ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, قازاقستاندىق زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ نارىعى شامامەن 300 ملرد تەڭگەگە باعالانادى. ال كونتراباندالىق بۇيىمداردىڭ ۇلەسى نارىقتىڭ 90 پايىزىن قۇرايدى. ولاردىڭ نەگىزگى اعىنى تۇركيادان, قىتايدان, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان, رەسەي فەدەراتسياسىنان كەلەدى ەكەن.
تۇركيانىڭ زەرگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ەسەبىنشە, قازاقستانعا سوڭعى كەزدەرى بۇل ەلدەن جىلىنا 11 تونناعا دەيىن زەرگەرلىك بۇيىمدار جەتكىزىلىپ ءجۇر. قازىر تۇرىكتىڭ ءونىمى رەسەي نارىعىن دا تولتىرا باستادى.
– بۇل رەسەي مەن قازاقستاننىڭ زەرگەرلىك بيزنەسى ءۇشىن وتە قاۋىپتى قۇبىلىس. تۇركيالىق التىن ءونىمدەرىن ساتۋشىلار «كولەڭكەلى» ءادىستەردى قولدانىپ, كوبىنە اشىقتان-اشىق دەمپينگپەن اينالىسادى. ال ساپالى التىن بۇيىمنىڭ ناقتى باعاسى كەم دەگەندە ءار گرامىنا 12-15 مىڭ تەڭگە بولۋى كەرەك. وسىلايشا ءتۇپتەپ كەلگەندە مەملەكەتكە سالىق تولەپ, جۇمىس ورنىن اشىپ, جۇمىسشىلارىنا جالاقى تولەيتىن قازاقستاندىق زەرگەرلەر تۇركيامەن باسەكەلەسە المايدى, – دەيدى قازاقستان زەرگەرلەرى ليگاسىنىڭ توراعاسى قايسار جۇماعاليەۆ.
سىناماسىز بۇيىمنىڭ ساپاسى دا تومەن
2016 جىلى قابىلدانعان «باعالى مەتالدار مەن اسىل تاستار تۋرالى» زاڭ تەوريا جۇزىندە نارىقتاعى جاساندى بۇيىمداردى اشكەرە ەتۋى ءتيىس ەدى. ونىڭ 13-بابىندا سىنامالىق تاڭباسى جوق زەرگەرلىك جانە باسقا دا بۇيىمداردى ساتۋعا تىكەلەي تىيىم سالۋ تۋرالى جازىلعان. بىراق ءىس جۇزىندە قازاقستاندىق ءبولشەك ساۋدامەن اينالىسۋشىلار از عانا بولىگى سىرتتان جەتكىزىلەتىن بۇيىمدارىنا سىنامالىق تاڭبا سالادى, 99 پايىزى ءالى دە ءونىمدەردى تاڭباسىز ساتىپ كەلەدى.
– سىنامالىق تاڭبالارى جوق بولعاندىقتان, ولاردىڭ ساپاسى دا 583 سىناماسىنان الدەقايدا تومەن. ءتىپتى بۇيىمنىڭ قۇرامىندا التىن بولماۋى دا مۇمكىن, تەك سىرتىنا التىن جالاتىلعاندارى كوپ. بىراق گرامىن 8 مىڭ تەڭگەگە التىن ساتىپ الاتىن ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلارىمىز ونى تەكسەرىپ جاتپايدى. ايتەۋىر ارزانعا العانىنا ءماز. ال جاڭاعى «التىننىڭ» كەيىن بۇزىلىپ كەتەتىنىنە, اللەرگيانى قوزدىراتىنىنا باس قاتىرىپ جاتپايدى. سوندىقتان وسى ماسەلەلەر شەشىلمەسە, وتاندىق زەرگەرلىك بۇيىمدار سالاسى تاياۋ جىلدارى سالا رەتىندە جويىلىپ كەتكەلى تۇر, – دەيدى قايسار جۇماعاليەۆ.
قازاقستان نارىعىندا رەسەي, يتاليا التىنىنىڭ گرامى كەم دەگەندە 8 مىڭ تەڭگەگە باعالانعان. ودان تومەن باعادا ءتۇركيادان, قىرعىزستاننان اكەلىنەتىندەرى بار. شەتەلدەن اكەلىنەتىن بولعاسىن تاۋار قۇنىنا كەدەندىك باج سالىعى, تابىس سالىعى, ساتۋ قىزمەتى قۇنى قوسىلىپ, تاۋار قىمباتتاي تۇسەدى. سوندىقتان زەرگەرلىك ءوندىرىستى دامىتۋعا قازاقستان دا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس.
– ەگەر باعالى اشەكەي بۇيىمداردى ءوزىمىز شىعارساق, وندا ولاردىڭ قۇنى الدەقايدا ءتومەنىرەك بولار ەدى. ءبىزدىڭ ەلدە اشەكەي بۇيىمداردى بەزەندىرەتىن اسىل تاستار مەن مينەرالدى ءتۇستى تاستار باعالانبايدى. شەتەلدەردە پالەنشە مىڭ اقش دوللارىنا باعالاناتىن جاقۇتتىڭ, اقىقتىڭ, مەرۋەرتتىڭ, گاۋھاردىڭ باعاسى بەلگىلەنبەگەن. ونى اشەكەي بۇيىمدار ساتۋشىلار دا مويىندايدى, – دەيدى ق.جۇماعاليەۆ.
«المازنىي نتتس» جشق Alrosa-Technology ايماقتىق ديرەكتورى اندرەي ۆوروشيلوۆتىڭ ايتۋىنشا, cوڭعى جىلدارى الەمدە زەرگەرلىك ساپاداعى سينتەتيكالىق الماز ءوندىرىسىنىڭ جىلدىق ءوسىمى 30 پايىزعا جەتىپتى. وسىعان بايلانىستى زەرگەرلىك نارىققا قاتىسۋشىلار «ارزان سينتەتيكالىق گاۋھارلاردى تابيعي رەتىندە الماستىرۋى ىقتيمال» دەپ دابىل قاعا باستادى. تالداۋشىلاردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 2035 جىلعا قاراي زەرگەرلىك ساپاداعى سينتەتيكالىق الماز ءوندىرىسىنىڭ كولەمى وندىرىلەتىن تابيعي الماز كولەمىنە ساي كەلەتىن بولادى. تابيعي گاۋھار نارىعىن قورعاۋ جونىندەگى شۇعىل شارالار قاجەت, ونىڭ ىشىندە سالاعا قاتىسۋشىلاردى تاستىڭ شىنايىلىعىن ايقىندايتىن اسپاپتارمەن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى اندرەي ۆوروشيلوۆ.
سورەلەردە ساپاسىز بۇيىم تولىپ تۇر
ىشكى نارىقتىڭ سورەسى سىناماسىنا سايكەس كەلمەيتىن «جالعان رەسەيلىك» زەرگەرلىك التىن بۇيىمدارىنىڭ كوپتىگىنەن بەلى قايىسا باستادى. قايسار جۇماعاليەۆ قازاقستاننىڭ قارا بازارلارى عانا ەمەس, قىمبات دۇكەندەردىڭ سورەلەرى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كەدەندىك رەسىمدەۋ بەكەتتەرىنەن ءوتپەي قالعان التىنعا ۇقساس بۇيىمدار نەمەسە گاۋھارعا ۇقساس جاساندى تاستارعا تولىپ كەتكەنىن ايتتى. بۇعان التىن بۇيىمدار مەن اسىل تاستاردى زاڭسىز تاسىمالداعانداردى جازالايتىن زاڭدارىمىزدىڭ كەز كەلگەن جاعدايعا يكەمدىلىگى سەبەپ بولىپ وتىر ەكەن.
ماسەلەن, ەاەو كولەمىندە زاڭسىز التىن تاسىمالداعانداردى مۇلكىن كامپەسكەلەمەي, تەك اكىمشىلىك جازا قولدانىپ قويا بەرەتىن تەك ءبىزدىڭ ەل عانا ەكەن. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, رەسەي, بەلارۋس, ارمەنيا مەن قىرعىزستاندا اكىمشىلىك جازا عانا ەمەس, قىلمىستىق ءىس تە قوزعالادى.
قايسار جۇماعاليەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە قارا بازارلاردا ساتىلىپ جاتقان التىننان جاسالعان اشەكەي بۇيىمداردىڭ 90 پايىزى ەلگە كونتراباندالىق جولمەن اكەلگەن تۇرىك التىنى ەكەنىن ايتتى.
– ەڭ الدىمەن ولاردىڭ ساپاسى تالاپقا ساي ەمەس. 585 سىناما بەلگىسى تۇرعانىمەن, شىندىعىندا 300-دىكتىڭ دەڭگەيىندەگى مەتالل. ءتىپتى كەيبىرىنىڭ التىن ەكەنىنە كۇمانىم بار. ساتۋشىلار ءتيىستى سالىقتى تولەمەيدى. بار بولعانى ساۋدا ورنىن جالداعانى ءۇشىن عانا اقشا شىعارادى, – دەيدى ول.
«ۇلتتىق ساراپتاۋ جانە سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعى» اق سىناما پالاتاسى فيليالى سىناق زەرتحاناسىنىڭ باستىعى ناتاليا كۋزمينانىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىرتۇتاس سىناما پالاتاسى قازاقستاننان باسقا پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بارىندە بار.
– ءتيىستى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى جوق ۇيىمداردىڭ پايدا بولۋى ءناتيجەسىندە سىنامانىڭ شىندىققا سايكەس كەلمەيتىندىگىنە بايلانىستى تاۋەكەلدىكتەر ورىن الۋدا. قازاقستانعا سىناما پالاتاسى مەن سىناما قىزمەتتەرىن كورسەتەتىن بارلىق كومپانيالارعا قاتىستى بىرىڭعاي تالاپتار مەن ەرەجەلەردى قامتيتىن مەملەكەتتىك قاداعالاۋ قاجەت. بىرىڭعاي سىنامالى قاداعالاۋ بولماعاندىقتان, التىن بۇيىمداردىڭ, اسىل تاستاردىڭ ساپاسىنا ەلەۋلى تۇردە زالال كەلتىرىلىپ وتىر, – دەيدى ناتاليا كۋزمينا.
قازاقستاندىق زەرگەرلىك نارىقتىڭ كولەمىن باعالاۋ ءۇشىن كەلەسى مىسالدى كەلتىرۋگە بولادى. 2017 جىلى 105 396 نەكە تىركەلدى, ياعني 210 792 نەكە ساقينا ساتىپ الىندى. ەڭ ارزان باعاسى 9 مىڭ تەڭگە. ءناتيجەسىندە ءبىز 2 ملرد تەڭگەگە جۋىق سومانى الامىز. بۇل تەك نەكەلىك ساقينالار. قازاقستان زەرگەرلەرى ليگاسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, شامامەن 90%-ىن زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ كولەڭكەلى نارىعى قۇرايدى. بۇل جاعداي جىلدان-جىلعا وزگەرمەي وتىر. قازاقستان زەرگەرلەر ليگاسىنىڭ توراعاسى قايسار جۇماعاليەۆ بۇل سالادا اشىق بيزنەس قۇرعاننان گورى, كولەڭكەلى جۇيەمەن جۇمىس ىستەگەن ءالدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىنە بىرنەشە دالەل كەلتىردى. سوڭعى اۋىر سوققىنىڭ ءبىرى – زەرگەرلەردى مەملەكەتتەن التىن ساتىپ الۋ ءمۇمكىندىگىنەن ايىرعان سالىق كودەكسىنە وتكەن جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر. «وتاندىق اسىل تاس-مەتالدار ساۋداسى سالاسىندا «كولەڭكەلى» بيزنەستىڭ كەڭ ەتەك جايعانى بۇرىننان بەلگىلى ەدى.
زەرگەرلەر ليگاسى باسەكەدەن قاشپايدى – نارىقتىڭ زاڭدى وكىلدەرى بۇرىن تۇركيا, ءۇندىستان جانە وزگە دە ەلدەردەن كونتراباندالىق جولمەن زەرگەرلىك بۇيىمدار تاسىعان زەرگەرلەرگە راقىمشىلىق جاساۋدى (امنيستيا) ۇسىنادى.
«التىن ونىمدەرىن كونتراباندالىق جولمەن اكەلىپ, ونى ساتىپ كەلگەن زەرگەرلەرگە راقىمشىلىق جاساۋدى سۇراپ, وتكەندە عانا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ۇسىنىس جولدادىق. بىزگە ولاردىڭ ءوز بۇيىمدارىن كورسەتىپ, سىناما جاساپ, مەملەكەتتەن تىعىلماي, سالىق ءتولەۋشى رەتىندە ەسەپكە تۇرعانى كەرەك. ءبىز كولەڭكەلى نارىق كولەمىن 20-30 پايىزعا بولسا دا ازايتقىمىز كەلەدى», دەيدى ق.جۇماعاليەۆ.
ونىڭ ەسەبىنشە, قازىر ەلىمىزدە شامامەن 10 مىڭداي جەكە جانە زاڭدى تۇلعا زەرگەرلىك بۇيىمدار ساتۋمەن اينالىسادى. ولاردىڭ ءبارى «قىلمىستىق جولمەن الىنعان تابىستاردى زاڭداستىرۋ مەن زاڭسىز كىرىستەردىڭ ءىزىن جاسىرۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس قارجى مينيسترلىگىنىڭ قارجىلىق مونيتورينگ كوميتەتىنىڭ ارنايى ەسەبىندە تۇرۋى ءتيىس. ال ءىس جۇزىندە ول تىزىمدە نەبارى 300-دەن ءسال اساتىن كومپانيا مەن جەكە تۇلعا ەسەپتە تۇر – زاڭدى جۇمىس ىستەيتىندەرى سولار عانا. قالعاندارى زاڭنىڭ بۇل تالابىن ورىندامايدى, ول ءۇشىن ەشقانداي جازاعا دا تارتىلمايدى. ولار ءتىپتى باعاسى قىمبات جەكە تاپسىرىستار ءۇشىن كۇرەستە دە باسىمدىققا يە بولىپ وتىر.
«بىزدەگى زاڭ بويىنشا, باعاسى 10 ملن تەڭگەدەن باستالاتىن قىمبات بۇيىم ساتىپ العىسى كەلەتىن ادامدى مەن تەكسەرۋىم كەرەك: جەكە كۋالىگىنىڭ كوشىرمەسىن الىپ, ساۋدا-ساتتىق دەرەگى تۋرالى قارجىلىق مونيتورينگ كوميتەتىنە حابارلاۋعا ءتيىسپىن. كۇدىك تۋعىزسا, ونداي ساتىپ الۋشىعا بۇيىم ساتۋدان باس تارتۋعا مىندەتتىمىن – ساتىپ الۋشىعا مۇنىڭ ءبارى كەرەك پە؟ ول بازارعا بارادى: زاڭدى ورىندامايتىن, ارنايى ەسەپتە تۇرمايتىن سول جەردەگى ساتۋشىلاردان الا سالادى. قارجىلىق مونيتورينگ كوميتەتىنە وسى ماسەلەنى ايتىپ تالاي حات جازدىق, ءبارىن ەسەپكە قويىپ, ءبىر وركەنيەتتى نارىق بولسىن دەدىك, بىراق كوميتەتتەگىلەر بىزدە باقىلاۋشىلىق فۋنكتسيا جوق, بۇل ماسەلەنى شەشە المايمىز دەپ شاراسىزدىق تانىتۋدا», دەيدى قايسار جۇماعاليەۆ.
2018 جىلدىڭ باسىنان بەرى مەملەكەت ءوز قولىمەن بۇلاردى دا «كولەڭكەگە» كەتۋگە ماجبۇرلەپ تاستادى.
سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلگەن جاڭا وزگەرىس تازارتىلعان التىننىڭ 300 كيلوگرامىنا بەرىلەتىن كۆوتانى جويدى: بۇرىن «تاۋ-كەن التىن» كومپانياسى 300 كيلو التىندى زاڭدى جۇمىس ءىستەيتىن زەرگەرلەرگە قوسىمشا قۇن سالىعىنسىز (ققس) ساتىپ كەلگەن بولاتىن.
«نەگە ءبىز ءوز جەرىمىزدە وزگە وندىرۋشىلەرمەن باسەكەلەسە المايمىز؟ ويتكەنى ءبىز ءۇشىن شيكىزات, جاڭاعى تازارتىلعان التىن قولجەتىمسىز بولىپ قالدى. ۇلتتىق بانك جەرگىلىكتى زەرگەرلەردىڭ تازارتىلعان التىندى بيرجا باعاسىمەن قوسىمشا قۇن سالىعىنسىز ساتىپ الۋىنا كۆوتا بولگەن, سول بىزگە ءتيىمدى ەدى. «تاۋ-كەن التىن» كۆوتانى بىزگە قۋانا بەرەتىن, بىراق 2018 جىلى سالىق كودەكسىنە ەنگەن وزگەرتۋلەرگە ساي, ەندى تازارتىلعان شيكىزات – التىنعا ققس قوسىلدى. قازىر زەرگەرلەر «تاۋ-كەن التىننان» ءبىر گرامم التىن دا المايتىن بولدى. ولار بۇيىم جاسايتىن التىندى لومباردتان الۋعا كوشتى. زاڭدى جۇمىس ىستەيتىندەر شيكىزاتتى سونداي-اق بيرجالىق باعادان 1-2 پايىزعا دەيىنگى تومەن باعامەن ساتاتىن «قارا ساۋداگەرلەردەن» دە الا الادى. زەرگەرلەر ءۇشىن بۇل دا جامان ەمەس, تەك ەلدەگى نارىقتىڭ بارىندە كولەڭكەلى سەكتورمەن كۇرەسۋدى تۋ ەتىپ وتىرعان مەملەكەت بۇعان قالاي قارايدى؟», دەيدى ق.جۇماعاليەۆ.
سونىمەن قاتار ساراپشىلار ايتقانداي, «تاۋ-كەن التىننىڭ» زەرگەرلەرمەن اراداعى جۇمىس ءتارتىبى بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرىلمەسە, بۇل كومپانيانىڭ ءوز بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر بولماق. ويتكەنى ەندى ءىس جۇزىندە ونىڭ التىنىن بيرجادان باسقا ەشكىم دە المايدى. التىن نارىعىنىڭ قازاقستاندىق «ويىنشىلارى» ەندى بۇل ماسەلەنى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە كوتەرەمىز دەگەن ۇمىتپەن قازاقستان ۇكىمەتىنە اشىق حات جولدادى.
ال ازىرگە... مەملەكەت زەرگەرلەردى «كولەڭكەگە» ءوزى يتەرىپ وتىر ما دەگەن ەكىۇداي وي قالىپتاسىپ وتىر.
الماتى
