بيۋروكراتيالىق بوگەتتەردەن ارىلماعان
دوكتورانتۋرا – عىلىمنىڭ باستاۋى. الايدا ەلىمىزدە گرانتتا وقىپ, PhD دوكتورى دارەجەسىن يەلەنگەندەردىڭ ءبارى عىلىمدا قالا بەرمەيدى. سوندا مەملەكەتتەن بولىنگەن قاراجات قايدا كەتتى؟ بۇل دوكتورانتتاردى دايارلاۋ ءىسىنىڭ ناتيجەسىزدىگى مە, الدە ۇزدىكتەردى ىرىكتەي الماۋدان تۋعان ماسەلە مە؟
اتالعان عىلىمي دارەجەنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. «دوكتورلىق دەڭگەيدىڭ وزگەرىسى» (Changing Doctoral Degrees) كىتابىنىڭ اۆتورى, اۋستراليالىق كەيت الاننىڭ (Keith Allan Noble) دەرەگىنشە, العاشقى دوكتورلىق دارەجە 1150 جىلى پاريج ۋنيۆەرسيتەتىندە بەرىلىپتى. توعىز عاسىرلىق تاريحى بار ءبىلىم بەرۋدىڭ بۇل دەڭگەيى ەۋروپا ەلدەرىندە ابدەن قالىپتاسقان. ال ەلىمىزدە وعان ءتۇسۋ تالاپتارىنىڭ ءوزى ءجيى وزگەرۋدە. بۇل جايت ۇمىتكەرلەردىڭ كۇدىگىن سەيىلتپەي تۇر.
ۇلىبريتانيانىڭ لەستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە كوشى-قون تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, قۇقىق PhD دوكتورى دارەجەسىن العان حاليدا اجىعۇلوۆا وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىق قالىپتاسپاعان قازاقستاندىق دوكتورانتۋرانىڭ قابىلداۋ تالاپتارى شىنىمەن دە تالانتتاردى تاڭداي الماي وتىرعانىن ايتادى. ء«ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن گورى شەتەلدىك جوو-عا ءتۇسۋ الدەقايدا جەڭىل. بىزدەگى وقۋعا ءتۇسۋ تالاپتارى بيۋروكراتيزمنەن ءالى ارىلماعان. 2013 جىلى قۇجات تاپسىرىپ كورگەنىمدە قۇقىقتىڭ ءتۇرلى سالاسىنان 150 سۇراقتى 1 اپتا قالعاندا بەردى. ونىسى – تولعان تەوريا. تاڭداۋىمداعى كوشى-قون قۇقىعىنىڭ ءوزى ءبىر باسىما جەتكىلىكتى. بۇل سۇراقتار ەمتيحان الۋشىلاردىڭ وزدەرى قالامايتىن, ياعني الدىن الا بەلگىلەپ قويعان تىزىمىندە جوق ۇمىتكەردى قۇلاتۋعا قۇرىلعانداي. ال بريتانياعا قۇجات تاپسىرعاندا بولاشاقتا نەنى زەرتتەيتىنىڭىز, قاي تاقىرىپقا تەرەڭدەگىڭىز كەلەتىنى, موتيۆاتسيالىق ەسسەڭىز سۇرالادى. ايىرماشىلىق بار ما؟», دەيدى حاليدا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى قابىلداۋدا تالاپ ەتەتىن قۇجاتتار دا كوپ كەدەرگى كەلتىرەدى. ەلەكروندى ۇكىمەت پورتالى بيىلعى ماۋسىمنىڭ سوڭىندا جاريالاعانداي, دوكتورانتۋراعا ەمتيحان تاپسىرۋشىلار تىزىمدەگى 9 قۇجاتتى وتكىزۋى ءتيىس. ايتالىق ديپلومنىڭ ءۇش تىلدەگى قوسىمشاسى بىردەي نەگە كەرەك؟ سونداي-اق كەمىندە ءبىر جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى تالاپ ەتىلەدى. ال شەتەلدە ماگيستراتۋرا ديپلومى كەرەك ەمەس. باكالاۆردان كەيىن بىردەن دوكتورانتۋراعا قۇجات تاپسىرۋىنا بولادى. «وعان قوسا بىزدە زەينەتاقى اۋدارىمدارىن سۇرايدى. رەكتوردىڭ اتىنا ءوتىنىش جازاسىز. ال حيرۋرگ, تەراپەۆت, رەنتگەننەن وتكەنىن دالەلدەيتىن مەديتسينالىق انىقتاما الدىرتۋ – مەنىڭشە, جەكە باسقا قول سۇعۋ. ويتكەنى بۇل ءار ادامنىڭ ءوزى عانا بىلەتىن مالىمەت. سوندا ەگەر ادام وتا جاساتسا نەمەسە پنەۆمونيامەن اۋىرسا, ءىىى توپتاعى مۇگەدەك بولسا, ءبىلىم الماۋى كەرەك پە؟ بۇل – بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەمسىتۋ ءارى كەي تالانتتارعا تۇساۋ», دەيدى ح.اجىعۇلوۆا.
اعىلشىن ءتىلى كەدەرگى مە؟
وتكەن جولى جازعانىمىزداي, جوعارىدان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋدە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بار. سونىڭ ىشىندە دوكتورانتۋراعا تۇسكىسى كەلەتىن تالاپكەردىڭ قولىندا اعىلشىن تىلىنەن ءبىلىمىن دالەلدەيتىن حالىقارالىق سەرتيفيكات (IELTS, TOEFL) بولۋى ءتيىس. سەرتيفيكات جوق پا, عىلىمنىڭ دا ەسىگى جابىق. جىل باسىندا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر كەزىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆ دوكتورانتۋراعا تاپسىرۋ ءۇشىن IELTS-تىڭ شەكتى بالى 6.0 بولۋ كەرەگىن جازعان ەدى. سول كەزدە: «قولىندا 6 بالدىق IELTS سەرتيفيكاتى بار تالاپكەر قاي ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭدايدى: شەتەلدىك پە, الدە وتاندىق پا؟ البەتتە شەكارا اسادى. سوندا ەلىمىزدەگى دوكتورانتۋرانىڭ بولاشاعى بار ما؟», دەگەن جاناشىرلىق ويدا ماقالا جاريالاعانبىز. جاقىندا عانا ەسەپ بەرۋ جيىنىندا مينيستر جوعارىداعى سۇراعىمىزعا: «وسى ماسەلەلەردى, الۋان پىكىرلەردى ەسكەرىپ, شەكتى بالل كولەمىن 6-دان 4,5-كە تۇسىردىك. سوندىقتان حالىقارالىق سىناقتان وسىنداي كورسەتكىشى بار ادامعا دوكتورانتۋرانىڭ ەسىگى اشىق», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
بىراق وسىنىڭ ءوزىن قيىنسىنعان كەيبىر ۇمىتكەرلەر ءبارىبىر شەتەلدىك جوو-نىڭ دوكتورانتۋراسىن تاڭداپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى دينارا قوجاباەۆا سەرتيفيكاتقا قاتىستى تالاپتى بيىل ايتىپ, بيىل ەنگىزگەنىن قۇپتامايدى. ويتكەنى اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەندەردىڭ وزىنە IELTS-تان 6 بالل الۋ ءۇشىن كەمى 1 جىل دايىندالۋى قاجەت. «مەن بولگاريادا وقۋعا قۇجات تاپسىرىپ جاتىرمىن. ەلىمىزدە دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ دە, وقۋ دا, قورعاۋ دا – مۇڭ. كوزىم كورگەن جايتتى ايتايىن,
10 دوكتورانتتىڭ 2-ەۋى عانا ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. وعان ىزدەنۋشىلەر عانا ەمەس, عىلىمي جەتەكشىنىڭ السىزدىگى دە سەبەپ بولىپ جاتادى جانە جۇمىستى وتكىزەتىن كوميسسيا مۇشەلەرىنە قۇدا كۇتكەندەي بانكەت جاساپ بەرۋىڭ كەرەك. بولگاريا بىزدەگىدەي ءوز ازاماتتارىنا عانا گرانت بولەدى, مەن اقىلى بولسا دا سول جاقتى قولاي كورىپ وتىرمىن. ويتكەنى اتالعان ەلدىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى بىزدەگىدەي سەرتيفيكات تالاپ ەتپەيدى, تەك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى سۇراتادى. ال جەكەمەنشىك جوو-لارىنا سەرتيفيكاتتىڭ كەرەگى دە جوق», دەيدى دينارا. ونى بۇل عانا قىزىقتىرمايدى, بولگاريادا عىلىمي جۇمىسىڭىز دايىن بولسا, دوكتورانتۋرانى 2-اق جىلدا ءبىتىرىپ شىعۋعا بولادى. دينارانىڭ ويىنشا, تىلگە دەگەن تالاپ ءبارىبىر عىلىمعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سەبەبى ءتىلدى مەڭگەرۋ دە – مۋزىكالىق اسپاپتى ۇيرەنۋ سەكىلدى ەكىنىڭ بىرىنە قونا بەرمەيتىن قابىلەت. ياعني, تىلگە يكەمى جوق, بىراق اشقان جاڭالىعىن عىلىمي تۇرعىدان قورعاعىسى كەلەتىن شىن شەبەرگە كەدەرگى, ال ايلاسى اسقاندارعا اشىق الاڭ بولادى. بىزدەگى دوكتورانتتاردىڭ كوپشىلىگى «Scopus» (Scopus – عىلىمي جۋرنالداردا جاريالانعان ەڭبەكتەردىڭ اۋقىمدى دەرەكتەر قورى) جۋرنالدارىنا عىلىمي ماقالا جازا المايدى. ويتكەنى اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلمەيدى, ماقالا ساپاسى جارامايدى. بىراق دوكتورانتۋراعا تۇسكەندە اعىلشىن تىلىنەن جوعارى بالل جينايدى. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ وسىدان-اق د.قوجاباەۆانىڭ: «الماتىدا دوكتورانتۋراعا تاپسىرىپ كورگەنىمدە 2500 دوللارعا سەرتيفيكات ساتىپ الۋدى ۇسىنعاندار بولدى», دەگەنىنە ءشۇباسىز سەنەسىڭ. سوندا بۇل جۇيە جەمقورلىققا جول اشىپ بەرىپ تۇر ما؟
جالپى, دوكتورانتۋراداعى ءتىل توڭىرەگىندە داۋلى پىكىر وتە كوپ, قولدايتىندار دا, قارسىلار دا جەتەرلىك. قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, حيميا ماگيسترى نازيرا مۇحانبەتوۆا: «IELTS, TOFEL سىندى سەرتيفيكاتتاردى دوكتورانتۋرادا قازاق نەمەسە ورىس تىلدەرىندە ەمەس, اعىلشىن تىلىندە وقيتىن بولسا, تالاپ ەتسىن. ارينە دوكتورانتقا اتاقتى عىلىمي جۋرنالدارعا اعىلشىن تىلىندە ماقالا مىندەتتى تۇردە جازۋ كەرەك. بىراق ونى سول تىلدە قالاي جازامىز, اقشاعا اۋدارتامىز با, تانىستاردان كومەك سۇرايمىز با ءبىزدىڭ قالاۋىمىز. ءوزىم ستۋدەنتتەرگە اعىلشىن تىلىندە حيميا پانىنەن ساباق بەرەمىن. مەن تەستىلەۋ جۇيەسىنە ەمەس, ونى بارلىق ۇمىتكەرلەردەن تالاپ ەتۋگە قارسىمىن», دەيدى.
ال پروفەسسور بولات كەڭەسوۆ: «كەيبىر گۋمانيتارلىق عىلىمداردى قوسپاعاندا, ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرانى تەك اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كوشەتىن كەز الدەقاشان كەلدى. بۇل ەكى ءبىلىم دەڭگەيى عىلىممەن تىعىز بايلانىستى, ال بارلىق نەگىزگى عىلىمي ءبىلىم قازىر اعىلشىن تىلىندە عانا قولجەتىمدى. كوپتەگەن ەلدەر بۇل جۇيەنى الدەقاشان ەنگىزدى», دەيدى.
تىلگە تالاپ تۋرالى داتتاۋشىلار مەن جاقتاۋشىلاردان بولەك ۇسىنىس ايتۋشىلار دا بار. سولاردىڭ ءبىر توبى – باكالاۆرياتتا اعىلشىن بولىمىندە وقىعاندار. ايگەرىم وسپانوۆا اتتى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسى: «مەنىڭ ءىنىم كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىردى, ال ودان سەرتيفيكات سۇرايدى. مازاق سەكىلدى», دەپ جازدى. جاس عالىمدار اليانسىنىڭ جەتەكشىسى ءاسيا ەرمۇحانبەتوۆا اعىلشىنشا ءبىلىم بەرەتىن شەتەلدىك جوو-لار مەن وتاندىق قازاق-بريتان, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن جانە «بولاشاق» باعدارلاماسىن تامامداعانداردان IELTS, TOEFL-دى تالاپ ەتپەۋ تۋرالى وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىندى. شىنىندا, بۇل ارتىق شىعىندانۋمەن بىردەي, ويتكەنى IELTS تاپسىرۋ 55 مىڭ تەڭگە تۇرادى.
دوكتورانت اسسيستەنت, ءيا حاتشى ەمەس
دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلىگى عىلىمي جەتەكشىنىڭ السىزدىگىنە, جۇمىس ساپاسىنا شاعىمدانادى. بىراق اشىپ ايتۋدان قاشادى, ويتكەنى تۇبىندە ونىڭ كومەگىنە مۇقتاج بولادى. دەسە دە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى نۇرلىبەك زينابدين عىلىمي جەتەكشىلەر دوكتورانتپەن تولىققاندى جۇمىس ىستەۋگە ۋاقىت بولە بەرمەيتىنىن ايتادى. «ولار ۋاقىت بولمەگەندىكتەن عىلىمي-زەرتتەۋدى جانە ونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا شەتەلدىك يمپاكت-فاكتورلى عىلىمي جۋرنالدارعا ماقالا دايىنداۋدى كوبىنە دوكتورانت ءوز بەتىنشە جۇرگىزەدى», دەيدى ول. البەتتە ونىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى, ونى ءوز كەزەگىندە بەلدى باسىلىمدار قابىلدامايدى.
سەنەسىز بە؟ شەتەلدەردە دوكتورانتقا ۋاقىتى مەن جىگەرىن سارقيتىن عىلىمي ماقالانى جازۋ مىندەتتەلمەيدى. «مەن ەلىمىزدەگى كەي دوكتورانتتاردان 3 جىلدىڭ ىشىندە 7 ماقالا جازۋدى تالاپ ەتەتىنىن ەستىدىم. بۇل – مۇمكىن ەمەس. ءبىر عىلىمي ماقالانى جازۋعا قانشاما ۋاقىت, قارجى (كەيبىر مۇراعاتتار مەن قالالارعا بارۋ قاجەت), كۇش كەرەك. ماقالامەن الىسىپ جۇرەتىن ادامنىڭ ءوز ديسسەرتاتسياسىن جازۋعا ەش ۋاقىتى بولمايدى. وسىدان سوڭ ساپا تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز», دەيدى ح.اجىعۇلوۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپا ەلدەرىندە, ماسەلەن, انگليادا دوكتورانت عىلىمي ماقالا جازۋعا ءتيىستى ەمەس, بار نازارىن اشاتىن جاڭالىعىنا جانە سول تۋرالى جازاتىن ديسسەرتاتسياسىنا بولەدى. بۇدان بولەك, حاليدا وتاندىق عىلىمي جەتەكشىلەر كاسىبي ەتيكانىڭ قاراپايىم ەلەمەنتتەرىن ساقتامايتىنىن ايتادى. «كوپتەگەن عىلىمي جەتەكشىلەر دوكتورانتقا ءدارىسىن وتكىزىپ بەرە سالاتىن اسسيستەنت نەمەسە شارۋالارىن تىندىرىپ بەرەتىن حاتشى رەتىندە قارايدى. وسىنىڭ ءوزى بولاشاق عالىمنىڭ عىلىمعا دەگەن تەرىس كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى», دەيدى ول.
دوكتورانتۋراداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ عىلىمي جەتەكشىلەردىڭ جۇمىسى مەن كاسىبيلىگىنە كەلىپ تىرەلەتىنىن پروفەسسور ب.كەڭەسوۆ تە ماقۇلدايدى. «دوكتورانتتى كافەدرا ەمەس, عىلىمي جەتەكشى تاڭداۋى كەرەك. جاۋاپكەرشىلىك وزدەرىنە ارتىلعاندا, ولار ەشقاشان ناشار ءىزباساردى ىرىكتەمەيدى», دەيدى ول. ونىڭ ويىنشا, جەتەكشىلەرگە قويىلاتىن تالاپ كۇشەيتىلۋى كەرەك.
جۇمىس جاعدايعا, ناتيجە تالاپقا تاۋەلدى
دوكتورانتتىڭ ىزدەنۋىنە جەتكىلىكتى جاعداي جاسالماعانى كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. سىرتتا ءبىلىم عانا ەمەس, عىلىممەن اينالىسۋدان ءلاززات الىپ كەلگەندەر اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتاتىن كىتاپحانالاردىڭ ينتەرەرى مەن دوكتورانتتاردىڭ ارقايسىسىنا بولىنگەن ارنايى جۇمىس ورنىن بىلاي قويعاندا, بىزدە جالپىعا ورتاق قاجەتتىلىكتەرمەن دە قامتاماسىز ەتىلمەگەن جوو-لار بار. بۇل وقۋ وشاقتارى مەملەكەتتەن گرانت الىپ, دوكتورانتۋراعا تالاپكەرلەردى قابىلدايدى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىن دوكتورانت ن.ءزينابديننىڭ ءوزى: «بىزدە عىلىمي-تەحنيكالىق بازا ءالسىز, زەرتحانالار از. سوندىقتان كوبىنە جاريالانعان ماتەريالداردىڭ قورىتىندىلارىنا سىلتەمە جاساپ, پايدالاناتىن كەزدەر بولادى», دەيدى.
شەتەلدەردە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار اشىق كىتاپحانالاردا جاريالانادى. تۇپنۇسقاسىن الىپ تا, ونلاين تۇردە وقۋعا دا بولادى. كىم قالاي, قاي باعىتتا جازدى, نە قوزعالدى, وسىعان دەيىن قانداي جاڭالىق اشىلىپ, قورعالدى؟ بارلىعىنا جاۋاپ تابۋعا بولادى. ەلىمىزدە بۇل جاسىرىن, ادامنىڭ اتى-ءجونى مەن جۇمىس تاقىرىبى عانا بەلگىلى. ولاردىڭ كوپشىلىككە كورسەتىلمەۋى كۇدىك تۋعىزادى. نەگە بۇل شەتەلدە اشىق, بىزدە جابىق مالىمەت؟ وسىنىڭ ءوزى جولبيكەلەردىڭ اتاق الۋىنا جاسالعان جاعدايداي كورىنەدى. ال ءبىز مۇندا: «جاڭالىق اشپايتىن شوۋ بيزنەستىڭ جۇلدىزدارى مەن ونى پاتەنتتەۋ تۇگىلى كابينەتتەن شىقپايتىن شەنەۋنىكتەردە دوكتورلىق دارەجە قايدان ءجۇر؟», دەپ باس قاتىرىپ الەكپىز. اشىقتىق پەن ادىلدىك وقۋعا قابىلداۋدا عانا ەمەس, بىتىرگەننەن كەيىن دە تالاپ ەتىلۋى ءتيىس. بۇل ادامعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
تالاپكەرلەر اراسىنان تالانتتىنى تاڭداۋدان باستاپ, دوكتوردى دايارلاۋ, دارەجەنى بەرگەنگە دەيىنگى بارلىق جۇمىس جۇيەلى جانە جۇرتشىلىققا جاريا تۇردە جۇزەگە اسقاندا عانا دوكتورانتۋرا مايتالمان مامانداردى دايارلايدى ءھام عىلىم دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسەدى.
