سونداي-اق, 1927 جىلى «يەنى تۇركىستان» جۋرنالىندا جاريالاعان ءبىر ماقالاسىندا «مۇسبيۋرونىڭ 1920 جىلى بولعان ءىىى كونفەرەنتسياسىندا تۇرىك قاۋىمدارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ارەكەتى «پانتۇرىكشىل» دەپ ايىپتالدى. ...تۇرىك ۇلىستارىنىڭ ءوز قالاۋى بويىنشا بىرىگىپ, ورتالىق ازيادا ۇلتتىق تۇرىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ ارەكەتىنە قارسى ماسكەۋ كۇش قولدانىپ, قىزىل ارميا ارقىلى تۇساۋ سالدى», دەپ دۇرىس اتاپ كورسەتتى. بار عۇمىرىن تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعى جولىندا سارپ قىلعان مۇستافا شوقاي, سونىمەن قاتار «ياش تۇركىستان» جۋرنالىندا جاريالانعان «كەڭەستىك ورتا ازيا فەدەراتسياسىنان تۇركىستان ۇلتتىق تاۋەلسىز مەملەكەتىنە» اتتى ماقالاسىندا تۇرار رىسقۇلوۆ جانە ونىڭ سەرىكتەرى جايىندا بىلاي دەپ جازدى: «...ۇلتتىق نامىسى مەن يمانىن جوعالتپاعان تۇركىستاندىق كوممۋنيستەر فەدەراتسيا يدەياسىن كوتەرگەن بولاتىن. ...بولشەۆيكتەر تۇركىستاندىقتاردىڭ ۇلىستىق ومىردەن ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا قاراي جىلجۋىنا بارىنشا كەدەرگى جاسايدى. ءبىز بۇل ارادا تۇرار رىسقۇلوۆ باسشىلىعىندا تۇركىستان كوممۋنيستەرىنىڭ ارەكەتتەرىن, ياعني ولاردىڭ تۇركىستاندا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا قاراي جاساعان ۇمتىلىستارىن وقىرمانداردىڭ ەستەرىنە سالا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. 1919 جىلى پارتيا كونفەرەنتسياسىندا تۇركىستان كوممۋنيستەرى ماسكەۋدىڭ «ۇلتتىق شەكاراعا ءبولۋ» دەگەن سۇمپايى ساياساتىنان بۇرىن «تاۋەلسىز تۇركىستان مەملەكەتىن» قۇرۋ يدەياسىن كوتەرگەن ەدى. ...ءبىز تۇركىستان ۇلتتىق كوممۋنيستەرىنىڭ بۇگىنگى بولشەۆيكتىك «ورتا ازيا فەدەراتسياسى» باعدارلاماسىنىڭ ءاربىر تۇركىستاندىقتىڭ قاسيەتتى ۇلتتىق مىندەتى بولىپ تابىلاتىن ءبىرتۇتاس تاۋەلسىز تۇركىستان مەملەكەتى مۇراتىنا قاراي جاقىنداتا تۇسەتىنىنە ەشبىر ءشۇبا كەلتىرمەيمىز». ماقالادا ايقىن ايتىلعانداي, مۇستافا شوقاي تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ يدەياسىن تاۋەلسىز تۇركىستان مەملەكەتىن قۇرۋ ارەكەتى دەپ باعالادى. وسى ورايدا ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز, تۇركىستاننىڭ قوس بايتەرەگى مۇستافا شوقاي مەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ومىرلىك مۇرات-ماقساتى مەن كۇرەس جولى وسى «تاۋەلسىز تۇركىستان مەملەكەتى» يدەياسى توڭىرەگىندە توعىسىپ جاتقان ەدى. ءبىر ماقسات جولىندا ءبىرى شەتتە ءجۇرىپ الىسسا, ەكىنشىسى كۇشى باسىم بيلىكپەن ىشتە ءجۇرىپ جاعالاستى.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتەرلىك جايت, قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, مۇستافا شوقاي مەن تۇرار رىسقۇلوۆ نەگىزىنەن 1917 جىلدان بەرى تانىس بولاتىن-دى. وتكەنگە ءسال شەگىنىس جاسار بولساق, 1917 جىلى تامىزدىڭ 30-كۇنى تاشكەنت قالاسىندا ورىس شارۋالار كەڭەسى مەن قازاقتار كەڭەسىنىڭ بىرلەسكەن ماجىلىسىندە «قازاق جانە ورىس شارۋالارى وكىلدەرىنىڭ تۇركىستان ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتى» قۇرىلادى. بارلىعى 12 كىسىدەن قۇرالعان بۇل كوميتەتكە قازاقتاردىڭ اتىنان مۇستافا شوقاي, تۇرار رىسقۇلوۆ جانە تاعى ءتورت كىسى ەنەدى. ءوزى سامارقاندا جۇرگەنىنە قاراماستان قوس توراعانىڭ ءبىرى بولىپ سايلانعان مۇستافا شوقاي, تاشكەنتكە كەلگەننەن كەيىن سەرىكتەرىمەن كەڭەسىپ, ءوز كەلىسىمىن بەرەدى. جاڭادان قۇرىلعان كوميتەتتە جەر جانە جەر توڭىرەگىندەگى تۇركىستاننىڭ تۇرعىلىقتى حالقى مەن كەلىمسەكتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ماسەلەسى تالقىلانادى. كوميەتتىڭ مۇسىلمان مۇشەلەرى كەلىمسەكتەردەن جەرگىلىكتى حالىققا قارسى قارۋلى شابۋىلدارىن توقتاتۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار كوميتەت وتىرىستارىندا رەسەيدەن جاڭا قونىستانۋشىلاردىڭ كەلۋىنە توسقاۋىل قويۋدىڭ شارالارىن ويلاستىرادى. مىنە وسى كەزدە, ياعني 1917 جىلى جاز ايلارىندا تۇرار رىسقۇلوۆ تۇركىستان كوميتەتىنىڭ قۇرامىنداعى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىمەن دە بايلانىستا بولدى. بۇل كەزدە تۇركىستان كوميتەتىندە ءاليحان بوكەيحانوۆ جانە مۇحامەتجان تىنىشپاەۆپەن بىرگە مۇستافا شوقايدىڭ بەلسەندى مۇشە بولعانى بارشاعا ايان. ال كوميتەت مۇشەسى, كەيىننەن تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ العاشقى ۇكىمەت باسشىسى بولعان مۇحاممەتجان تىنىشپاەۆ تۇراردى ءتىپتى 1915 جىلدان بەرى بىلەتىن ەدى. كوميتەتتە تۇرار رىسقۇلوۆتى كوميتەتتىڭ سىرداريا وبلىسىنا جەتەكشى وكىلى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى ءسوز بولادى. كوپ ۇزاماي تۇرار پارتيا قاتارىنا وتەدى. وسىدان باستاپ مۇددەلەس كىسىلەردىڭ كۇرەس ءتاسىلىن وزگەرتىپ, ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەۋىنە تۋرا كەلەدى.
باسماشىلدىق قوزعالىسى مەن ۇلتتىق ۇيىمدار اراسىندا قانداي بايلانىس بار ەدى؟
ورتالىقتىڭ ءارتۇرلى ايىپتاۋلارىنا قاراماستان, تۇرار رىسقۇلوۆ ۇلت تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن شاقتا بۇعىپ قالا المادى. ول 1920 جىلى قىركۇيەك ايىندا باكۋدە وتكەن شىعىس حالىقتارى قۇرىلتايىندا سويلەگەن سوزىندە «شىعىستا تازا كوممۋنيستىك توڭكەرىسكە يەك ارتۋعا بولمايدى. توڭكەرىس ۇلتتىق جانە ۇساق بۋرجۋازيالىق سيپاتتا بولىپ, ۋاقىت وتە كەلە حالىقتىق قوزعالىسقا اينالادى. شىعىستا جۇمىسشى تابى ءالسىز بولعاندىقتان, حالىققا بۋرجۋازيالىق دەموكراتتار جەتەكشىلىك جاساۋى ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتەدى. تۇراردىڭ ءسوزىن وزبەك ۇلتىنان شىققان قايراتكەر تۇلعا ناربۋتابەكوۆ قولداعانىمەن, جالپى قۇرىلتاي جۇمىسى بولشەۆيكتەردىڭ باقىلاۋىندا وتەدى. قۇرىلتايعا تۇرار رىسقۇلوۆپەن بىرگە بارعان زاكي ۆاليدي, ءوز ەستەلىكتەرىندە اتاقتى ءانۋار پاشا قاتىسقان قۇرىلتاي جۇمىسىنان كەيىن كوپ جايتتىڭ وزگەرگەنىن جازادى. قۇرىلتاي كەزىندە «تۇرىك كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ» جەتەكشىسى مۇستافا سۋپحي سويساللىوعلىمەن جاسىرىن كەزدەسۋ وتەدى. باكۋ قۇرىلتايىنان كەيىن كوپ ۇزاماي كەزەگىمەن زاكي ۆاليدي, تورەقۇل جانۇزاقوۆ جانە ءانۋار پاشا باسماشىلار ساپىنا ءوتىپ كەتەدى.
وسىلايشا, ۇلت زيالىلارىنىڭ تولىعۋىمەن بىرگە, مۇستافا شوقايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا, باسماشىلىق قوزعالىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالدى. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى كەڭ اۋقىمدى قامتىدى. باسماشىلىق قوزعالىسىنا ءانۋار پاشا قوسىلعاننان كەيىن, مۇلدەم جاڭا سيپات الدى. تۇركىستاندىق ۇلت زيالىلارى ءانۋار پاشاعا ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى سانالعان باسماشىلىق قوزعالىسى جەر-جەردەگى استىرتىن ۇيىمدارمەن بايلانىستا بولدى. ماسەلەن, 1921 جىلى اقپان ايىندا باشقۇرت, قازاق, وزبەك جانە تۇرىكمەن ۇلتتىق ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى بۇحاراعا كەلدى. مۇندا تۇركىستانداعى نەگىزگى ءۇش ۇيىمنىڭ, اتاپ ايتقاندا الاشوردا, جاديتشىلدەر جانە سوتسياليستىك باعىتتاعى «ەرىك» پارتياسىنىڭ بىرىككەن باعدارلاماسى قابىلداندى. زاكي ءۆاليديدىڭ ەستەلىكتەرىندە ايتىلعانداي, الاشوردا وكىلدەرى حايرەتدين بولعانباەۆ, دىنشە ءادىلوۆ جانە قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قاتىسۋىمەن قابىلدانعان بۇل باعدارلامادا تاۋەلسىزدىك, دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا, ۇلتتىق ارميا, ۇلتتىق ەكونوميكا, حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ جاڭا جولعا قويىلۋى, ۇلت ماسەلەسى جانە ءدىني بوستاندىق سياقتى بارلىعى جەتى باپتان تۇراتىن اۋقىمدى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان بولاتىن. دەگەنمەن, سۇڭعىلا ساياساتكەر عانا ەمەس, داۋىرىنەن وزىق تۋعان ويشىل دا بولا بىلگەن تۇرار رىسقۇلوۆ, باسماشىلىق قوزعالىسىنىڭ تۇپكىلىكتى جەڭىسكە جەتە الماسىن ءبىلدى. بۇل ماسەلەدە قوس بايتەرەك قاراپايىم حالىقتىڭ قانعا بوگىپ, قىزىل قىرعىننىڭ قۇربانى بولارىنا قاۋىپتەنىپ, قابىرعاسى قايىستى. سوندىقتان باسماشىلىق قوزعالىسىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن زاكي ۆاليدي, ءوز كەزەگىندە «رىسقۇلوۆ باسماشىلىق قوزعالىسىنداعى اسكەردى امان ساقتاپ, ولاردى كەلەشەك «مۇسىلمان قىزىل ارمياسى» قاتارىنا قابىلداۋدى, وسىلايشا ۇلتتىق ارميا جاساقتاۋدىڭ قاجەتتىلىگىن جاقتايتىن ەدى» دەپ جازدى.
بۇل كەزەڭدە تۇرار رىسقۇلوۆ جانە باسقا دا حالىقتىڭ ۇلتشىل ۇلدارىنىڭ جانقيار ەڭبەكتەرى ناتيجەسىندە كوپتەگەن استىرتىن ۇيىمدار قۇرىلا باستادى. ۇلت زيالىلارى, الاشوردا جانە تۇركىستان ۇكىمەتتەرىنىڭ بۇرىنعى مۇشەلەرى جانە تالانتتى اقىن-جازۋشىلار تاشكەنتكە توپتاسا باستادى. سوندىقتان جاسىرىن ۇيىمداردىڭ قايسىبىرى ادەبيەت ۇيىرمەسى رەتىندە, ەندى ءبىرى بىرلەستىك بولىپ قۇرىلىپ جاتتى. استىرتىن ۇيىم مۇشەلەرى كەيدە ادەبيەت كەشتەرىندە جولىعىپ, باس قوساتىن, ال كەيدە ۇيلەردىڭ قالتارىستارىندا, دالىزدەردە, پودۆالداردا, ۆاگونداردا كەزدەسىپ, حابارلاساتىن ەدى. نەگىزىن مۇستافا شوقاي قالاعان وسىنداي استىرتىن ۇيىمنىڭ ەڭ ۇلكەنى «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى/تۋركەستانسكايا ناتسيونالنايا وبەدينەنيە» دەپ اتالدى. اتالمىش ۇيىم 1920 جىلدان باستاپ, 1921 جىلى تولىق قۇرىلىپ ءبىتتى. ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ دا وزىندىك ۇلەسى بولدى. اتاپ ايتار بولساق, 1921 جىلى شىلدە ايىنىڭ سوڭىنا تامان تۇركيادان مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇلتتىق ءماجىلىستىڭ مۇشەسى مۇستافا سۋپحي سويساللىوعلى بۇحاراعا كەلدى. ونىڭ ۇسىنىسى بويىنشا «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى» قۇرىلىپ, ونىڭ توراعاسى بولىپ زاكي ۆاليدي سايلاندى. تامىز ايىنىڭ 3-5 كۇندەرى كوميتەتتىڭ العاشقى وتىرىسى بولىپ, كوميتەت بۇدان بىلاي «ورتا ازيا ۇلتتىق مۇسىلمان ۇيىمدارىنىڭ وداعى» دەپ اتالدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل وداققا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەندەردىڭ ءبىرى – تۇراردىڭ جاقىن سەرىگى, قىرعىز حالقىنىڭ اياۋلى پەرزەنتى تورەقۇل جانۇزاقوۆ ەدى. ۇيىم كەيىنىرەك «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى» بولىپ قايتا قۇرىلدى جانە مۇستافا شوقاي ۇيىمنىڭ ەۋروپاداعى وكىلى بولىپ سايلاندى. ال 1921 جىلى 18 قىركۇيەكتە زاكي ءۆاليديدىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءVىى تۇركىستان ۇلتتىق قۇرىلتايى ءوتتى. تاعى دا ءۆاليديدىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنەر بولساق, ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مۇحامەتجان تىنىشپاەۆ جانە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ حابارى بولعانىمەن, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قۇرىلتاي جۇمىسىنا قاتىسا المادى. گريگوري سافاروۆ سياقتى بولشەۆيكتەر تاراپىنان «پانتۇرىكشىل», «باسماشىلاردىڭ رۋحاني كوسەمى» دەپ ايىپتالعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ورتالىقتىڭ پيعىلىنان قايمىقپاي, زاكي ۆاليديمەن جانە تۇرىكشىل-ۇلتشىل توپتارمەن بايلانىسىن استىرتىن جالعاستىرا بەرگەنىن بايقايمىز. تۇرار رىسقۇلوۆ تۇرىكشىلدىك يدەياسىن جانە جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان تۇركيا رەسپۋبليكاسىمەن بايلانىس ورناتۋدى ەرەكشە قولدادى. بەلگىلى تۇرارتانۋشى وردالى قوڭىراتباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, تۇرىك حالىقتارى كوممۋنيستەرىنىڭ ءىى جالپىرەسەيلىك كەڭەسىندە «پانتۇرىكشىلدىك» يدەياسىنىڭ تۇرىك حالىقتارى ءۇشىن وراسان زور پايداسى بار ەكەنىنە توقتالعان رىسقۇلوۆ تۇركيا تۋرالى بىلايشا وي وربىتەدى: ء«بىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز تۇركيا, يمپەرياليستىك تۇركيا, ول ەندى جوق. شىعىستىڭ وراسان زور حالقىن سوڭىنان ەرتەتىن جاڭا تۇركيا بار. ...قازىر كەمالدىق تۇركيا تۇرىك حالىقتارىنىڭ قوزعالىسىنا باسشىلىقتى كەڭەستىك رەسەي جاساي المايدى دەپ مالىمدەگىسى كەلىپ وتىر. ءبىز ولاردىڭ ايتقانىنىڭ دۇرىس ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك».
العاشقىدا بولشەۆيكتىك بيلىك ۇزاققا بارمايدى دەپ ويلاعان ۇلت زيالىلارى, جاڭا ۇكىمەتتىڭ الىسقا شابار كەڭ تىنىسىن سەزگەننەن كەيىن ۇلتتىق كۇرەستىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا شەت ەلدەرگە جاستاردى جىبەرۋدى كوزدەدى. ويتكەنى شەت ەلدەرگە شىعۋدىڭ باسقا امالداردى تاۋسىلعاندىقتان, تىعىرىقتان شىعار جول رەتىندە وسى باعىت تاڭداپ الىندى. بۇل ءۇشىن بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى فايزۋللا حوجاەۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆ باستاما كوتەرىپ, 60-قا تاياۋ وقۋشىنى تۇركيا مەن گەرمانياعا جىبەرۋ ءۇشىن دايىندادى. وسى ماقساتتا 1922 جىلى «كومەك» اتتى ۇيىم قۇرىلدى. ءمۇناۋار قاري باستاعان جاديتشىلدەر مەن ۇلت زيالىلارى اتالمىش ۇيىمعا ۇلكەن كومەك كورسەتىپ, حالىقتان قارجى جينالدى. وسى جىلى تاشكەنت قالاسىندا ادەبي كەش ءوتىپ, مۇندا وقۋشىلار ءۇشىن 7500 سوم قاراجات جينالدى. المانياعا جىبەرىلگەن وقۋشىلار اراسىندا ازىمبەك ءبىرىمجانوۆ, تاحير شاعاتاي, ابدۋلۋاحاپ وقتاي, يبراحيم ياركين سياقتى كەيىنىرەك ەۋروپادا قۇرىلعان «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگىنىڭ» مۇشەلەرى بار بولاتىن. ءۋالي قايۋم دا وسى توپتىڭ ىشىندە ەدى. وقۋشىلاردى ماسكەۋ قالاسىنا دەيىن مۇستافا شوقايدىڭ جاقىن سەرىگى ۋبايدۋللا حوجاەۆ ەرتىپ اپاردى. وقۋشىلار المانياعا جەتكەننەن كەيىن, مۇستافا شوقاي ولارعا باسشىلىق جاسادى. مۇستافا شوقايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «المانيادا وقىعان تۇركىستاندىق جاستار شىنىندا تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ الدىڭعى ساپىنان كورىنە ءبىلدى. «ياش تۇركىستان» سولارعا جانە تۇركياداعى جاستارعا ارقا سۇيەپ دۇنيەگە كەلدى. وسى جاستاردىڭ بەلسەنە ات سالىسۋىنىڭ ارقاسىندا ول ءوز ءىسىن جالعاستىرا ءبىلدى». وقۋشىلاردىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسۋ ماقساتىندا 1922 جىلدىڭ سوڭىنا تامان بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى فايزۋللا حوجاەۆ المانياعا بارىپ قايتتى. ال تۇرار رىسقۇلوۆ تۇركىستان اسسر-ءى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە 1923 جىلى المانياعا بارىپ, وقۋشىلارمەن كەزدەسىپ, جۇزدەسىپ قايتتى. وسى جولى ونىڭ المانيادا جۇرگەن مۇستافا شوقايمەن كەزدەسىپ-كەزدەسپەگەنى جونىندە قولىمىزدا مالىمەت جوق. تۋمىسىنان تالانتتى ءارى يدەيالاس ەكى ساياساتكەردىڭ ساقتىق ءۇشىن كەزدەسپەۋى, بىراق جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ, جاسىرىن حابارلاسۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى تۇرار رىسقۇلوۆتى قىراعى كوزدەر قاس قاقپاي قاداعالاپ وتىرعانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, تۇرار ءوز ماقالاسىندا وقۋشىلاردىڭ ەۋروپاداعى تۇرىك تەكتەس ەميگرانتتارمەن, ياعني مۇستافا شوقاي سياقتى تۇركىستاندىقتارمەن كەزدەسەتىنىن, الايدا ولاردىڭ وقۋشىلارعا ەشقانداي كەرى اسەرى جوق ەكەنىن جازعان بولاتىن. سوندىقتان ونسىز دا ورتالىقتىڭ «سەنىمىنەن شىعىپ كەتكەن» ت.رىسقۇلوۆتىڭ بۇل ساپارى اقىر اياعىندا ۇلكەن داۋعا ۇلاستى. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 1938 جىلى «سوتىندا» تاعىلعان ايىپتار نەگىزىنەن ونىڭ 1919 جىلدان بەرى ۇكىمەتكە قارسى «يتتيحات ۆا تاراككي» ۇيىمىنا مۇشە بولعانى جانە وسى 1923 جىلدان باستاپ المانياعا جۇمىس ىستەگەنى توڭىرەگىندە بولعان ەدى.
المانيا ساپارىندا ەميگراتسياداعى شوۆينيستەردىڭ جانە ساپاردان كەيىن ماسكەۋلىك شوۆينيستەردىڭ اياۋسىز سىنىنا ىلىككەن ت.رىسقۇلوۆ, 1924 جىلى پراۆدا گازەتىنە «ەميگراتسيا ۆ تۋركەستانە» اتتى ماقالا جاريالادى. اتالمىش ماقالاسىندا ول مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسياداعى «دني» گازەتىندە جاريالانعان «ۆ نوۆوم تۋركەستانە» جانە «ناسلەديە لەنينا ۆ تۋركەستانە» اتتى ماقالالارىنا جاۋاپ جازدى. اتالمىش ماقالاسىندا دەرەكتەرگە كوبىرەك جۇگىنگەن تۇرار رىسقۇلوۆ, شوقايعا قارسى عايبات ءسوز قولدانبايدى. تۇراردىڭ تاعى ءبىر ماقالاسى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ 1924 جىلعى №231 سانىندا جارىق كوردى. «تۇركىستان تۋرالى رەسەي قاشقىندارى» دەپ اتالاتىن ماقالا «پراۆدا» گازەتىنە جاريالانعان ماقالانىڭ اۋدارماسى ىسپەتتى ەدى. بۇل ماقالادا دا ول مۇستافانىڭ «جاڭا تۇركىستان» جۋرنالىندا جارىق كورگەن ماقالاسىن تالدايدى. ءبىز بۇدان تۇراردىڭ ماسكەۋ الدىندا اقتالۋعا ءماجبۇر بولعانىن بايقايمىز. سونداي-اق ايگىلى سۇلتان عاليەۆتىڭ سوتىمەن تۇستاس كەلگەن بۇل كەزەڭدە مۇستافا شوقايدىڭ دا تۇرار رىسقۇلوۆ پەن تۇركىستاندىق شاكىرتتەرگە قارسى باعىتتالعان ستاليندىك قاھارلى سىندى ەسكەرۋىنە تۋرا كەلدى. سوندىقتان ول رىسقۇلوۆ تۋرالى ءسوز بولعاندا ء«ستاليننىڭ ءفاۆوريتى», «بولشەۆيكتەردىڭ تۇركىستانداعى سەنىمدى وكىلى» سياقتى سوزدەردى قولدانا باستادى. شوقاي مۇنداي سوزدەرى ارقىلى «رىسقۇلوۆ شىنىندا ستالينگە بەرىلگەن, ادال بولشەۆيك, مەنىڭ ونىمەن قاتىسىم جوق» دەگەن ۇعىم قالىپتاستىرىپ, تۇركىستاننىڭ قايراتكەر ۇلىن ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋدىڭ ءبىر امالىن قاراستىرعانى ەدى. كەيىنىرەك, تۇركىستاندىق شاكىرتتەردىڭ ءبىر بولىگى ەلگە ورالعاننان كەيىن دە شوقاي ولاردى قورعاۋ ماقساتىندا بىلاي دەپ جازدى: «مەن مىنانى ايتۋعا ءتيىسپىن: تۇركىستاندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى كۇنبە-كۇن ءبىلىپ وتىرۋ مۇمكىندىگىم جوق بولعاندىقتان, تۇركىستانداعى جاس وركەنگە ەلىمىزدەگى ۇيىمدار جايلى باعىت بەرەتىن ونداي اڭقاۋ ادام ەمەسپىن. ەگەر مەن وسىلاي ەتكەن بولسام, وندا ەكى ءتۇرلى اۋىر قاتەلىك جىبەرگەن بولار ەدىم. بىرىنشىدەن, ساياسي جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردە قاتەلىك جىبەرگەن بولار ەدىم. ەكىنشىدەن, ساياسي كۇرەس پەن ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەسى كەمشىن ءبىر جاس تۇركىستاندىقتى تۋرا جەندەتتەردىڭ تۇزاعىنا تۇسىرگەن بولار ەدىم». سونىمەن قاتار ەميگراتسياداعى كەرەنسكي باستاعان ورىس جانە ارميان شوۆينيستەرى شوقايعا دا ءتيىسىپ, ونى «دني», «ۆوزروجدەنيە», «پوسلەدنيە نوۆوستي» سياقتى گازەتتەردىڭ بەتتەرىندە «پانتۇرىكشىل» دەپ ايىپتاي باستاعاننان جانە وسى باعىتتا جازىلعان ارانداتۋشى ماقالالار كوبەيىپ كەتكەننەن كەيىن, مۇستافا شوقاي بۇلارعا ارنايى جاۋاپ جازدى. ءتىپتى, «پوسلەدنيە نوۆوستي» گازەتىنىڭ باس رەداكتورىنا جازعان حاتىندا مۇستافا شوقاي ءوزىنىڭ تۇرار رىسقۇلوۆپەن ەشقانداي بايلانىسى جوق ەكەنىن العا تارتتى. اتالمىش حاتىندا ول رىسقۇلوۆتىڭ بولشەۆيكتەر تاراپىنان «فاشيستىك المانيانىڭ اگەنتى» رەتىندە ايىپتالىپ جاتقانىن, شىن مانىندە رىسقۇلوۆ كەلگەن 1923 جىلى المانيادا ءالى فاشيستىك بيلىكتىڭ ورنىقپاعانىن دا ەسكەرتىپ ءوتتى. مۇستافا شوقاي, وسىلايشا ءشوۆينيزمنىڭ تەگەۋرىندى شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ, ودان رىسقۇلوۆ پەن ءوزىن اراشالاپ الۋعا ۇمتىلدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ەلدە جانە ەميگراتسيادا ءبىر باعىتتا ءجۇردى. قولىنا قارۋ الىپ, باسماشىلىق قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار, پارتيا قاتارىنداعى ۇلت جاناشىرلارى جانە ەميگراتسياداعى قايراتكەر تۇلعالار ىشتەي ۇندەسىپ, بىرلەسىپ جاتتى. ونىڭ ءبىر شەتىندە تۇرار رىسقۇلوۆ باستاعان توپ تۇردى.
دارحان قىدىءرالى
