بىزدە ەندەشە جازۋشىنىڭ ونەگەگە تولى ءومىربايانىنا توقتالىپ وتىرماي, بىردەن ونىڭ ادەبي-شىعارماشىلىق ەڭبەگىنە ويىسقاندى ءجون كوردىك. ماقساتكەر زيالى ەكەندىگىن ءوزىنىڭ كوسەمسوزدەرىندە حالىقتىڭ, زاماننىڭ, قوعامنىڭ كوكەيكەستى ءماسەلەلەرىنىڭ ءمانىسىن اقىل كوزىمەن, وي بەزبەنىمەن سارالاپ, تاريحي ادىلەتتىلىك جولىندا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ-جاڭارتۋ ىسىندە ەرەكشە قۇشتارلىق, ايرىقشا ىڭكارلىك تانىتادى. ءسوز بەن ءىستىڭ جاراسىمدى تۇتاستىعىن, ەل مۇراتىن, «بابا ءتىلىم – بال ءتىلىم! «انا ءتىلىم – التىنىم!» دەپ سابىر اداي ايتقانداي, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن, كەمەل كەلەشەگىن, وركەندەتۋدىڭ ءورىستى جولىن پايىمدايدى. بۇل ورايدا «مىلتىقسىز مايدان نەمەسە قىزىلجار ءۇشىن كۇرەس» دەيتىن بايىپتاماسىندا «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەگەن حالىقتىڭ قاعيداتىن بارىنشا وي-تولعامدارىنىڭ بەلومىرتقاسىنا بالاپ, وتارشىلدىق ساياساتتىڭ زوبالاڭىنان بۇرمالانعان بايىرعى ەل-جەر اتاۋلارىن قايتارۋ, ءسويتىپ ۇلتتىق وي-سانامىزدى جارىقتاندىرۋ, ەڭ نەگىزگى تانىم-تۇسىنىكتەرىمىزدى ءتىرىلتىپ تەرەڭدەتۋ, جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ كورسەتۋىنشە, «ەلتانۋعا جەتەلەيتىن اق جول» دەيدى.
قالامگەردىڭ جان-جۇرەگىن, وي دۇنيەسىن ۇلتجاندىلىق بيلەپ, «تاۋەلسىز ەلدىڭ توپونيميكاسى دا تاۋەلسىز بولۋى كەرەك», «تاريحي اتاۋدان اجىراۋ – ۇلتتىڭ تاريحىنا بالتا شابادى» دەيتىن ماقالالارىندا وسى ءبىر ۇلت تاريحىنداعى ارداقتى شاھاردىڭ قىزىلجار دەپ اتالۋ تاريحىنا توقتالادى. 1925 جىلى رەسمي تۇردە «پراۆدا» گازەتىندە پەتروپاۆلدىڭ «قىزىلجار» بولعاندىعى تۋرالى مالىمەت بولعان. ناقتىلاپ ايتقاندا, 1925 جىلدىڭ 25 شىلدەسىندە اقمولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ پرەزيديۋمى وسى قالانى «قىزىلجار» دەپ اتاۋ تۋراسىندا شەشىم قابىلداپ, قازاق رەسپۋبليكاسى اتقارۋ كوميتەتى ماقۇلداعان. قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسى ماسكەۋدەگى ۆتسيك-كە جىبەرىلگەن. شىنىندا, اۆتوردىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ «اققان جۇلدىز» رومانىندا «بۇل قالانىڭ «قىزىلجار» دەپ اتالاتىن سەبەبى – ەسىل وزەنىنىڭ توپىراعى قىزعىلت ءتۇستى جارىنا ورناعاندىقتان ەكەنىن بىلەمىز» دەپ جازعان-دى.
ال ارحەولوگيانىڭ مالىمەتى بويىنشا, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتىڭ سۋىنان وسى ءبىر جار قاباق پايدا بولعان. سونىمەن قوسا سابەڭ 1940 جىلدىڭ 7 ناۋرىزىندا جازىلعان «پيسمو جيتەليام پەتروپاۆلوۆسكا!» دەگەن حاتىندا قىزىلجار حاقىندا مول دەرەكتەردى وربىتە وتىرىپ, «قىزىلجار» رومانىن باستادىم دەيدى.
سونداي-اق 1935 جىلى ءماجيت داۋلەتباەۆتىڭ «قىزىلجار» رومانى جاريالانعان ەدى.
ءسوز جوق, قازاق تاريحىندا قىزىلجار اتاۋىنىڭ توركىنى تىم ارىدە ەكەندىگى ءمالىم. قاشاندا «جاقسىنىڭ ءىسى – جاريا!».
كوسەمسوزشى ج.سۇلەيمەنوۆ «شىننىڭ ءجۇزى» كىتابىندا زاماننىڭ ءسوزىن سويلەيدى. مىسالى, تۇلعاتانۋ (سماعۇل سادۋاقاسوۆ, جۇمابەك تاشەنوۆ تۇلعاسى), رۋحانيات (قوجابەرگەن جىراۋ, شال اقىن, ۇكىلى ىبىراي مۇراسى), ۇلت تاعدىرى, ءباسپاسوز, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ىلەسپە اۋدارمانى دامىتۋ, قوس ازاماتتىق, قازاق مەكتەبىنىڭ جاعدايى, قىتاي ويىنشىقتارىنىڭ زالالى, بالالار كولونياسىنىڭ جايى (ولار كولونيا ىشىندە اتاسىنىڭ اۋىلىنا دەمالىسقا كەلگەندەي, «شىبىق باسىن سىندىرمايدى ەكەن»), الاش قوزعالىسى جانە وزگە دە ماسەلەلەردىڭ ءمانىسى زەردەلەنەدى.
ەل ءومىرىنىڭ ءجىتى باقىلاۋشىسى, نەنى بولسىن ادىلەت تۇرعىسىنان باعامدايتىن «اۋىل اكادەميگى» (كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ باعاسى) جاراسباي مىرزا: «اۋىل – قازاق رۋحانياتىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ, ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتىڭ قاينار كوزى, قازاقتىڭ جانى مەن ءجۇرەگى, ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا قاجەتتى قۇندىلىقتار شوعىرلانعان جەر» – دەپ تولعايدى. جانە دە قازاق اۋىلدارىنىڭ ازعىن-توزعىن كۇيىنە كۇيزەلگەن اۆتور ەڭ بولماعاندا اقان سەرىنىڭ اۋىلىن ساقتاۋ, دامىتۋ ءجون بولار ەدى دەيدى. بۇدان مىناداي پىكىر وربىتۋگە بولادى. رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇلىلار شىققان اۋىلداردى ساقتاپ قالساق, يمان-ادەپ دەگەن وسى بولار ەدى-اۋ! ونىڭ «اۋىلدان كوشپە, اعايىن!» دەۋىنىڭ سىرى دا وسىندا.
«شىننىڭ جۇزىندە» قانى سورعالاعان قوعام شىندىعى, زامان دەرتى, قولدان جاساعان «تاجالدىق ارەكەتتەر», حالىق تاعدىرىن ويىنشىققا اينالدىرۋشىلىق, عاسىرلىق ءتاجىريبەلەردى جاھاندانۋدى سىلتاۋ ەتىپ جوققا شىعارۋشىلىق, ۇلتقا, ۇرپاققا, بولاشاققا وپاسىزدىق, ۇلى دالا يگىلىكتەرىن ەل كادەسىنە جاراتپاۋشىلىق ءاشكەرەلەنەدى. ج.سۇلەيمەنوۆ ءوز ويىن ۇلى كەمەڭگەرلەردىڭ كەلىستى تۇجىرىمدارىمەن, ءتامسىلدەرىمەن تۇزدىقتاپ وتىرادى. مىسالى, كونفۋتسيدىڭ: «وزگەرىس جەلى سوققاندا اقىماق ادام جەلدەن قالقان بولار قورعانىش تۇرعىزادى, ال اقىلدى ادام جەل ديىرمەنىن تۇرعىزۋعا كىرىسەدى» دەگەن دانالىق ءسوزىن كەلتىرۋىندە گاپ بار. ويىنىڭ ار جاعىندا اقىلدى, تاجىريبەلى, كورەگەن جانداردىڭ باعى جانبادى, «كەسەلدى قۋلار» (اباي) شەگىرتكەدەي قاپتاپ كەتتى دەگەندى مەڭزەيدى.
اقيقات الدىندا ارى تازا, جانى جايساڭ جاراسباي سۇلەيمەنوۆ قالامگەرلىك قابىلەتىمەن, كوركەمدىك ويلاۋ شەبەرلىگىمەن, ەل جايلى, قوعام جايلى ساليقالى وي وربىتەتىندىگىمەن دە ءمالىم. ونىڭ «كومەسكى ءىز» پوۆەسى مەن «كاسىپكەردىڭ ءولىمى», «كوگىلدىر مازدا», «مەزگىلسىز اتىلعان مىلتىق», «ءبىر قاپ اقشا», «الا بيەنىڭ الەگى», «قاقپان» دەيتىن اڭگىمەلەرىندەگى قوعام ءومىرى, ادامدار قارىم-قاتىناسىنداعى كورىكسىز كورىنىستەر: ناقاقتان كىسى ولتىرۋشىلىك, جاۋىزدىق, ۇرلىق, پاراقورلىق, ناشاقورلىق, ءىشمەرەزدىك كوركەم شىعارماعا ءتان ءادىس-تاسىلدەرمەن شىنايى سيپاتتالادى.
جازۋشى ج.سۇلەيمەنوۆ «ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعى» دەيتىن پوۆەسىندە نارىق زامانىنداعى حالىق ءومىرىنىڭ, ەل تۇرمىسىنىڭ حال-احۋالىن وقىرماننىڭ قان تامىرلارىن سولقىلداتا باياندايدى. شىعارمانىڭ قۇلاق كۇيىنىڭ ءوزى نارىقتىڭ قاتالدىعىن تانىتادى: «سىرتتا بوران ۇيىتقىپ تۇر. بۇگىن 4-ءشى كۇن. بوران بولعاندا دا, كادىمگى جىندى بوران اش قاسقىرداي ۇلىپ, ىشقىنا سوعىپ تەرەزەنى سابالاعاندا جانىڭدى قويارعا جەر تاپپايسىڭ. القا-قوتان وتىرعان اۋىلدى جۇتىپ قويعانداي». وسى ءبىر سۋرەتتەن-اق قازاق اۋىلىنىڭ وتىنسىز, جارىقسىز, مادەنيەت وشاعىنسىز, پوشتاسىز قالعانىنان حاباردارسىز. بۇرىنعى داۋلەت, ساۋلەت, اۋلەت جوق. قايشىلىقتار شاش-ەتەكتەن: جەكەشەلەندىرۋ, مال ساتۋ, ايىرباستاۋ, جۇمىسسىزدىق, اراققا ۇيىرلىك, ەنجارلىق.
اۆتور «ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعى» اتتى تۋىندىسىندا نارىق جاعدايىنداعى اۋىلدىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جاعداياتتارى شىنشىلدىقپەن كورسەتىلەدى.
ج.سۇلەيمەنوۆتىڭ اڭگىمەلەرىندە ەل سۋرەتتەرى ايقىن دا قانىق بوياۋلارمەن, بارىنشا كوركەمدىك قۋاتپەن نانىمدى جىرلانادى. ايتالىق, «تۋعان ءۇيدىڭ ءتۇتىنى» اڭگىمەسىندە اتاجۇرتقا دەيتىن ءىلتيپاتى ماڭگىلىك ساعىنىش, قيماستىق سەزىم, توتەنشە قۇشتارلىق باياندالادى. ال «قۋىرداقتا» سوعىم سويۋ جاپپاي اراق ىشۋگە, قۇرعاق بوسۋگە, داراقىلىققا, رابايسىز دابىراعا ۇلاسىپ, يمان-ادەپ, سالت-ءداستۇردىڭ ءبىر شارتى-ومىرتقا بەرۋدىڭ زىم-زيا, جىم-جىلاس بولعانىن شەبەرلىكپەن جەتكىزەدى. «بۇكىر شال» اڭگىمەسى نامىس تولعاۋى ىسپەتتى. اسىرەسە جاراسبايدىڭ اڭگىمەشىلدىگى «اللەرگيادا» اسەرلى كورىنىس تاپقان. اڭگىمەنىڭ ارقاۋى – ايمان قوناقۇيگە باس سۇققان بەتتە-اق موڭكيدى, «قىزىل كورگەن كۇركەتاۋىق سياقتى كوزى شاتىناپ, بەتى جىبىرلاپ, استان-كەستەن بولادى» دەپ جازادى. قىزمەتتەن كەلگەن بەتتە «كيىم ىلگىشتى ءبىر ءسۇزىپ وتەدى». بوتەن كيىم كوزىنە تۇسسە, ءاپ-ساتتە تۇپكى بولمەگە زىپ بەرەدى. قازاق بوپ تۋسا دا قوناق كەلمەگەن ۇيگە پەرىشتە جولامايدى دەگەن ۇعىم-تۇسىنىك مۇلدە جوق. قوناق كەلسە باسىنىڭ ساقيناسى ۇستايتىنىن قىزىقتى ەتىپ كورسەتۋى – جازۋشىنىڭ كوركەمدىك لوگيكاسىن تانىتادى.
سونىمەن قاتار «داۋاسىز دەرتتە» پاراقورلىق, «جالعىزدىق ءۇنىندە» زامانا زارى, «ىشتەگى قازاقتاردا» بەيباۋىرمالدىق, «ايلى تۇندە» سۇيىسپەنشىلىك ءمانىسى كورسەتىلەدى.
ج.سۇلەيمەنوۆتىڭ «دالا-بەسىك» دەيتىن ەڭبەگىندە التى الاشقا اتى ءماشھۇر كوسەم قولباسشىلار, ءدۇلدۇل ءدىلمارلار, سال-سەرىلەر ءومىرى, حالىققا قىزمەتى, تاعدىر-تالايى, دانالىق ونەگەسى سيرەك تاريحي-مادەني دەرەكتەر نەگىزىندە باياندالعان. ايتالىق, تاريحي-تانىمدىق ءمانى زور «سىرىمبەت» ەسسەسىندە ۇلى وقىمىستى شوقان ءۋاليحانوۆ قۇبىلىسىن سارالاۋ ماقساتىندا گ.ن.ءپوتانيننىڭ, ن.م.يادرينتسەۆتىڭ, ن.م.اننەنسكيدىڭ, دالا كوميسسياسىنىڭ ءمۇشەسى, باس شتابتىڭ وفيتسەرى ا.ك.گەينستىڭ, پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيدىڭ, م.ك.يۋراسوۆانىڭ, ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ, ءا.مارعۇلاننىڭ, س.مۇقانوۆتىڭ باعالى ايعاق-دەرەكتەرىنە ءجۇگىنىپ, مىڭ قىرلى ەرەن تۇلعانىڭ كەسەك-جاراتىلىسىنان مەيىرلەنىپ سىر شەرتەدى. ۇلت رۋحانياتى تاريحىندا جارقىن ءىز قالدىرعان قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرى, شال اقىن, ۇكىلى ىبىراي, ماعجان, قازاق ادەبيەتىنىڭ ەلبرۋستارى ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ جايلى دەرەكتى ەسسەلەرى مازمۇن سىر-سەزىم بايلىعىمەن قىزىقتىرادى.
توقەتەرى, ج.سۇلەيمەنوۆتىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ نەگىزگى سارىنى – سولتۇستىك وڭىردەن شىققان حالىقتىڭ, رۋحاني كەمەلدەنۋىنە وراسان زور ۇلەس قوسقان ۇلىلاردىڭ كوركەم ىستەرى مەن ۇلىق ويلارىمەن سۋسىنداتىپ ءاڭگىمەلەۋ دەسەك بولادى.
«جاقسىنىڭ جۇرگەن جەرى – ابات» دەگەندەي, ونىڭ بەرەكەلى, كوركەم ىستەرى, كوكەيكەستى ويلارى سان الۋان قوعامدىق قىزمەتىندە جارقىن كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. ماسەلەن, ول حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى, «شاپاعات» قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولعانىندا, «وي تولقىن», «وي قامشى» اۆتورلىق تەلەباعدارلامالارىندا ەسەسى كەتكەن قازاقتىڭ مۇرات-مۇددەسىن, ارمان-تىلەگىن پاراسات بيىگىنەن تولعاپ جەتكىزدى. اكادەميك جابايحان ءابدىلديننىڭ ءار ىسىنە, ءسوزىنە جاۋاپتى ونى «پاراساتتى ازامات, تالانتتى تۇلعا» دەۋى وسىدان بولسا كەرەك. نەمەسە:
شىندىقتى ىزدەپ, تىنبادىڭ,
شاربولات مىنەز شىڭدادىڭ.
مايىسقان جوقسىڭ ەش جەردە
ەشقاشان دا شورت سىنبادىڭ.
تىرشىلىك زاڭىن ۇعىنىپ,
تاڭىرگە عانا جۇگىنىپ.
تەكەتىرەستە تاعدىرمەن
كورگەن جوق تىزەڭ بۇگىلىپ –
دەپ, ادىلەت, شىنشىلدىق, ەلشىلدىك تۇرعىسىنان كارىباي مۇسىرماننىڭ تولعاۋى دالمە-ءدال بايسالدى سيپاتتاما.
جازۋشى, جىرشى-ماناسشى بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ:
قازاق دەپ سوققان جۇرەگى,
جورعاسى ءسوزدىڭ جاراسباي! – دەپ ايتقانىنداي, جاراسبايداي جايساڭ جاننىڭ جالىندى جۇرەگى مەن جاڭاشىلدىققا باستاعان قايىرلى قادامدارى ازات ەلدىڭ, ابات جەردىڭ ودان ءارى جايناپ گۇلدەنۋىنە سونى سەرپىن سىيلارى حاق.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
