مۇنى جازعان ادامى – كادىمگى شارحان قازىعۇل. سوندا ول قانداي قاسيەتتەر ەكەن؟ شارحان ءبىر كەزدە قىزمەتتەس بولعان, وزىنە ورىنباسار ەتىپ العان (ول اڭگىمەگە كەلەمىز ءالى), سودان جانى جاراسىپ قالعان ارىپتەس ءىنىسىن اسىرە اسپەتتەپ جىبەرگەن جوق پا ءوزى؟
ءسال شەگىنىس جاسايىق.
نوكىسكە باردىم. ورال تاڭسىقباەۆتىڭ ىزىمەن. 2023 جىلى... بارشاعا بەلگىلى وقيعادان كەيىن ءبىر جىل وتكەندە. جۇرتتىڭ جۇيكەسى جۇقارىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. اۋەجايدا جولجۇكتى كۇتىپ تۇرعانمىن. ءۇش-ءتورت جىگىت دابىرلاسا اڭگىمە سوعىپ جاتىر. ءتىلدىڭ جاقىندىعى سونداي, ءتىپتى اجىراتۋ قيىن. قايدان اۋزىما تۇسكەنىن, «باۋىرلارىم, سەندەر قازاقشا سويلەسىپ تۇرسىڭدار ما, قاراقالپاقشا سويلەسىپ تۇرسىڭدار ما؟» دەپ قالعانىم. بىرەۋى جالت بۇرىلىپ, «نەگە قازاقشا سويلەسۋىمىز كەرەك ەكەن؟!» دەدى. داۋىسىندا سىز بار. عافۋ وتىنۋىمە تۋرا كەلدى.
ەكى-اق كۇندىك ساپارىمدا بەسقالا جەرىندەگى قاراقالپاق پەن قازاققا ورتاق قاسيەت سونشاما مول ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ قايتتىم. ورىس اۆانگاردىنىڭ, كەڭەس يمپرەسسيونيزمىنىڭ الەمدەگى اسا باي كوللەكتسياسىنىڭ باسقا جەردە ەمەس, ءدال نوكىستە, ءيا, سوناۋ قيان تۇكپىردەگى نوكىستە – قاراقالپاقستاننىڭ ي.ۆ.ساۆيتسكي اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە (كوبىنە «ساۆيتسكي مۋزەيى» دەپ ايتىلا بەرەدى) جيناقتالۋىنىڭ تۇپكى سىرىن ۇعىپ قايتتىم. «وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قاراقالپاق جەرىنە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان سۋرەتشىلەر, عالىمدار, اقىندار كوپتەپ كەلگەن» (ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ). سولاردىڭ ءبىرى – سۋرەتشى ءارى كوللەكتسيونەر يگور ساۆيتسكي كەڭەس وداعىندا تىيىم سالىنعان اۆانگارد پەن «باتىستىق بوياۋعا بىلىققان» دەلىنەتىن يمپرەسسيونيزم باعىتىندا جۇمىس ىستەگەن قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ مۋزەيلەر, گالەرەيالار, كوركەمدىك قورلار قاجەت ەتپەيتىن, كورمەلەرگە قويىلمايتىن شىعارمالارىنا قولجەتىمدى باعامەن قول جەتكىزىپ, كوزدەن قاعىس, سوزدەن الىس سول نوكىس مۋزەيىنە الا بەرگەن, الا بەرگەن, جابىق قورعا («زاپاسنيك») سالا بەرگەن, سالا بەرگەن. اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا باسشىلىعى قولىن قاقپاعان, جولىن جاپپاعان. جاريالىلىق جەتىپ, ءسات ساعاتى سوققاندا سونىڭ ءبارى قۇن جەتپەس قازىناعا اينالىپ شىعا كەلگەن. قازىر نوكىسكە بارساڭىز, مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ اراسىندا شەتەلدىكتەردىڭ كوپتىگىنە قايران قالاسىز. بۇگىندە 100 مىڭنان استام ەكسپونات جيناقتالعان ول مۋزەيدىڭ بەيرەسمي اتى دا بار: ء«شول دالاداعى لۋۆر». اشىعىن ايتقاندا, كەڭەس وداعىنىڭ «بەيرەسمي ونەرى» نەگىزىنەن سول ساۆيتسكيدىڭ ارقاسىندا امان ساقتالعان. وزىمىزگە جاقىنداتىپ سويلەر بولساق, تاڭسىقباەۆتىڭ يمپرەسسيونيزممەن, پۋانتيليزممەن, سەزاننيزممەن اۋەستەنگەن 20-30-جىلدارداعى ماسكەۋ, تاشكەنت, الماتى جولاتپاي قويعان مايلى بوياۋلى پەيزاجدارىنىڭ, عاجاپ گرافيكاسىنىڭ ءبارى قاراقالپاق ەلىندەگى سول مۋزەيدە تۇر. ورال اعامىز يگور دوسى ارقىلى سەنىمدى جەرگە ساقتاعان ەكەن. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل قاراقالپاق جەرىندە ورنەگى وزگەشە ونەردى باعالايتىن, قاساڭ قالىپتى قاقىراتا الاتىن ازاماتتى سايالاتقان, ايالاعان اعايىن بارىن كورسەتەدى. ءور حالىق. ەر حالىق. انگە اۋەس, كۇيگە قۇمار, جىرعا جاقىن, سەرى حالىق. قاراقالپاعى دا, قازاعى دا. ءبىزدىڭ عابيت سونداي ورتادان شىققان.
عابيت ونىڭ ۇستىنە... تاقتاكوپىردە تۋعان. قازاقستانداعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىستىڭ العاشقىسى وسى تاقتاكوپىر اۋدانىندا باستالعان. «قازاقستانداعى» دەگەنىمىزگە تاڭدانباڭىز: قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلىسى 1925–1930 جىلداردا قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا بولعان. تالاس وماربەكوۆتىڭ «قاراقالپاقستانداعى كوتەرىلىس» اتتى ماقالاسىنداعى «1929 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىنا دەيىن وگپۋ-دىڭ ەرەكشە ۇشتىگى ءبىراز ءىستى قاراپ, كوتەرىلىسكە قاتىسقان 32 ادامدى اتۋ جازاسىنا كەستى. ۇكىم جەدەل ورىندالدى. 1930 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن 27 ادام ءارتۇرلى مەرزىمگە كونتسلاگەرگە ايدالدى, تاعى 25 ادام 3 جىلعا جەر اۋدارىلدى» دەگەن سوزدەرگە قاراپ-اق, بۇل قارسىلىقتىڭ اۋقىمىن اڭعارا الاسىز.
قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ بۇگىنگى ءىرى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى عابيت مۇسىرەپتىڭ (ىسكەندەر ۇلى) شىعارماشىلىعىنداعى باس-تى باعىت ازاتتىق جولىنداعى, ازاماتتىق جولىنداعى جانكەشتىلىك بولاتىنىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا – بالا كۇننەن ساناسىنا سىيدىرا, سۇيەگىنە سىڭدىرە وسكەن تەكتىلىكتە جاتىر. ۇلت باسپاسوزىندە جەلتوقسان جايىندا جەرىنە جەتكىزە جازعانداردىڭ كەۋدە تۇسىندا عابيت تە تۇراتىنى سوندىقتان. 2024 جىلى شىققان «توعىزىنشى تەرريتوريا» اتتى كىتابىنىڭ تۇتاس ءبىر تاراۋى وسى تاقىرىپقا ارنالعان. ونداعى «جەلتوقسان جىلناماسى», «قىرشىننان قيىلعان عۇمىرلار», «ۇلتشىل» ۇستاز», «ون بەس كۇندىك وقيعا», «قالتارىستا قالعان قاھارماندار», «دارا تۇرار داتالار», «جايىما قالدىرىڭىزدارشى مەنى...», «جەلتوقسان جاستارى ەكسترەميست پە؟» دەگەن ماقالالاردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر زەرتتەۋدىڭ جۇگىن ارقالاپ تۇر.
ءوزىنىڭ سوزىمەن ايتساق, قيىر قىزىلقۇمنىڭ قويناۋىنداعى اۋىلدى قازاق رۋحانياتىنىڭ ءبىر بولشەگى ساناتىندا ۇلت مادەنيەتىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ جاتىر دەسە, سول كەزدە سەنبەس تە ەدى, سويتسە, الاش بالاسى دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىندە جۇرسە دە انا ءتىلىن ارداقتاپ, بابا ءداستۇرىن ۇلىقتاپ, حالىق قازىناسىن قادىر تۇتۋ ارقىلى ۇلتىنىڭ رۋحاني بايلىعىن ەسەلەۋگە ۇلەسىن قوسا الادى ەكەن. قاراقالپاقستانداعى قازاقتار وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ 20 مىڭعا جۋىق داناسىن جازدىرعان كورىنەدى... بالا عابيت تە گازەتتىڭ ءار سانىن توسىپ جۇرەتىن. سودان, تاعى دا كەيىپكەرىمىزدىڭ سوزىمەن ايتساق, مادەنيەتتىڭ دە, وركەنيەتتىڭ دە, بار جاقسىنىڭ كوكەسى تىم الىستا, اتاجۇرتتا, ەرەكشە ءبىر لەپەسپەن اۋىزعا الاتىن الماتىدا سياقتى بولاتىن دا تۇراتىن.
الاتاۋ اياسىنداعى ارمان قالاعا دا جەتتى. اڭساعان ۋنيۆەرسيتەتىنە دە ءتۇستى. سول جىلداردا بىرەسە انا گازەتتەن, بىرەسە مىنا گازەتتەن «عابيت مۇسىرەپوۆ, كازگۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى» دەپ قول قويىلعان ماقالالاردى كوزىمىز شالىپ قالاتىن. وسىنداي دا سايكەستىك بولادى ەكەن-اۋ دەپ تاڭدانىپ قوياتىنبىز.
جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرەتىن جىلىندا «ەگەمەن قازاقستانعا» جۇمىسقا قابىلداندى. مۇنىڭ ءوزى تالابىمەن تاس جارۋدىڭ ارقاسى ەكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. وعان قوسا العاشقى كۋرستاردان-اق نازارىندا ۇستاپ, وزگەشە وبەكتەپ وسىرگەن قايران ەرەكەڭنىڭ – ەرجۇمان سمايىلدىڭ اعالىق قامقورلىعى تاعى بار.
عابيت مۇسىرەپتىڭ ءاۋ باستان كوپ قاۋزاعان تاقىرىبىنىڭ ءبىرى – قان مايدانداعى ەرلىكتى ەلگە جەتكىزگەن قالامگەرلەر ەڭبەگى. ورىن ۇنەمدەۋ ءۇشىن ءبىر سويلەمگە سىيعىزاتىن بولساق: بەرىلمەگەن برەست بەكىنىسى تۋرالى تاماشا كىتابىمەن لەنين سىيلىعىن العان سەرگەي سميرنوۆ, ۇشاعى اعاشتاردىڭ ۇشار باسىنا كەلىپ سوعىلىپ, 18 تاۋلىك بويى اش-جالاڭاش, ۇسىك شالعان قالپىندا پارتيزان بالالارى تاۋىپ العانعا دەيىن جەر باۋىرلاپ جىلجىعان دا وتىرعان, تىزەدەن كەسىلگەن پروتەز اياقتارىمەن قايتادان شتۋرۆالعا قونىپ, جاۋدى جايراتۋىن جالعاستىرعان اڭىز ادام الەكسەي مارەسەۆ جايىنداعى كىتابى الەم حالىقتارىنىڭ 52 تىلىندە 229 رەت باسىلىپ, جالپى تارالىمى 36 ميلليوننان اسقان بوريس پولەۆوي, راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەرەن ەرلىگىن جازۋدى كاكىمجان قازىباەۆقا: ء«جۋرناليسپىن دەيسىڭ! ديپلومىم بار دەپ ماقتاناسىڭ. جۋرناليسكە, ەڭ الدىمەن, سەزگىر جۇرەك, كورەگەن كوز كەرەك. سوعىس بىتكەلى بەرى ون ءۇش جىل ءوتتى, راقىمجانداي تاريحي ادامدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كورمەي جۇرگەن نەعىلعان جۋرناليسسىڭدەر!.. راقىمجان جەڭىس جالاۋىن جەلبىرەتىپ, رەيحستاگقا تۋ تىككەن باتىر. وسىدان ارتىق سەندەرگە – جۋرناليستەرگە اتاڭنىڭ باسى كەرەك پە؟!» دەپ بۋىرقانىپ, بۇرسانىپ تاپسىرما بەرەتىن باۋىرجان مومىش ۇلى, ءاۋ باستا باۋكەڭمەن جۋرنال ماتەريالى ءۇشىن سۇحباتتاسۋعا بارىپ, اياعىن ناعىز حالىقتىق رومان-ديالوگكە ۇلاستىراتىن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, كاكىمجان قازىباەۆتاي ۇستازىنىڭ اماناتىن اتقارىپ, «ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلسىن دەسەك, ەل ەكەنىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلسە, راحاڭ تۋرالى 60–70-جىلدارداعى قوعامدىق پىكىر نەگىزىندە ءبىر ءدۇمپىپ باسىلعان ۇمتىلىستى تاعى ءبىر قايتالاپ كورسەك قايتەدى؟ سويتەيىك, جاراندار! پىكىر بىلدىرەيىك. ۇسىنىس ايتايىق. حالىق الا الماي كەلە جاتقان قامالعا تاعى ءبىر رەت شابۋىل جاساپ كورەيىك. ناتيجەسى بولىپ قالار...» دەپ باستاپ, ءوزى وسى تاقىرىپقا بىرنەشە ماقالا ارنايتىن, اقىرى باتىرعا «قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلۋىنە شەشۋشى ۇلەس قوساتىن جانبولات اۋپباەۆ...
جالپى, عابيت مۇسىرەپ پورترەتتىك وچەركتەرىندە قالامگەرلەردىڭ تۇتاس ءبىر گالەرەياسىن جاساپ شىقتى دەۋدىڭ ارتىعى جوق. تولەگەن ايبەرگەنوۆ, ومىرزاق قوجامۇراتوۆ, نۇرماحان ورازبەك, ساعات اشىمباەۆ, التىنبەك سارسەنباي ۇلى, ەرجۇمان سمايىل, ارتىعالي ىبىراەۆ, جۇماتاي سابىرجان ۇلى, امانتاي ءشارىپ, شارحان قازىعۇل, سامات مۇسا, سەرىكقالي مۇقاش, ەرماحان شايحى, مەڭدىباي ءابىل ۇلى... ءبىر ماقالاسىن ءسوز ەتۋمەن توقتايىق. ول – «نۇراعا».
«بۇل – توڭكەرىس!» دەپ جازدى ول ماسكەۋدەگى تامىز ب ۇلىگى تۋرالى... گكچپ-عا, بالكىم, وسىنداي باعانى باتىس ءباسپاسوزى بەرسە بەرگەن شىعار, ال كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بىردە-ءبىر باسىلىم دەر كەزىندە اشىق ايتا العان جوق. ماسكەۋدەن الدەقايدا شالعايدا, كەنشىلەر قالاسى قاراعاندىداعى وبلىستىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى نۇرماحان ورازبەك ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءبىر قايىردى». نومىرگە جازعان ماقالاسىنىڭ اياعىنا: «سوڭعى ايتارىم, بۇل اسىعىس جازبا – قايعىلى حاباردان تۋعان العاشقى اسەر, جەكە پىكىرىم. ەرتەڭ توتەنشە جاعداي دەگەن جەلەۋمەن قاراتۇنەك كۇندەر تۋا قالسا, رەداكتسيا كوللەكتيۆىنىڭ باسقا بىردە-ءبىر مۇشەسىن ايىپتاماۋدى سۇرايمىن» دەپ قوسىپ قويعانىنا نە دەرسىز! ەرلىك, ناعىز ەرلىك دەيسىز دە قوياسىز. سول ەرلىكتى بۇكىل كسرو-دا جاساعان جالعىز جۋرناليست قازاق بولعانىنا ماقتاناسىز. جۋرناليست ماماندىعى ءۇشىن مەرەيلەنەسىز.
كەيىپكەر پورترەتىن جاساۋدىڭ ادەمى ءبىر ۇلگىسى – «كنياگينين». سوناۋ سىن ساعاتتا سەپاراتيستىك پيعىلداعى ساياساتكەرلەرگە سويقان تويتارىس بەرىپ, حالىقتىڭ العىسىن ارقالاعان ازامات الەكساندر كنياگينيننىڭ اقيقات ءۇشىن ارپالىسىن ايقارا اشادى دا تاستايدى. نەمەسە «توقتاردى» وقىڭىز. كوبىمىز توقتار اۋباكىروۆتىڭ عارىشقا العاش ۇشقان قازاق ەكەنىن ايتۋمەن قايىرىلىپ قالا بەرەمىز. ال عابيت الدىمەن ونىڭ عارىشقا كوتەرىلگەنگە دەيىن-اق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانۋىنىڭ سىرىنا ۇڭىلەدى. جازعانى اقپاراتتىق بايلىعىمەن, دەرەك دالدىگىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇر: «توقتاردىڭ ەرلىگى تۋرالى ەڭ اۋەلى تۋعان حالقى ەمەس, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى اقش جۇرتى حاباردار بولدى. قۇپيا سانالاتىن اقپاراتتى امەريكالىقتاردىڭ قانداي امالمەن قولعا تۇسىرگەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. الايدا توتاليتارلىق جۇيە ىشكى دۇنيەسىن قىمتاي ۇستاپ, سىرتقا شاشاۋ شىعارماي تۇمشالاعان تۇستا, 80-جىلدارى اقش-تا باسىلاتىن «Air world» («اۆياتسيا الەمى») اتتى بەدەلدى جۋرنالدا الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك دەگەن ون سىناقشى-ۇشقىشىنىڭ ءتىزىمى جاريالانعان. سول وندىقتىڭ ىشىندە توقتار اۋباكىروۆ ەسىمى دە بولدى». الەمدەگى وندىقتا!.. ويتكەنى توقتار ميكويان اتىنداعى تاجىريبە-كونسترۋكتورلىق بيۋروسىنىڭ ۇشاقتىڭ
50-گە جۋىق ءتۇرىن مەڭگەرگەن بەلدى سىناقشىسى, كسرو-دا ءبىرىنشى بولىپ سولتۇستىك پوليۋسكە جانارمايدى اۋەدە قۇيدىرىپ ۇشقان, پالۋبا اۆياتسياسىن باستاپ بەرىپ, دىبىستان ۇشقىر ۇشاقتى اسكەري كەمەگە قوندىرعان, ميگ-29ك-ءنى «تبيليسي» كرەيسەرىنەن كوككە كوتەرگەن, كاسىبي ورتادا ەسىمى ۆالەري چكالوۆپەن, الەكساندر فەدوتوۆپەن, ۆيكتور پۋگاچەۆپەن قاتار اتالاتىن سىناقشى-ۇشقىش! عارىشقا اتتانۋدىڭ ماسەلەسى قالاي شەشىلگەنىن توقتار ءوز اۋزىمەن بىلاي ايتىپ وتەدى: « – ەرتەڭىنە نۇرەكەڭ قابىلدادى دا, نامىسىمدى جانىدى. قاتتى ايتتى. «سەن ۇشۋىڭ كەرەك. بۇل – قازاق حالقىنىڭ 30 جىل بويعى ارمانى. وتىز جىل بويى قازاقتىڭ بايقوڭىرىنان كىمدەر ۇشپادى؟! قازاقتان باسقانىڭ ءبارى ۇشتى. ەلدىڭ نامىسى – بارىمىزگە ورتاق», – دەپ, ەلدىك مۇراتتى كوزدەگەن تالابىن قويدى. مەن قارسىلىق تانىتىپ ەدىم: «جارايدى, ۇشپاي-اق قوي. ماعان دا كەرەك ەمەس!» – دەگەن ءسوزى ءوتىپ كەتتى دە, مەن كەلىسىمىمدى بەردىم. ءسويتىپ, نۇرەكەڭنىڭ نامىسىمدى قامشىلاۋىمەن ءبىر-اق كۇندە عارىشكەر بولىپ شىعا كەلدىم».
عابيت قالامى توسىن تولعامعا تولى.
«حالىقتار دوستىعى دەگەن ءسوز ۇلكەن مانگە يە بولعانىمەن, اسىرەقىزىلداۋ بوپ سەزىلەدى. ويتكەنى حالىقتاردىڭ, مەملەكەتتەردىڭ باستى ۇستانىمى دوستىق ەمەس, مۇددە بولاتىن سياقتى». كەلىسپەسكە شاراڭىز قالمايدى. «تاعدىر جاقىندىعى مۇددە جاقىندىعىن تۋعىزادى. مۇددە جاقىندىعى جوق جەردە ءتىل, قان, ءدىن, ءۇردىس, ءناسىل جاقىندىعى ەشتەڭە بىتىرمەيدى... ادام مەن ادامدى, حالىق پەن حالىقتى, مەملەكەت پەن مەملەكەتتى جالعاستىرار ەڭ بەرىك دانەكەر – مۇددە جاقىندىعى عانا», دەيدى ابىز ءابىش.
ء«جيى قايتالانا بەرگەن دۇنيەنىڭ قادىرى كەتەتىنى بار ەمەس پە؟ سول سياقتى ءبىز دە ورىنسىز جەرگە تىقپالاي بەرۋ ارقىلى «ەگەمەندىك» پەن «تاۋەلسىزدىك» اتاۋىنىڭ دا بەدەلىن تۇسىرە باستاعان سياقتىمىز». بۇل ماقالاسىنىڭ جاريالانعانىنا ءدال 20 جىل تولىپتى. ءبىز وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن-اق, ناقتى ايتقاندا, 2001 جىلعى 22 ناۋرىزدا, «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان «1991» اتتى ماقالامىزدا بۇل جونىندە بىلاي دەپ جازعانبىز: «جالپى, تاۋەلسىز ەمەس مەملەكەت بولمايتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. تاۋەلسىزدىك – مەملەكەت اتاۋلىنىڭ بولمىس-بىتىمىنەن, وزىندىك تابيعاتىنان زاڭدى تۇردە تۋىندايتىن ۇعىم. «ەگەمەنبىز», «تاۋەلسىزبىز» دەي بەرۋ مەملەكەت قۇرىلعانداعى ەلەڭ-الاڭ شاققا كوبىرەك جاراسادى. كەلە-كەلە مۇنىڭ ءوزى بويعا ءسىڭىپ كەتكەنى كەرەك». گازەت بەتىندە تاۋەلسىزدىك يدەياسىن كوپ ايتقاندا, كوپ جازعاندا وقىرماننىڭ, كورەرمەننىڭ, تىڭداۋشىنىڭ بويىنا, ويىنا ەركىن ەلمىز, دەربەس مەملەكەتپىز دەگەن ۇعىمنىڭ ءسات سايىن, ساعات سايىن ۇيالاي بەرۋىن كوزدەدىك. كەزىندە بۇل يدەولوگەما ءوزىن-ءوزى اقتادى. ناقتى ناتيجەسىن بەردى. ەندى جاڭا يدەولوگەمالار سانادا ورنىعۋعا ءتيىس. عابيت ويى وسىعان شاقىرادى. ويتكەنى «وسى ەكى ءسوزدى ءسوز قولدانىسىندا ءجيى پايدالانۋ ءوزىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن ءالى كۇنگە مويىنداتا الماي كەلە جاتقان بوساڭ ەلدىڭ تىرلىگىنە سايادى».
ينتەرپرەتاتسيا جاعىنان دا عابيت ەشكىمگە دەس بەرە قويمايدى. 2022 جىلى جازىلعان «قۇتتى قوعام قانداي بولۋى كەرەك؟» اتتى ماقالاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ەڭسەرۋ» كىتابىنىڭ سوڭىنداعى ءتۇيىندى – ماحاتما گاندي اتاپ كەتكەن «جەتى الەۋمەتتىك كۇنانى» پايىمداۋعا ارنالعان. پۋبليتسيست ءپرينتسيپسىز ساياساتتىڭ, ەڭبەكسىز بايلىقتىڭ, ار-ۇياتتى جوعالتىپ راحاتقا باتۋدىڭ, اقيقاتسىز ءبىلىمنىڭ, يماندىلىقسىز ساۋدانىڭ, ىزگىلىكسىز عىلىمنىڭ, قۇدايعا قۇرباندىقسىز قۇلشىلىق ەتۋدىڭ قاتپار-قاتپارىن قوپارا ءسوز ەتەدى. اۋەلدە 2009 جىلعى كىتاپتا كەلتىرىلگەن وسى جەتى كۇنا جايىنداعى ءسوزدىڭ قاڭتاردان كەيىن ءتىپتى كوكەيكەستى بولا تۇسكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ تۇسىندىرەدى.
بۇرىن نەگىزىنەن ماقالالارى ارقىلى عانا, سىرتتاي بىلەتىن عابيتتى «ەگەمەن قازاقستانعا» قايتا كەلگەن تۇستان جاقىنىراق تاني باستادىم. ءبىر تاپسىرمانى تەز ارادا تاپ-تۇيناقتاي ەتكەنى ءالى ەسىمدە. 2002 جىلى ءابىش كەكىلباي ۇلىمەن تۇركياعا ساپارلاپ قايتتىق. ابەكەڭ «تۇركى دۇنيەسىنە قىزمەت» حالىقارالىق سىيلىعىن العان ەدى سوندا. باس-اياعى ءبىر اپتاداي جۇرگەنبىز. ەلگە ورالىسىمەن شارۋادان شارۋا شىعىپ, جولساپار سوزىلىپ بارا جاتتى. باسقاشا ءپىشىن ىزدەپ, سۇحبات جاساۋدى ۇسىندىم. ءابىش اعا كەلىستى. تاڭەرتەڭ ۇيىنە بارىپ, اڭگىمەمىزدى ديكتوفونعا جازىپ الىپ قايتتىم. ەندى ونى نومىرگە سالۋ تۋرالى وي كەلدى. باس رەداكتور ەرجۇمان سمايىلعا «وسىنى كىم قاعازعا تەز ءتۇسىرىپ بەرە الادى؟» دەگەنىمدە ەرەكەڭ عابيتتى اتادى. رەداكتسيادا ءتىلشى, اعا ءتىلشى, شولۋشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سياقتى ساتىلاردىڭ بارىنەن ءوتىپ ىسىلعان, ونىڭ ۇستىنە ساياساتقا جەتىك عابيت ديكتوفونداعى ءسوزدى تىڭداپ, تەرۋشىگە ديكتوۆكا جاساپ وتىرىپ, جۇمىستى تەز تىندىردى. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. قازىرگىدەي قالتافونعا قاراپ, ءار ون بەس سەكۋندقا نە العا, نە ارتقا جىلجىتىپ تىڭداي بەرەتىن كەز ەمەس, كاسسەتالى ديكتوفوندى سويلەم سايىن ءارى-بەرى اينالدىرىپ جاتقانىڭ. سونىمەن ءماتىن قولعا ءتيدى. ەندى رەداكتسيالاۋعا كىرىسەتىن شىعارمىن دەپ ويلاعانمىن, قانشا ايتقانمەن اۋىزەكى ءسوزدىڭ اتى اۋىزەكى ءسوز عوي. جوق, عابيت ايتىلعاننىڭ ءدالجازباسىن جاساماپتى, كادىمگى سۇحبات ءماتىنىنىڭ گازەتتىك نۇسقاسىن دايىنداپتى. كەي ويلاردى سىعىمداپ جەتكىزگەن, تاقىرىپتان اۋىڭقىراپ تۇرعان تۇستاردى الىپ تاستاعان. ۇستىنەن ءبىر ءجۇرىپ ءوتىپ, ازىن-اۋلاق تۇزەتۋدى تەز ەنگىزىپ, ۇيىنە الىپ بارىپ, وقىتقانىمدا ءابىش اعانىڭ جۇمىسىمىزدىڭ جەدەعابىلدىعىنا ءبىر تاڭدانعانى, تاسپادان تۇسىرگەن ءجۋرناليستىڭ شالىمدىلىعىنا ەكى تاڭدانعانى ءالى ەستە. «جىگىتىڭ جىپتىكتەي ەتىپتى. قىسقارتۋلارى قانداي قونىمدى! اتىن قالاي ءدال قويعان!» دەپ تە سۇيسىنگەن ەدى. ء«وزىڭىزدىڭ ءسوزىڭىز عوي» دەسەم, ابەكەڭ ء«سوزدىڭ ىشىندەگى ءدانىن تاپقانىن ايتسايشى» دەيدى. تاقىرىپ «ادامنىڭ كۇنى اداممەن» دەپ قويىلعان ەدى. سۇحبات نومىرگە (2002, 6 ءساۋىر) سالىندى. سوڭىنا «تاسپادان تۇسىرگەن عابيت مۇسىرەپ» دەپ جازىلدى. وسىدان كەيىن عابيتكە سەنىمىم ارتا بەردى. تالاي-تالاي تالماۋلى تاقىرىپتى تاماشا تولعاپ تاستايتىن. ءالى ەسىمدە, اپتالىق جينالىستا (جۋرناليستىك جارگوندا «لەتۋچكا» دەيدى) ەلىمىزدە جات ءدىني اعىمداردىڭ بەتىمەن كەتىپ, ەركىنسىپ بارا جاتقانى جايىندا اڭگىمە وربىگەن ەدى. اپتا ارالاتپاي, عابيت سول جونىندە قانى سورعالاعان ماقالاسىن ۇسىندى. اتى – ء«دىني «پلاتسدارم». ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. «رۋحىڭدى تۇسىرمە, ۇلىم!» (2010), «تاريحتى تۇلعالار جاسايدى» (2012), «توعىزىنشى تەرريتوريا» (2024) اتتى كىتاپتارىندا وسىنداي پروبلەمالىق تولعامدارى, وسىپ تۇسەتىن سىن ماقالالارى بارشىلىق. قاي باسىلىمنىڭ دا ءباسىن ارتتىراتىن دۇنيەلەر.
جۋرناليست شەبەرلىگىنە سىناقتىڭ ءبىرى – تاقىرىپ قويۋ. بۇل جاعىنان دا عابيت شاپپايبەر: «جەلتوقسان. جاڭاوزەن. جانايقاي», «ۇكىمەت ۇسەندى نەگە ۇناتپايدى؟», «پاراساتتىڭ» پارقى كەتىپ, «قۇرمەتتىڭ» قادىرى قاشقان جوق پا؟», «مالادەس, ميتتال, ماشكەۆيچ!», «مەن ۋكراين بولعىم كەلەدى...», «تورىڭە شىعارساڭ دا, توبەڭە شىعارما!», «بۇرىنعىنىڭ ءبارى باتىر, ءبارى شەشەن...», «جات جۇرتتا جەرلەنگەن جامپوزدار», «قۇر توقپاق», «يا-ما-ااي-ك-كاا!»...
بۇل عابيتتىڭ ءبىزدى رەنجىتكەن كەزى دە بولعان... ەڭبەگىن باعالاپ, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاتقانىمىزعا كوپ وتپەي جاتىپ, ءبىر كۇنى كابينەتكە كەلىپ تۇر. جۇمىستان بوساتۋدى سۇرايدى. ەندى اشىلاتىن «نۇر-استانا» اپتالىعىنا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىرىپتى. ءالى ون ەكىدە ءبىر نۇسقاسى جوق باسىلىم. قالاي قالىپتاسادى؟ كىم ءبىلسىن. قولدامادىم. جاقسى ءجۋرناليسىن كىم جىبەرگىسى كەلەدى؟ باراتىن قىزمەتى باس رەداكتورلىق بولسا ءبىرسارى. «زامنان» «سامعا» وسسەڭىز ءبىر ءجون, باس گازەتتىڭ «زامىنان» باسقا گازەتتىڭ «زامىنا» اۋىساتىنداي نە قاجەتتىلىك تۋدى؟» دەپ تە ايتتىم. كونبەدى. تىڭ ءىس باستاپ, ءوزىن سىناپ كورگىسى كەلەتىندەي. اقىرى اۋىستى. ايتقانىنان اينىمايتىن جانكەشتىلىك – عابيتتىڭ ءبىر عيبراتى.
جاڭا باسىلىمدا دا ءوزىن تانىتا الدى. شىپ-شىمىر, جۇپ-جۇمىر پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى ءجيى جاريالانىپ تۇردى. بىراق ءبىر وتكىر سىننان كەيىن... ونى ەندى ءوزى ايتسىن: «تاياقتىڭ ۇشى باس رەداكتورعا ءتيدى. ۇمىتتىرىڭقىراپ بارىپ كەرەناۋ كەڭسەدەگىلەر باس رەداكتوردى ء«وز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتۋگە» ماجبۇرلەدى. كەتتى دە. جالعىز ءوزى ەمەس, ۇجىممەن بىرگە. توعىز ادام تۇگەل كەتتى. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحىنداعى بىرەگەي وقيعا». كەيىننەن «ايقارا» دەگەن اتى دا, زاتى دا بولەك جاڭا اپتالىق شىعارىلىپ, شارحانمەن بىرگە تاعى سوندا اۋىستى عابيت. اتتەڭ, ول باسىلىم نارىق قىسپاعىنا شىداماي, جارتى جىلدا جابىلىپ تىندى. ەندى نە ىستەيدى؟ «ەگەمەنگە» قايتا كەلۋگە سۇرانعانىندا باياعى اڭگىمەنى ەسىنە سالعانىم دا, شولۋشىلىق جۇمىسقا قابىلداعاننان كەيىن ۇجىمنىڭ جينالىسىندا «اداسقان ۇلدىڭ ورالۋى» دەپ ازىلدەگەنىم دە راس.
29 مامىردا «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالاعان «قالام سياسىنداعى قاسيەت» اتتى ماقالاسىندا شارحان قازىعۇل سول كەزدى «تاعى دا جاقسىنىڭ قادىرىن جاقسى بىلەتىنىنە كوزىم جەتتى. ارتىنان ەرگەن تالانتتى ىنىلەرىنە قاشاندا دەمەۋ بولىپ جۇرەتىن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اعام كەڭدىك تانىتتى. كەزىندە گازەتتى «تاستاپ» كەتكەن عابيتتى قايتا «ەگەمەنگە» الدى. كوپ ۇزاماي عابيت باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى» دەپ جازىپتى. باسقاداي قالاي جازسىن ەندى؟ قارا شاڭىراققا ورالعان سوڭ عابيت قايتادان اتقا قوندى. كوسىلە شاپتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىن يەلەندى. قىزمەتى دە قالپىنا كەلدى: كەزىندەگى سوزبەن ايتسام, ءبىراز ۋاقىت «زام» بولدى, 2021 جىلدان بەرى «سام» – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى. قۇرامىنا جەتى بىردەي گازەت, بەس بىردەي جۋرنال كىرەتىن «قازاق گازەتتەرى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, جاقىندا ءوزى دە الپىستىڭ اسۋى-نان اسقالى تۇرعان «بارىس» وردەندى باۋىرىمىز, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ باس باسىلىمداعى وڭ قولى.
عابيتتىڭ گازەتتىڭ باس رەداكتورى رەتىندەگى قىزمەتىنە اۋىسساق, اڭگىمە ۇزاققا كەتىپ قالادى... سوندىقتان ونىڭ رەداكتورلىق قولتاڭباسىنا ءبىر مىسال كەلتىرۋمەن توقتايىن. تاياۋدا وسى گازەتتە پرەزيدەنتتىڭ وقۋ مادەنيەتىن ارتتىرۋ جانە زەردەلى ۇلت قالىپتاستىرۋ جونىندەگى جارلىعىنا ءۇن قوسقان ماقالا جاريالاعان ەدىم. «كەل, اعايىن, وقىلىق!» دەپ اتالادى. جاقىن دوسىم وقي سالا SMS جازىپتى, «تاقىرىپتى دا ىبىراي اتامىزدىڭ ىزىمەن مەيلىنشە تاۋىپ قويىپسىڭ!» دەپتى اراسىندا. «جوق, ول مەنىڭ ەڭبەگىم ەمەس. ءوزىم اتىن «وقىماسا وي توقىرايدى» دەپ قويعان ەدىم. تۇندە عابيت وزگەرتۋدى ۇسىندى...» دەگەنىمدە ايىزى قاندى. «رەداكتور وسىنداي بولۋى كەرەك قوي. مىقتى ەكەن» دەيدى. بۇل دا عابيتتىڭ ءبىر عيبراتى.
جوق, شارحان اسىرە اسپەتتەمەگەن. عابيت راسىندا دا مىقتى. سول مىقتى بۇگىن الپىستىڭ اسقارىنا شىقتى.
ءسوزى ۋاقىتتى, ءوزى باقىتتى بولسىن.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ
