ات جەتەكتەۋ دە – جۇمىس
وتكەن دەمالىس كۇنى يپپودرومعا باردىم. اتقا ءمىنۋدى ۇناتاتىندىقتان ءجيى بارىپ تۇرۋعا تىرىسامىن. بىراق بۇعان دەيىن جىلقى جەتەكتەۋشىنىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ كورمەپپىن. ەرتتەۋلى اتقا وتىرىپ, شامامەن 14-15 جاسار قىز بالا ۇستاپ تۇرعان تىزگىنگە قول سوزدىم. جاس كومەكشى: «مەن الىپ جۇرەمىن, ءسىز ەردەن ۇستاپ وتىرىڭىز», دەپ العا ۇمتىلا بەردى. ال مەن مۇندا كەلىپ تۇراتىنىمدى, ءاردايىم اتتى ءوزىم تىزگىندەي الاتىنىمدى ايتتىم. ول: «مەن جەتەكتەي بەرەيىنشى, وسى ءۇشىن اقى الامىن», دەدى قيىلىپ. سونان سوڭ ءسوزسىز كەلىستىم. جالداپ العان جارتى ساعاتىم سۇحباتقا ۇلاسقانداي.
بالا ەڭبەگى ساتىلا ما؟
ەڭ الدىمەن بالاعا جۇمىس ىستەۋدىڭ قاجەت-قاجەت ەمەستىگىن ايقىنداپ الايىق. وسى تۇستا دۇنيەجۇزىلىك بالالارعا قۇرمەت سىيلىعىن يەلەنگەن يكبال ماسيح اتتى پاكىستاندىق بالانىڭ ءومىرى ەسكە تۇسەدى. ونى ءۇي-ءىشى اناسىنىڭ وتاسىنا اقشا كەرەك بولىپ, كىلەم شىعاراتىن كاسىپكەرگە باسىبايلى بەرە سالادى. اقىر اياعىندا 4 جاسار بالانىڭ بالالىق شاعى 6000 رۋپيگە (سول كەزدەگى 60 اقش دوللارى – جوبامەن 5000 تەڭگەگە) ساتىلادى. يكبال تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن, تəۋلىگىنە 12 ساعات, اپتاسىنا 7 كۇن جۇمىس ىستەيدى. وعان 30 مينۋت قانا دەمالىس بەرىلگەن. التى جىلى قۇلشا جۇمىس ىستەۋمەن ءوتىپ, 10 جاسىندا الگى قاپاستان قاشىپ شىعادى. جۇرەگى جومارت جانعا جولىعىپ, سوڭىندا 3 مىڭنان اسا وزىندەي جۇمىسشى بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاي ءجۇرىپ, كىسى قولىنان قازا تابادى. ول ءبىر سوزىندە: «مەن – پاكىستانداعى ەڭبەك پەن ەرىكسىز جۇمىستان زارداپ شەككەن ميلليونداعان بالالاردىڭ ءبىرى عانامىن», دەگەن. ءسويتىپ ول جۇمىسقا, انىعى قۇلدىققا ساتىلاتىن بالالاردىڭ مولشەرى الەمدە ءالى دە ميلليونداردى قۇرايتىنىن العا تارتىپتى.
جوقتىق نە جەگىزبەيدى, توقتىق نە دەگىزبەيدى
وزىمىزگە ورالساق, بىزدە دە ەركىنەن تىس بولماعانىمەن, امالسىزدان جۇمىسقا جەگىلگەن بالالار بارشىلىق. وسىدان ءبىرشاما جىل بۇرىن قوعامدىق كولىكتەگى كىشكەنتاي كوندۋكتور جونىندە جازعانبىز.
«قارشادايىنان قىزمەتكە جەگىلگەنىنە قاراپ, جوقتىق نە جەگىزبەيدى, توقتىق نە دەگىزبەيدى دەگەن ءسوز ەسىڭە تۇسەدى. جوبامەن 2-سىنىپتى بىتىرگەن قىز مەكتەپتەن بوس ۋاقىتىندا جۇمىس ىستەيتىنىن, بەلىندەگى سومكەسىنە تۇسكەن تيىن-تەبەننىڭ ءبىرىن قالدىرماي اكەسىنە ۇستاتاتىنىن ايتتى. ساباعىن سۇراساق, ءبارىن بەسكە وقيدى ەكەن. بىراق… ءيا, بىراق دەيتۇعىن دۇنيە تاعى بار. ءبىز مەكتەپكە بارعان جىلدارى «ساباقتىڭ ءبارىن بەسكە وقىساڭ, ادام بولاسىڭ» دەگەن يدەولوگيا سانامىزدا سايراپ تۇراتىن. الايدا, قازىر ولاي ەمەس قوي. وسى قىزمەتىنىڭ ورنىنا فولكلوردى جاتتاسا, شاحماتتى, ءتىلدى, بولماسا ءبيدى, ءبىر سپورتتى نەبىر اسپاپتى ۇيرەنسە, اناعۇرلىم ادام بولار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟..», دەپ جازعان ويىمىزعا مارجان مومبەكوۆا اتتى اپايىمىز: «ماسەلە بي ۇيرەنبەي نەمەسە سپورتپەن اينالىسپاي جۇرگەنىندە ەمەس, بالا كۇنىندە ۋايىم-قايعىسىز ءجۇرۋدىڭ ورنىنا جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋىندا بولىپ تۇر», دەگەن ەدى. وعان «بۇل قىز كەرەمەت ادام بولادى. جاستايىنان ومىرگە ارالاسقاننان جامان بولمايدى» دەپ پىكىر بىلدىرگەندەر دە بولعان. «بالانى 5 جاسقا دەيىن حانداي كۇت, 5 جاستان سوڭ ق ۇلىڭداي جۇمسا, 15-تەن كەيىن دوسىڭداي سىرلاس» دەگەندى تاربيەدە قولداناتىندار دا كوپ.
توقتىقتا دا تاربيە بار
جاقىندا «ءۆى group» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى ايدىن راحىمباەۆ اس ۇيدەگى ورىندىققا قيسايىپ, قالعىپ كەتكەن كىشى قىزىنىڭ فوتوسىن الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەدى. «قازىر قوس قىزىم بارلىعى ءادىل بولۋى ءۇشىن وزگە تەكپەن (فاميليا) قۇرىلىستاعى اسحانادا اسپازدىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر. اسپازدار ءتىپتى كىمنىڭ بالالارى ەكەنىن بىلمەيدى», دەيدى ديرەكتور. ولار تاڭعى ساعات سەگىزدەن كەشكى سەگىزگە دەيىن 12 ساعات ىستەيتىن ەكى اپتالىق جۇمىسقا تارتىلعان. «تاڭدا 50 كگ كارتوپ, 14 كگ پياز, 16 كگ ءسابىزدى قابىعىنان تازارتىپ, 200 جۇمىسشىنىڭ ىدىسىن جۋعا جاردەمدەسەدى. كىشى ۇلىم 9-قاباتتا تاس قالاۋشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ ىستەپ ءجۇر. بالالاردىڭ ۇيقىسى قانباي قالادى, قاتتى شارشايدى, بىراق ءبىزدىڭ وتباسىنداعى ءتارتىپ بويىنشا 14 جاستان جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەگەن اكە پەرزەنتتەرىنە جانى اشيتىنىن, الايدا وسى ىستەگەندەرى بولاشاقتا وزدەرىنە ازىق, ساباق بولاتىنىنا سەنىمدى. ۇلكەن ۇلى دا وسى جولدان وتكەن. كىشىسى كەلەسى جىلى بەتون-مونوليت قۇيۋشىنىڭ كومەكشىسى بولماق. ءار جازعى دەمالىستا ءبىر ماماندىققا يكەمدەلىپ شىعادى.
قۇرىلىس كومپانياسى باسشىسىنىڭ بۇل ۇستانىمىن بۇۇ جانىنداعى بالالار قۇقىعى بويىنشا كوميتەتتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى رەناتا ۋينتەر (Renate Winter) دە قولدايدى. ول ءبىزدىڭ «كامەلەتكە تولماعان بالالارعا جۇمىس ىستەتۋ ولاردىڭ قۇقىعىن بۇزۋ بولماي ما؟» دەگەن سۇراعىمىزعا «بالالاردى ەرتە ەڭبەككە ارالاستىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – تاجىريبە. ولار ماڭدايتەرىمەن تابىس تاپقاندا عانا جۇمىس ىستەۋدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنەدى جانە اقشانىڭ قۇنىن بىلەدى. ال بۇل قادامنان ءوتىپ, ءوزى اقشا تاپقان بالا اتا-اناسىن قىمبات زاتتى ساتىپ الۋعا ماجبۇرلەمەيدى. بۇدان بولەك جۇمىسشى بالالار بولاشاق ماماندىعى مەن جولىن ەرتەرەك تاڭدايدى ءارى ەڭبەك ءوتىلىن جاستايىنان باستايدى», دەپ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بالالاردى جۇمىسقا تارتۋدىڭ ەڭ باستى ماقساتى – وزىنە عانا ەمەس, ءبۇتىن ءبىر وتباسىن اسىراۋعا باۋلۋ. ول وسىدان ءۇيدىڭ اسىراۋشىسى سەكىلدى ابدەن قالجىراۋى كەرەك. سوندا عانا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى.
شەكتەن شىعۋ – ءاردايىم قاۋىپتى
بالالار قۇقىعى مەن وتباسىلىق ماسەلەلەر بويىنشا كەڭەس بەرەتىن 111 جەدەل قىزمەتىندەگى زاڭگەر ءاسيا زاڭ بويىنشا 14 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە بولمايتىنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, بۇل جاستاعىلار تەز شارشايدى, كوپ جاعدايدا قۇقىعى بۇزىلادى, ەركىنەن ايىرىلىپ جاتادى. الايدا, ونى كوبى ەسكەرمەيدى, سەبەبى قوعام 5 جاسار بالانىڭ ءوزىن جۇمىسقا سالۋدى قالىپتى قابىلدايدى. ارينە, ەڭبەك بالانى شىڭدايدى, دەگەنمەن شەكتەن شىعۋ – ءاردايىم قاۋىپتى. «ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس 14-16 جاس ارالىعىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە تەك 4 ساعات قانا جۇمىس ىستەۋگە بولادى. وندا دا ەڭبەك شارتىنا اتا-اناسى وتىرا الادى. ال 16-18 جاستاعىلار جۇمىس بەرۋشىمەن ارادا 6 ساعاتتىق قىزمەتكە ەڭبەك كەلىسىم شارتىن جاساۋعا مۇمكىندىگى بار. بىراق ونى كەيبىر جەكە مەكەمە باسشىلارى ەسكەرە بەرمەيدى», دەيدى جەدەل قىزمەتتىڭ زاڭگەرى. ماماننىڭ مالىمدەۋىنشە, ەڭبەك شارتىنا وتىرماعاندىقتان جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ايلىعىن الا الماۋ جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ءارى جۇمىس ساعاتىنىڭ ۇزاقتىعى دا ەسكەرىلە بەرمەيدى. وعان جۇمىسشى بالالاردىڭ ءوزى مۇددەلى كەلەدى, ويتكەنى جۇمىس ۋاقىتى ۇزارعان سايىن جالاقى دا كوپ بولادى.
جاز ايلارىندا جۇمىس ىستەۋ – البەتتە ەگەر ول الىنە قاراي بەرىلگەن مىندەت بولسا, بالاعا ومىرلىك تاجىريبە. دەسە دە, جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەي, جىل ون ەكى اي جۇمىسقا سالىناتىن قارادومالاقتاردى قايتەمىز؟ بەس جاستان كەيىن قۇلشا جۇمساۋدى توتەسىنەن ءتۇسىنىپ, اسىرا سىلتەيتىن اتا-انالاردى قالاي قىلامىز؟ ماسەلە, وسىندا بولىپ تۇر...
