شىڭعىس تورە 1844-1853 جىلدار ارالىعىندا قۇسمۇرىن وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولدى. سول كەزەڭدە ءجاسوسپىرىم جاستاعى شوقان سايگۇلىكپەن قۇسمۇرىننىڭ قىراتتى-ويپاڭدى دالاسىن كەزىپ, ايناداي جارقىراعان قۇسمۇرىن كولىنە شومىلعان بولار-اۋ. بۇل جەردىڭ تابيعاتى دا عاجاپ سۇلۋ. سەلەۋلى دالا, تاستاقتى قىراتتار, قايىڭدى توعايلار ادەيى سالعان سۋرەتشى تۋىندىسى ىسپەتتى. تابيعاتقا تاڭعالىپ ءارى الدىمىزدان پولكوۆنيك شىڭعىس تورە مەن شوقان شىعا قالاتىنداي اسەرلەنىپ, ءجۇزىمىزدى جۇمساق سامالعا توسىپ تۇردىق.
– شوقاندى زامانداستارىنان بولەك اسقاق ەتكەن دە, اقىلدى ەتكەن دە قۇسمۇرىن تابيعاتى شىعار, شىركىن! – دەپ قويادى «شوقان جولدارى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى راۋشان ءيمانجۇسىپ. شوقاندى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم قۇسمۇرىن كولىنىڭ شەتىندەگى مايداي قارا باتپاقتى كەشىپ بارىپ, سۋىمەن بەتىن جۋدى.
كولدەن كوپ ۇزاماي جۇرسەڭىز وزەننىڭ تابانىنداي ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان ساي بار. جولسەرىكتەرىمىز, قۇسمۇرىن توڭىرەگىندەگى نوۆوپاۆلوۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ەرمەك كەنجەباەۆ پەن جاۋھار عابدۋللينا «سايعا تۇسەيىك, پاپوروتنيك كورىڭىزدەر» دەيدى. بۇل ەندى جارتىلاي شولەيت دالانىڭ تابيعاتىنا قاراما-قارسى كورىنىس ەدى. وسىمدىكتى سايدىڭ قاسىنان وتكەن بوتەن كىسى بىردەن بايقاي المايدى. قالىڭ تەرەك قورشاعان, قاندى اعاش توعايى وسكەن سايدىڭ شەتى تۇيەتايلى ەمەس, بۋىرقانىپ وزەن اعىپ جاتقانداي تىكە جار بوپ كەلەدى. سايعا اياق باسقاننان-اق قازەكەم «قىرىققۇلاق» دەپ اتاعان پاپوروتنيكتەردىڭ قايشىمەن قىرىققانداي قيعاش تارامدالعان, كولدەي جاپىراقتارى كورىندى.
– بيىل جاڭبىر تامباي تۇر عوي. جاۋىن-شاشىن مول جىلدارى بۇلار اسپانداپ, ۇزىن بولىپ وسەدى, – دەيدى جاۋھار. سايداعى توعايدىڭ ءىشى قارا كولەڭكە, سالقىن لەپتەن سەرگىپ سالا بەردىك. قاندى اعاش پەن تەرەكتەر جاپىراعىنىڭ اراسىنان كۇن ساۋلەسى سەبەزگىلەيدى. «قىرىققۇلاق سايدىڭ سىرتىنداعى قىرىق كۇن شىلدەدە ءيىسى مۇرنىڭدى جارىپ, باسىڭدى اينالدىراتىن جۋساننىڭ كۇنىن كورسە نە ىستەر ەدى, زامانداسى دينوزاۆردىڭ ارتىنان كەتەر مە ەدى, ىستىققا شىداماي؟» دەگەن ويدىڭ قالبالاقتاپ كەلە قالۋىنا ەرمەكتىڭ «پاپوروتنيك ءبىزدىڭ اۋىلدا يۋرا داۋىرىنەن بەرى وسەدى» دەگەن ءازىلى سەبەپ بولعانداي. راسىندا 400 ميلليونداي جىل بۇرىن مەزوزوي ءداۋىرىنىڭ ترياس پەن بور كەزەڭى اراسىنداعى 199 ميلليون جىلدان 145 ميلليون جىلعا دەيىن سوزىلعان يۋرا كەزەڭىندە الىپ پاپوروتنيكتەر پايدا بولعانىن ايتادى عالىمدار. ال قۇسمۇرىنداعى قىرىققۇلاقتىڭ يۋرا كەزەڭىنە قاتىسى بار ما؟
– يۋرا داۋىرىندەگى پاپوروتنيكتەر جويىلىپ كەتكەن. ال ونىڭ قۇسمۇرىنداعى اتتاسى مۇز باسۋىنان كەيىنگى گولوتسەن, ياعني جاڭا گەولوگيالىق داۋىردە پايدا بولعان وسىمدىكتەر. تەك قۇسمۇرىن عانا ەمەس, ءبىزدىڭ وڭىردە مۇزدىقتان كەيىن تايگا بولعان, بۇل وسىمدىك سول قالىڭ جىنىس – تايگانىڭ جۇرناعى, كونەنىڭ كوزى, – دەيدى بيولوگ اندرەي اندريۋششەنكو. پاپوروتنيك قوستاناي وڭىرىندە جىرا-سايلى دەنيسوۆ اۋدانىندا دا وسەدى, بىراق جۇرناق دەسە جۇرناقتاي بولىپ, كولەڭكەلى اعاشى, ىلعالى مول از عانا سايلاردا كەزدەسەدى. نوۆوپاۆلوۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى بۇل وسىمدىكتىڭ كوشەتىن ەسىگىنىڭ الدىنا, قۇمىراعا وتىرعىزىپ كورگەن ەكەن, وسپەپتى. وسىلاي بولا تۇرا, پاپوروتنيك «قىزىل كىتاپقا» ەنبەگەن.
– «قىزىل كىتاپقا» كىرمەگەن سەبەبى بار. پاپوروتنيك كورشى چەليابى وبلىسىنىڭ سولتۇستىگىنە قاراي جاقسى وسەدى, سيرەك وسىمدىككە جاتپايدى. تايگاعا جاقىنداعان سايىن ودان اياق الىپ جۇرگىسىز. ال ءوزىمىزدىڭ وڭىرلىك «قىزىل كىتاپ» شىعارىلسا, سوعان ەنگىزۋگە بولار, – دەيدى اندرەي.
قازىر قىرىققۇلاقتىڭ جەر ءجۇزى بويىنشا ون مىڭنان اسا ءتۇرى بار كورىنەدى. قۇسمۇرىنداعى قىرىققۇلاق سولاردىڭ تايگادان تىكەلەي قالعان كونەكوزدەرىنىڭ ءبىرى شىعار-اۋ؟
قوستاناي وبلىسى,
اۋليەكول اۋدانى
