بۇگىنگى تاڭدا اي-92 ماركالى بەنزيننىڭ بولشەك ساۋداداعى باعاسى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 6,9%-عا ارزانداپ, 147,6 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. اي-95/96 ماركالى بەنزيندەر دە 3,8%-عا ارزانداپ, 168,6 تەڭگەگە تۇراقتادى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا قاشاعان, قاراشىعاناق, تەڭىز كەنىشتەرىندە جۇرگىزىلگەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ قارقىنىن كۇشەيتەتىنىن, قاشاعاندا جوندەۋ جۇمىستارى مەرزىمىنەن 10 كۇن بۇرىن اياقتالعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, قازىرگى ءوندىرىس كولەمى رەكوردتىق كورسەتكىشكە – تاۋلىگىنە 400 مىڭ باررەلگە جەتكەنىن حابارلادى.
– تەڭىز كەن ورنىن كەڭەيتۋ جوباسى اياقتالعاندا ءوندىرىس كولەمى تاعى ۇلعايادى. 2024 جىلعا قاراي تەڭىزدەگى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى قازىرگى 27 ملن توننادان 39 ملن تونناعا جەتەدى. قاشاعان كەن ورنىنان بيىل تاۋلىگىنە 370 مىڭ توننا شيكىزات الىنسا, 2024 جىلى 450 مىڭ باررەل مۇناي ءوندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. 2025 جىلعا قاراي كورسەتكىش جىلىنا 104 ملن تونناعا جەتۋگە ءتيىس. تەڭىز كەن ورنىن كەڭەيتۋ جوباسى جالعاسا بەرەدى. بۇل باستاماعا 37 ملرد اقش دوللارى جۇمسالادى. قازاقستاندا 2018 جىلى – 90 ملن, 2017 جىلى 86,2 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى, – دەدى مينيستر.
ءتورتىنشى ءموز كەرەك ەمەس پە؟
ق.بوزىمباەۆتىڭ جاعىمدى اقپاراتتاردى تاراتۋىنىڭ سەبەبى كەيىنىرەك بەلگىلى بولدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستانعا ءتورتىنشى مۇناي زاۋىتىنىڭ كەرەگى جوق.
– «قازمۇنايگاز» نارىقتى, مۇمكىندىكتەر مەن ترەندتەردى زەرتتەۋگە قاۋقارلى كومپانيالاردى جالداپ, سونىڭ ناتيجەسى بويىنشا ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاپ, مۇناي ونىمدەرىن تۇتىنۋ كولەمىنىڭ بالانسىن قايتا زەردەلەدىك. ءسويتىپ, وسىنداي شەشىمگە كەلدىك, – دەيدى ق.بوزىمباەۆ.
وتاندىق باق-تاردا ەلىمىزدەگى 3 ءموز-ءدىڭ قۋاتى تولىق ىسكە قوسىلماي كەلە جاتقانى ءجيى كوتەرىلەتىنى بەلگىلى. بۇل ساۋالعا دا ءمينيستردىڭ جاۋابى دايىن ەكەن:
– تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەمەسە دە 3 مۇناي زاۋىتى ءوندىرىس كولەمىن ارتىعىمەن ورىنداپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا دا بىزگە مۇناي زاۋىتى قاجەت ەمەس, – دەپ ءسوزىن ءبىر ءتۇيىپ ءوتتى قانات بوزىمباەۆ.
جالپى, قازاقستاندا ءتورتىنشى مۇناي زاۋىتىن سالۋ تۋرالى اڭگىمەنىڭ تاريحى 2014 جىلدان باستالادى. سول كەزدە تاڭداۋ اقتاۋعا تۇسكەن-ءدى. بۇل يدەيانى قولداۋشىلار اقتاۋدىڭ شيكىزات قورىنا جاقىن ورنالاسقانىن, ماڭعىستاۋ مەن تۇركىمەنستان اراسىنداعى تەمىر جول ارقىلى پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە, اقتاۋ, قۇرىق تەڭىز پورتتارى ارقىلى كاۆكازعا, رەسەي مەن ەۋروپا ەلدەرىنە ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا بولاتىنىن العا تارتقان ەدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى كەيىن جۇزەگە اسىرىلماي, بوس ءسوز بولىپ قالدى.
مينيسترلىك ۇسىنعان مالىمەتكە سەنەر بولساق, بەلارۋس, قىرعىزستان ەلدەرى ءبىزدىڭ بەنزينگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. قازاقستان جاعى باسەكەلەستىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ولارعا رەەكسپورت جاساماۋ تۋرالى شارت قويعان.
– ءبىز سەرىكتەستەرىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ مۇنايى مەن مۇناي ونىمدەرىن ءۇشىنشى ەلدەرگە رەەكسپورت جاساعانىن قالامايمىز. كەلىسسوز ءساتتى وتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى ق.بوزىمباەۆ.
بۇدان ءبىراز بۇرىن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قازاقستان بولاشاقتا قىرعىزستان, ارمەنيا, بەلارۋس, وزبەكستان, تاجىكستان جانە اۋعانستان ەلدەرىنە بەنزين ەكسپورتتايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن.
قازاقستاننىڭ كومىرسۋتەگى مەن دايىن ونىمدەرىنىڭ ءۇشىنشى ەلدەرگە ەكسپورتتالۋى بىزگە ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى. بىراق ونىڭ كەرى اسەرلەرى دە بار دەپ سانايدى ساراپشىلار. ەكونوميست كونستانتين سميرنوۆ بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستان جانارماي ەكسپورتتاماق ەلدەرگە ءدال قازىر جانارمايدى رەسەي جەتكىزىپ وتىرعانىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك دەيدى.
– الداعى كۇزدە, جيىن-تەرىم جۇمىستارى باستالعان كەزدە نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىندەگى باسەكە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا وتەدى. سول سەبەپتى ماسكەۋ استاناعا بەنزين باعاسىن الداعى ۋاقىتتا قازىرگى دەڭگەيدەن تۇسىرۋگە جول بەرمەۋى مۇمكىن. ءبىز كورشى ەلدەرگە بەنزين ساتۋدى باستاعاندا وزىمىزدە باعا كوتەرىلۋى مۇمكىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ نارىق پروفيتسيتتەن, ياعني ارتىق بەنزيننەن ارىلا باستايدى, – دەيدى كونستانتين سميرنوۆ.
2025 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق نارىق پايدا بولادى. بۇل مۇناي-گاز جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تەڭەستىرەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل دا قازاقستاندىقتاردىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسىرەدى.
ساراپشىلار ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى باعا ارزاندايدى دەپ قوعامدى ەرتە قۋانتىپ قويۋى دا مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ۇكىمەت 2015 جىلى جانار-جاعارماي تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اي-80 ماركالى بەنزيننىڭ باعاسىن رەتتەۋدەن باس تارتىپ, ەركىن اينالىمعا جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. ساراپشىلار بۇل شەشىمگە نارىقتىڭ زاڭىمەن ءجۇرۋ قاجەتتىلىگى سەبەپ بولعانىن, ۇكىمەت باعانى نارىقتىڭ ءوزى رەتتەپ وتىرادى دەپ ۇمىتتەنگەنىن ايتادى.
– بىراق ۇكىمەت ءىشىنارا قاتەلەستى. اي-80 ماركالى بەنزيندى قالتالىلار ەمەس, ورتا تاپ پايدالانادى. مۇنايلى ەل بولا تۇرا جىل سايىن ديزەل وتىنىن رەسەيدەن الامىز. ول جەتپەسە, ىرگەدەگى قىتايدان تاسيمىز. رەسەيدە مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسى ءسال كوتەرىلسە, بىزدەگى باعا اسپانعا ۇشىپ كەتەدى, – ك.سميرنوۆ.
ساراپشى بىزبەن اڭگىمەسىندە وسىعان دەيىن ء«تورتىنشى مۇناي ونىمدەرىن وڭدەيتىن زاۋىت سالۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمنىڭ كەنەتتەن ترەندتەن ءتۇسىپ قالۋ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, جاڭا زاۋىتقا شيكىزات كەرەك. ءبىز ونى قايدان الامىز؟ جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىتتاردىڭ ءوزى شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعىن ءجيى سەزىنىپ ءجۇر. مۇناي وڭدەۋشى زاۋىتتاردىڭ مۇمكىندىگى 17,4 ملن توننا «قارا التىن» وڭدەۋگە جەتەدى.
ستاندارتتى كوتەرۋ كەرەك
بيىل ەلىمىزدەگى تىركەلگەن اۆتوكولىكتەردىڭ سانى 7 ملن 150 مىڭعا جەتىپتى. ولاردىڭ 2015 جىلدان بەرى قاراي شىققاندارىنا ەۋرو-4 ستاندارتىنا ساي جانار-جاعارماي قاجەت. ال بىزدەگى زاۋىتتار ەۋرو-2 ساناتىنا جاتاتىن ءونىم وندىرەدى. ال رەسەيدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى 2015 جىلدان باستاپ ەۋرو-4 ستاندارتىنا ساي جانار-جاعارمايعا كوشتى. ياعني, ءموز-دەردىڭ تەحنولوگياسىن ەۋرو-4 ستاندارتىنا بەيىمدەۋ كەرەك.
بۇل تۋرالى ەكونوميست ك.سميرنوۆ:
– الداعى بىرەر جىلدا قازاقستانداعى بارلىق جاڭا كولىك ەۋرو-4 ستاندارتىنا كوشەدى. سەبەبى 2015 جىلدان باستاپ 10-15 جىلدىق تاريحى بار ەسكى كولىكتەردى ۋتيليزاتسيالاۋ باستالدى. ەندى بىرەر جىلدا بىزدە ەۋرو-2 ستاندارتىنداعى بەنزيندى تۇتىناتىن كولىك قالمايتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى زاۋىتتارىمىزدى ەۋرو-4, ەۋرو-5 ستاندارتتارىنا الدىن الا بەيىمدەۋىمىز كەرەك, – دەيدى.
2018 جىلى شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالدى. اتىراۋ جانە پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا جاقىندا اياقتالادى. دەمەك, ءموز-دەردىڭ ەۋرو-4, ەۋرو-5 ستاندارتىنداعى جانارماي شىعاراتىن كەزى جاقىنداپ قالدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, 1 توننا مۇنايدى وڭدەۋدىڭ وزىندىك قۇنى – 60-65 دوللار. ال ءبىر توننا مۇنايدىڭ تەك 16 پايىزى عانا ەۋرو-2 ستاندارتىنداعى بەنزين شىعارۋعا جارامدى. ەگەر, ەۋرو-4 نەمەسە ەۋرو-5 ستاندارتىنا كوشسەك, بۇل كورسەتكىش 9-11 پايىزعا ءتۇسىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سول كەزدە ءۇش زاۋىت شيكىزات تاپشىلىعىن كورۋى مۇمكىن. ماماندار سول ءۇشىن ءموز-دەردى جارتىلاي بولسا دا ەۋرو-4, ەۋرو-5 ستاندارتىنداعى بەنزين وندىرۋگە بەيىمدەي بەرۋ كەرەك دەيدى.
تاۋەكەلدەردى باعالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى, ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ باعانىڭ قىمباتتاۋىنا نارىقتى شەكتەن تىس مونوپوليالاۋ مەن مۇنايدى از وڭدەۋ اسەر ەتىپ وتىرعانىن, بۇل ءبىزدىڭ عانا ەمەس, رەسەيدىڭ دە باسىنداعى جاعداي ەكەنىن ايتادى. سول سەبەپتى الداعى جىلدار تۋرالى مالىمەتتەردى بىرىزدەندىرۋ وتە قيىن. ولاي بولاتىنى, مۇناي ونىمدەرىن ساتۋ باعاسى قازاقستان جانارماي قاۋىمداستىعى تاراپىنان باقىلانادى دا, مەملەكەتتىك فورمۋلاعا سايكەس رەتتەلىپ وتىرادى. ەلىمىزدەگى 3 ءموز-دە مەملەكەت ۇلەسىنىڭ بولۋىنىڭ ءوزى جانار-جاعارماي نارىعىنداعى لوببيستەردىڭ قارسىلىعىن كۇشەيتىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن. ونداعى ءاربىر كۇماندى كەلىسىمشارت ەل ىشىندەگى ءتۇرلى اڭگىمەنىڭ وتىن لاۋلاتىپ جىبەرمەيتىنىنە دە كەپىلدىك جوق.
– اقپاراتتىق سوعىستا بۇعان دەيىن مۇناي ترەيدەرلەرى مەن جانار-جاعارماي ترەيدەرلەرى جەڭىسكە جەتىپ كەلدى, – دەيدى د.ساتپاەۆ.
د.ساتپاەۆ ماسايراۋدى توقتاتىپ, بارىنشا سالقىنقاندى جانە ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى شەشىم قابىلدايتىن كەز كەلگەنىن ايتتى. ناقتى ارەكەتتى مۇناي-گاز سەكتورىنداعى ءوز ۇلەسىمىزدى كوبەيتۋدەن باستايتىن ۋاقىت كەلدى. ەندى كەرى شەگىنەتىن ءجونىمىز دە, جولىمىز دا جوق. ونىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرمايىنشا, مۇناي-گاز سەكتورىنداعى اقپاراتتىڭ اشىقتىعىنا قول جەتكىزە المايمىز. ال اقپارات اشىق ايتىلمايتىن ورتادا ورىندالمايتىن ۋادەلەر ءوتىمدى بولادى.
الماتى
