامداردىڭ قايسىسى ۇلكەن, قايسىسى كىشى جانە ورتاشاسى قايسى ەكەندىگى. ازاماتتىق قوعام دەگەن نە جانە ونىڭ باسقا قوعام تۇرلەرىنەن ايىرماشىلىعى قانداي, ىزگىلىكتى قالا دەگەن نە, بۇل قالا قانداي ۇيلەسىمدىلىكتەن قۇرالعان جانە بولىمدەرىنىڭ سانى قانشا, بولىمدەرىنىڭ بولىمدەرىنەن مارتەبەلەرى نە بولماق, ونىڭ باسقارۋ ادىستەرى نە, ول قالاي رەتتەلەدى, قالاي ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ءارى جۇيەلى بولادى. ول قالانىڭ پاتشاسى مەن ءبىرىنشى باسشىسى قانداي بولۋ كەرەك, قالا پاتشاسى لاۋازىمىنا لايىقتى بولۋى ءۇشىن ونىڭ قانشا شارتى بولۋى كەرەك, ىزگىلىكتى قالانىڭ پاتشاسى لاۋازىمىنا ۇسىنىلۋى ءۇشىن تۋعانىنان, ءسابي كەزىنەن جانە جاستىق شاعىنان قانداي بەلگىلەرى (نىشاندارى) مەن شارتتارى بولۋى ءتيىس ەكەندىگى, ىزگىلىكتى پاتشا كاسىبىن يەلەنۋگە ونى تاربيەلەيتىن ادەتتەر مەن ونەرلەردىڭ نە ەكەندىگى. بۇل قالانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ۇستاناتىن باسشىلىق تۇرلەرىنىڭ قانداي بولۋ كەرەك ەكەندىگى تۋرالى.
سودان كەيىن, ىزگىلىكتى قالاعا قاراما-قارسى قالالارداعى قوعام تۇرلەرى كەلەدى, ولاردىڭ نادان قالالار, اداسقان قالالار, پاسىق (بۇزىلعان) قالالار ەكەندىگى, ولاردىڭ پاتشالارى تۋرالى, ول پاتشالاردىڭ قانداي ەكەندىگى جانە ارقايسىسىنىڭ باسشىلىعى قانداي بولماق جانە ول باسشىلىعى نەدەن تۇراتىندىعى, بولىمدەرىنىڭ ارقايسىسى ءبىر-بىرلەرىمەن قالاي بايلانىساتىنى, شامامەن نە نارسەگە ۇمتىلاتىندارى, قانداي ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە كومەككە كەلەتىندىگى جونىندە.
سودان كەيىن, ىزگىلىكتى قالا تۇرعىندارىنىڭ جاندارى اقىرەتتە (ولگەننەن كەيىن) جەتەتىن باقىتتىڭ تۇرلەرى ەسكە الىنادى. ىزگىلىكتى قالاعا قاراما-قارسى قالا [لار] تۇرعىندارىنىڭ جاندارى اقىرەتتە تاپ بولاتىن ازاپتىڭ تۇرلەرى جانە قالا تۇرعىندارىنىڭ قايسىسى اپات قۇشاتىنى ەسكە الىنادى.
سودان كەيىن, ىزگىلىكتى قالا تۇرعىندارىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان باقىتقا جەتۋى ءۇشىن جانە اتالعان ازاپتان ارىلۋى ءۇشىن بىرلەسە وتىرىپ ارقاشان قولدانۋى ءتيىس نەمەسە سونىمەن جۇمىس جاساۋى ءتيىس بولاتىن نارسەلەردىڭ تۇرلەرى جانە وزدەرىنە تيەسىلى ءبىر قالا بولماعان جاعدايدا ىزگى قالانىڭ تۇرعىندارى ەكەندىكتەرىن ەرەكشەلەپ تۇراتىن ءارى ءوز قالالارىنا قاراما-قارسى قالالاردا وزدەرى جات (بوگدە) كورىنەتىن بەلگىلەرى ەسكە الىنادى.
سودان كەيىن, ىزگى قالا تۇرعىندارىن اقيقاتتىڭ ءوزىن ەمەس, ونىڭ مىسالدارى بولىپ تابىلاتىن نارسەلەردە ءتۇرلى بولۋعا ماجبۇرلەيتىن سەبەپ ەسكە الىنادى, ول ايىرماشىلىق بىردەي, ۇقساس نارسەگە باعىتتايتىنى جانە ولاردىڭ (نارسەلەردىڭ) اراسىندا قايشىلىق پەن دۇشپاندىق ەمەس, كەرىسىنشە ىمىرا بار ەكەندىگى ءارى ولاردىڭ (تۇرعىنداردىڭ) ايىرماشىلىعى ونەر يەلەرىنىڭ ءوز ونەرلەرىندەگى ايىرماشىلىق مىسالىنا جاقىن نارسەلەر ەكەندىگى ەسكە الىنادى.
بۇدان كەيىن, ىزگى قالالاردا جاساپ جاتقان ادامدار مەن ولاردىڭ سالعىرتتىعى بۇل قالالاردىڭ جويىلۋىنا سەبەپ بولاتىندىعى, ول ادامداردىڭ تۇرلەرى قانشا ەكەندىگى, ارقايسىسى ءبىر-بىرىمەن نە ارقىلى بايلانىس جاساۋى كەرەكتىگى ەسكە الىنادى.
التىنشى ءبولىم نادان كوزقاراستار مەن قوعامدار, نادان قالالار جانە نادان باسشىلىقتاردىڭ تۇرلەرى كەلىپ شىعاتىن (تارايتىن) بۇزىلعان نەگىزدەر ەسكە الىنادى. سودان كەيىن, اداسقان كوزقاراستار مەن قوعامدار, اداسقان قالالار مەن اداسقان باسشىلىقتاردىڭ تۇرلەرىن قالىپتاستىراتىن بۇزىلعان نەگىزدەر ەسكە الىنادى.
ونىڭ ءبىرىنشىسى تابيعي بولمىستارداعى بۇزىلعان نەگىز. سودان سوڭ, بۇزىلعان نەگىزگە نەگىزدەلگەن بولمىستارداعى ولار ءۇشىن كوزقاراس باستاماسى بولىپ كورىنگەن نارسەلەر. سودان كەيىن, بۇزىلعان نەگىزدەن تۋىنداعان تابيعي جانە قالاۋلى بولمىستار مەن ولارعا ولاردان كورىنگەن نارسەلەر ارقىلى ولاردا پايدا بولعان ءارتۇرلى ويلار جونىندە. الدىمەن, نادان كوزقاراستاردى قالىپتاستىراتىن ويلار ەسكە الىنادى. سودان كەيىن, نادان كوزقاراستاردىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرىنىڭ جىكتەمەسى بەرىلەدى جانە ولاردىڭ اربىرىنەن نادان قوعامدار مەن نادان قالالار, نادان باسشىلىقتار مەن نادان دىندەر قالاي پايدا بولاتىنى كەلەدى. ەگەر ادام نادان دىندەردىڭ ءبىرىنىڭ نەگىزىن بىلسە ول دىندەگى ءاربىر قاراما-قايشى, ۇيلەسىمسىز نارسە وعان جەڭىل بولادى ءارى ونىڭ نەگىزدەرىن تۇگەلىمەن قابىلدايدى.
سوسىن, بۇدان كەيىن, اداسقان باسشىلار مەن ساياساتكەرلەر ۇستانعان دىندەر كەلىپ شىعاتىن اداسقان پىكىرلەردى تۋدىرعان ويلار ەسكە الىنادى.
وسى جەردە, بۇگىندە ۇلىستاردا كەزدەسەتىن نادان جانە اداسقان دىندەردەن الىنعان مىسالدار ەسكە الىنۋى كەرەك ەدى, دەگەنمەن, وعان قوسىمشالاردا قايتا ورالۋدى ءجون كوردىك. سوسىن, بۇدان كەيىن, اداسقان دىندەردى ادامداردى اداسۋعا ۇلاستىراتىن سەنىمنىڭ نەگىزى ەتىپ, ونىمەن زاڭ شىعارعانداردىڭ بارلىعى قولداناتىن كوپتەگەن زاتتىڭ كوپشىلىك كورنەۋ جاعدايلاردا وزىنەن تارايتىنى تۋرالى قيالدانعان جانداردىڭ ىزىمەن جۇرەتىن باسقا ءبىر نەگىزگە اۋىسامىز. بۇل اداسقان دىندەردەگى كوزقاراستار مەن شاريعاتتاردان ۇستانۋعا, دەن قويۋعا جانە ودان اجىراماۋعا ءتيىس ءارى ءوزى قولدانعان سول زاتتارعا تيەسىلى بولعان جاعداي. وسى نەگىزدى قورىتىندىلاۋدا ونىڭ قاراما-قارسى ءتۇرىنىڭ تۇرپايى ەكەنىن ەسكە الامىز.
اراب تىلىنەن اۋدارعان
ايدىنگۇل حاۆان,
ءال-فارابي اتىنداعى
قازۇۋ-ءدىڭ اعا وقىتۋشىسى
