حالىقارالىق ماڭىزى بار جيىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 30 جىلدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكا مەن ساياسات, مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىنە جەكەلەي توقتالدى. پرەزيدەنت وسىناۋ جىلدار ىشىندە قازاقستان بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلىپ, ەلدەگى ەكونوميكالىق باعدارلامالار ءوز جەمىسىن بەرگەنىن, ىشكى جالپى ءونىم كولەمى ون ەسەگە ۇلعايعانىن, قازاقستاننىڭ تاريحى, شىن مانىندە, مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىق تاريحى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل جاي عانا مەرەيتويلىق داتا ەمەس, «قازاقستاندىق دامۋ» جولىن انىقتاعان ەل تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. قازىرگى زامان دامۋىنىڭ قارقىنى مۇلدە وزگەشە. باسەكەگە تولى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. بارىمىزگە ەلباسىنىڭ ايقىنداپ بەرگەن ادال بولۋ, ەل يگىلىگىنە ەڭبەك ەتۋدى باستى ماقسات دەپ ءتۇسىنۋ قاعيداسىنان ساباق الۋ قاجەت, – دەدى كونفەرەنتسيانى اشقان قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەڭ تابىستى مەملەكەتتىك قۇرىلىس جوباسى جۇزەگە اسىرىلعانىن شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ مويىندايتىنىن ايتتى. باياندامادا ايتىلعانداي, ينفلياتسيانىڭ شارىقتاعان, كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى تۇرالاعان, تاۋارلاردىڭ جاپپاي تاپشىلىعى كۇشەيگەن كەزدەگى پوستكەڭەستىك ەكونوميكانىڭ قيراندىسىنىڭ ورنىنا الەمنىڭ ەڭ دامىعان 50 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلعان قۋاتتى مەملەكەت قۇرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنا اينالعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەس, الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى سياقتى ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باستامالارىنا جان-جاقتى توقتالدى.
– قازاقستان وراسان زور يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, جەر بەتىندەگى ءىرى يادرولىق پوليگونداردىڭ ءبىرىن جاپتى. ەلباسى الەمدىك ديپلوماتيا تاريحىنا جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى رەتىندە ەندى. تۇڭعىش پرەزيدەنت قانا قازاقستاننىڭ استاناسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءازىرگە وسى مىڭجىلدىقتاعى العاشقى ءارى جالعىز ءسامميتىن وتكىزىپ, ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. ەلباسى الەمنىڭ ەڭ بيىك مىنبەرلەرىنەن حالىقارالىق قاتىناستاردى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستارىن جەتكىزدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ءسوز سوڭىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى سانالى عۇمىرىن حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارناعان ەلىنىڭ ادال پەرزەنتى ءارى جاھاندىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەر ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمىنداعى قىزمەتىنە باعا بەرگەنى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, وسىدان 30 جىل بۇرىن قازاقستان قانداي قيىندىقتاردى باسىنان كەشىرگەنىن ەسكە الدى. كەڭەس وكىمەتى ىدىراعاننان كەيىن بارلىق اۋىرتپالىعىمەن جەكە-دارا قالعان قازاق ەلىن بەدەرلى جىلدار بەلەسىندەگى بيىك تابىستارعا جەتكىزۋ وڭاي بولماعانىن, ەڭ اۋەلى ىشكى ەكونوميكالىق جاعدايلاردى قولعا الىپ, الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە دەن قويعانىن ايتتى.
– بۇگىنگى باسقوسۋدا بارشاڭىزدى, اسىرەسە, ەسكى, تانىس دوستارىمدى, ارىپتەستەرىمدى كورگەنىمە قۋانىشتىمىن. ەستەن كەتپەس 1989 جىل ۋاقىت وتكەن سايىن الىستاپ بارادى. سول كەزدە سىزدەر مەنى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىنا سايلاپ ەدىڭىزدەر. وزدەرىڭىز كوپ جىل بويى كۋا بولعان ەل مۇددەسى جولىنداعى قىزمەتىم ءدال سول كۇنى باستالعان بولاتىن. ءبىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءىرگەسىن ءبىرگە قالادىق. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىن جازۋدى بىرگە باستادىق. مەن وسى جيىندا جاستاردى دا كورىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن. ءبىز 30 جىل بويى جاس ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ, حالقىمىزعا قىزمەت ەتتىك, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونداي-اق ەلباسى قوڭسىلاس جاتقان مەملەكەتتەر مەن شەتەل باسشىلارى اراسىندا ديالوگ ورناتىپ, ءوندىرىس ورىندارىن جاڭا زامان سۇرانىسىنا قاراي وركەندەتكەنىن, ەلدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار ساتىمەن ىسكە اسىپ, سونىڭ ارقاسىندا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلعانىن جەتكىزدى.
– سول كەزدەگى بەدەلدى باسشىلار گورباچەۆ پەن ەلتسين 1990-جىلداردىڭ باسىندا ماعان كسرو پرەمەر-ءمينيسترى بولۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ەگەر مەن كەڭەستەر وداعى ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعىنا كەلگەن جاعدايدا قالاي بولار ەدى دەگەن سۇراقتار ءالى كۇنگە دەيىن تالقىلانىپ ءجۇر, بىراق بۇل ماڭىزدى ەمەس. سول كەزدە مەن ومىرىمدەگى ەڭ ماڭىزدى شەشىمدى قابىلدادىم. سول ۋاقىتتان باستاپ مەنىڭ باستى مىندەتىم – تۋعان قازاقستانىمنىڭ تاعدىرى بولدى. سول جىلدارى ساياساتكەر رەتىندە ستراتەگيالىق ويلاۋدىڭ ماڭىزىن العاش رەت ءتۇسىندىم. وسى الماعايىپ زاماندا كەمەمدى قاي جاعالاۋعا جەتكىزسەم دەگەن ۇلكەن تاڭداۋ الدىندا تۇردىم. قازىر سول قيىندىقتاردى قالاي شەشكەنىمدى ايتسام دەپ وتىرمىن. 1990-جىلدارى مەن جانە قازاقستان قانداي سىناقتارمەن بەتپە-بەت كەلدى؟ بىرىنشىدەن, ەكونوميكانىڭ توقىراۋى. ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى, گيپەرينفلياتسيا, بيۋدجەتتىك تاپشىلىق بولدى. حالىقتىڭ تابىسى تومەندەدى, جاپپاي جۇمىسسىزدىق ورىن الدى. قازاقستانداعى 130 كاسىپورىن ءوز جۇمىسىن توقتاتتى. 90-جىلدارى ءىجو 60 پايىزعا تومەندەپ, ونەركاسىپ 28 پايىزعا قىسقاردى. ءبىزگە قىسقا ۋاقىت ىشىندە ءىس-ارەكەت جوسپارىن قۇرۋعا تۋرا كەلدى. نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرا باستادىق. قازاقستان تەز ءارى ءتيىمدى رەفورما جۇرگىزدى دەگەن پايىمدى ءجيى ەستىدىك. ءبىز وتە ۇلكەن جۇمىس اتقاردىق, – دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى.
وسى جىلدار ىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى تاباندى ەڭبەكتىڭ ءناتيجەسىندە كەلدى. سوندىقتان ەگەمەندىگىمىزدى تۇعىردان تايدىرىپ الۋدان اسقان قاسىرەت جوق ەكەنىن ايتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ەل جاستارىن تاۋەلسىزدىك دەيتىن قاستەرلى ۇعىمنىڭ قاسيەتىن تەرەڭنەن زەردەلەۋگە شاقىردى.
– وسى ورايدا مەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى ءسوزىمدى قايتالاپ ايتسام دەيمىن. الداعى سىناقتاردان ءسۇرىنبەي ءوتۋ ءبىزدىڭ وزىمىزگە, بەكەم بىرلىگىمىزگە بايلانىستى. اۋىزبىرشىلىك پەن تۇراقتىلىق بولعاندا عانا ەلىمىز ءوسىپ-وركەندەي الادى. قازاق حالقى بىرلىكتىڭ ارقاسىندا جاۋلارىن جەڭىپ, ەلى مەن جەرىن ساقتاپ قالعان. قازاقتى باعىندىرىپ, بودان ەتۋ ءۇشىن حاندىعىن تارتىپ الىپ, جۇزگە, رۋعا ءبولىنۋىن ايلاكەرلىكپەن پايدالانعان. قازىر دە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تابىستارىن كورە المايتىن, بايلىعىمىزعا قىزىعاتىندار از ەمەس. ونى ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ولار ىشىمىزگە ىرىتكى سالۋ ءۇشىن قولجاۋلىق بولاتىنداردى, جەتەككە ەرەتىندەردى ىزدەيدى. وكىنىشكە قاراي, وندايلاردى تابادى. بۇل – باياعى «ءبولىپ ال دا, بيلەي بەر» دەيتىن جىمىسقى ساياسات. بىزگە تونەتىن ەڭ ۇلكەن قاۋىپ وسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ قانداي قيىنشىلىقپەن كەلگەنىن زەرتتەمەيتىن, بىلمەيتىن جاستار بۇگىنگى ەركىن كۇنىنەن, ازات وتانىنان ايىرىلىپ قالاتىنىن تۇسىنە بەرمەيدى. مەملەكەت بۇعان جول بەرمەۋى قاجەت. بۇكىل حالىق بولىپ ءبىرلىكتى, تىنىشتىقتى قولداۋ كەرەك. قازاق ءدال بۇگىنگىدەي ءومىردى ەشقاشان كورگەن جوق. ايىرىلىپ قالمايىق. مەنىڭ ەلىمە ايتاتىن نەگىزگى وسيەتىم وسى. ۇلى ابايدىڭ «ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ – ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەنى دە وسى بولار. ۇمىتپايىق. حالىق پەن پرەزيدەنت ءاردايىم بىرگە. ءبىز بارلىق جەتىستىككە ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. ىشكى قاراما-قايشىلىققا تاپ بولعان ەلدەر ىلگەرى ەمەس, كەيىن كەتىپ, الەمدىك دامۋدىڭ كوشىنەن قالىپ قويدى. اتا-بابامىز: «وتان – وتتان دا ىستىق», «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس, كۇيمەيسىڭ», «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. وسىلايشا, ولار وتاندى سۇيۋگە, ەلدى بەرەكە-بىرلىكتە بولۋعا شاقىردى. مەن الدىڭعى تولقىن اعا بۋىنعا ءسوزىمدى ارنايمىن! سىزدەر پايىم-پاراساتتارىڭىز بەن كورەگەندىكتەرىڭىزگە سۇيەنىپ, جاستارعا دۇرىس باعىت-باعدار بەرۋلەرىڭىز كەرەك. ولار وتاندى ءسۇيۋدىڭ, مەملەكەتتى نىعايتۋدىڭ, تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋدىڭ جانە جارقىن بولاشاق ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىنۋگە ءتيىس, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسۋشىلار ساياسي كوشباسشىلىق فەنومەنىنە بايلانىستى ساياسي, تاريحي, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە باسقا دا اسپەكتىلەردى ءبىرنەشە تاقىرىپقا ءبولىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسى», «ەلباسىنىڭ تاريحي ميسسياسى», «ەلباسىنىڭ جاھاندىق جانە ايماقتىق باستامالارى», «ساياسي كوشباسشىلىق فەنومەنى: تاريح, ەرەكشەلىكتەرى, وزگەشەلىگى» باعىتتارى بويىنشا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ەلباسىمەن ۇزەڭگىلەس بولعان ءارىپتەستەرى ونىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى اركەز ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, قىسپاققا العان قارجى داعدارىستارى كەزىندە دە ەلدى ەلەڭ-الاڭنان امان الىپ شىققانىن تەبىرەنە باياندادى.
– وسىدان تۇپ-تۋرا 30 جىل بۇرىن ءدال وسى سارايدا تاريحي وقيعا بولدى – قازاقستان باسشىسى اۋىستى. قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاندى. وسىلايشا قازاقستان تاريحىندا تاريحي كەزەڭ باستالدى. ەل باسشىلىعىنا كەلگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ جاڭاشىل كوزقاراسىمەن, ادامي قاسيەتتەرىمەن تەز ارادا كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ سۇيىكتى باسشىسىنا اينالدى, ەلدىڭ سەنىمىنە بولەندى. پاراسات-پايىمىمەن, ءبىلىم-بىلىگىمەن ىرگەلى ىستەردىڭ ىسكە اسۋىنا مۇرىندىق بولدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, ءىشكى-سىرتقى ساياسات, ءمادەني-رۋحاني سالاسىنداعى جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى نازارباەۆ اتقارعان ىستەر جىلناماسىندا جازىلادى. مۇنداي كەمەڭگەر تۇلعامەن تىزە قوسىپ جۇمىس ءىستەۋ باقىتى بۇيىرعانىنا زور قۋانىشتىمىن, – دەدى كونفەرەنتسيادا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان «جاڭارۋ» جەمقورلىققا قارسى جالپىۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى, دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ جالپىۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ ءمۇشەسى ورالباي ابدىكارىموۆ.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا رەسەي عىلىم اكادەمياسى جالپى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ميحايل ليپكين, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ, شانحاي قوعامدىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ رەسەي جانە ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى داۆەي پان, وزبەكستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالار جانە ايماقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەلدور تاحيروۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكس-مەملەكەتتىك حاتشىسى وسموناكۋن يبرايموۆ, امەريكالىق ساياساتتانۋشى جانە جۋرناليست اريەل كوەن, ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ميللي مەدجليسىنىڭ دەپۋتاتى, ازەربايجان مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ جانىنداعى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەلمان ناسيروۆ, «ۆالداي» حالىقارالىق پىكىرتالاس كلۋبىنىڭ باعدارلامالىق ديرەكتورى, رەسەي ءسىم ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ (مگيمو) حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اندرەي سۋشەنتسوۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى راۆيل شىرداباەۆ قاتىستى.
– الەمدىك ساياسات ساحناسىندا نازارباەۆتىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاۋ قابىلەتىن, ءوز مەملەكەتىنىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويا وتىرىپ, حالىقارالىق ارەنادا ونى ساۋاتتى قورعاي ءبىلۋ قاسيەتىن ەرەكشە باعالاپ, قۇرمەتتەيمىز. نازارباەۆ – حالىقارالىق جاعدايلاردى تەرەڭنەن سەزىنەتىن تۇلعا. ونىڭ پارتيا باسشىسىنان جالپىۇلتتىق ليدەر بولىپ قالىپتاسۋى 1990-جىلداردىڭ باسىنداعى «داۋىل مەن قىسىم» ۋاقىتىندا ءوتتى. ول قازاقستاندى ىشكى ساياسي دامۋىمەن قاتار سىرتقى ساياسات دامۋىندا دا العا شىعارا الدى. كەڭەستىك ءومىر ءتاجىريبەسى مەن زاماناۋي دامۋدىڭ بولاشاعى بار باسىمدىقتارىن جەتە سەزىنە الۋ ۇيلەسىمدىلىگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرەگەي ساياسي ءستيلىن ايشىقتايدى, – دەپ اتاپ ءوتتى رەسەي عىلىم اكادەمياسى جالپى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, رعا پروفەسسورى ميحايل ليپكين.
ال ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ميللي مەدجليسىنىڭ دەپۋتاتى, ازەربايجان مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى جانىنداعى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەلمان ناسيروۆ:
– قازاقستان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن الەمدە جوعارى بەدەلى بار قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى. ونىڭ جارقىن كورسەتكىشى – وسى ەلدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە رەتىندە توراعالىق ەتۋى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپتەگەن تابىستى جوبالارعا باستاماشى بولۋ ارقىلى وڭىرلىك ءماسەلەلەردە ەرەكشە ءرول اتقارۋدا, سونداي-اق ول تەك ءبىزدىڭ وڭىردە عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە دە بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا اۋقىمدى ۇلەسىن قوسۋدا. ونىڭ سيريادا بەيبىتشىلىك ورناتۋ مەن قاتەرلەردى ازايتۋعا ارنالعان ءبىتىمگەرشىلىك ۇستانىمى الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعاسىن الدى. ەڭ باستىسى, ول ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان شيەلەنىستىڭ ءتۇيىنىن شەشتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – كۇللى تۇركى الەمىنە ورتاق تۇلعا. ونىڭ ارقاسىندا تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا سيپاتقا يە بولدى. قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق نىعايدى. ول ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرلىگىن تۋ ەتىپ, ىنتىماعىن بەكەمدەۋگە ايتۋلى ۇلەس قوستى, – دەپ ەلباسىنىڭ ساياساتتىڭ ماقسات-مۇراتىن جۇرەكپەن ۇققان, تىلەكپەن ءتۇيسىنگەن تۇلعا ەكەنىن باسا ايتتى.
شانحاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ رەسەي جانە ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى داۆەي پان «ەلباسىنىڭ قازاقستاندى 30 جىل باسقارۋى: قىتايدان كوزقاراس» اتتى بايانداماسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اۋماقتىق ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىك ىسىنە قوسقان ۇلەسىنە باسا نازار اۋداردى.
– 1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋ تۋرالى يدەيا ۇسىندى. بۇل كەڭەس ىنتىماقتاستىقتى تانىتۋ, ءۇنقاتىسۋ مەن سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزىندە ازيا مەن الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا بىرلەسە كۇش-جىگەرىن جۇمساۋدىڭ ماڭىزدى الاڭىنا اينالدى. سونداي-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆ – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. 1998 جىلى الماتى قالاسىندا ءوتكەن «شانحاي بەستىگى» فورۋمى ەلدەرى ليدەرلەرىنىڭ ءۇشىنشى كەزدەسۋى شىۇ-نىڭ قۇرىلۋى تاريحىندا ماڭىزدى ورىن الدى. اتالعان فورۋمدا ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق شەڭبەرى كەڭەيىپ, شەكارالىق قاۋىپسىزدىكپەن قاتار, ءبىرتۇتاس ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني قارىم-قاتىناس باستاۋ الدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋىن, دامۋى مەن نىعايۋىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇش-جىگەرىنەن, حالىقارالىق ستراتەگيالىق ۇستانىمى مەن ساياسي اقىل-ويىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى, – دەدى ول.
تامىرلاس تۇركيا ەلىنەن كەلگەن بەلگىلى ساراپشى كۇرشاد زورلۋدىڭ دا پىكىرى وسىعان توقايلاستى. ەلباسىنىڭ باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستىڭ بەكي تۇسۋىنە زور ۇلەس قوسقانىن, ساياسي ينتەگراتسيالىق ۇيىمدارعا سەرپىن بەرىپ, ولاردى ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق مۇراتىنا جۇمىلدىرعانىن ماقتانىشپەن ايتتى.
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل باسقارۋعا كەلگەلى قازاقستان ەكونوميكا, سىرتقى ساياسات, ءبىلىم جانە عىلىم جاعىنان بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعا رەتىندە ءسىزدى بارشا تۇركى الەمى باعالايدى. ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە بىلاي دەگەن ەدىڭىز: «ءبىزدىڭ جاستار ءوز تاريحىن ءبىلۋى كەرەك. ساقتار, عۇندار, ءتۇركىلەردەن باستاپ ءبىلۋى ءتيىس». بۇل سوزدەرىڭىز تۇرىك جاستارى تاراپىنان جاقسى قابىلدانىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ميلليونداعان ءمارتە جاريالاندى. وتكەن جىلى ءتۇركيادا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, بۇگىن تۇركى الەمىندەگى ەڭ تانىمال كوشباسشى ءسىز ەكەنسىز. ءبىز ءسىزدى تۇركى قاۋىمىنىڭ بىلگە قاعانى دەپ سانايمىز, – دەدى تۇرىك ساراپشىسى. ساراپشىنىڭ ءسوزىنشە, تۇركيا اكادەمياسى جۋىق ارادا ەلباسىنىڭ 30 جىلدىق كوشباسشىلىعى تۋرالى جازىلعان قۇندى ەڭبەكتى تۇرىك تىلىندە جاريالاماق.
كونفەرەنتسيا قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنداعى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ساياسي جاڭعىرۋىنداعى ەلباسىنىڭ قىزمەتى مەن باستامالارىنىڭ جانە ونىڭ بارشا الەمدە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن سەنىم احۋالىن جاساقتاۋداعى كۇش-جىگەرىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزدىلىعىن زەردەلەۋدى, ەلباسىنىڭ ساياسي كوشباسشىلىق فەنومەنىن, تۇلعانىڭ تاريحتاعى ءرولىن ودان ءارى زەرتتەۋ ماسەلەسى سارالاندى. كوپتەگەن وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى تاجىريبەسى, ستراتەگيالىق كوزقاراسى مەن ساياسي ءتۇيسىگى جاعىنان ەشكىم تەڭ كەلمەيتىن ساياساتكەر ەكەندىگىن, شىعارماشىلىق ويلاۋ دارىنى, ءوزىنىڭ وزىق يدەيالارىن تۋدىرۋعا جانە ونى ءومىرشەڭ ەتۋگە بىرەگەي قابىلەتى بار مىقتى ليدەر دەپ مويىندادى.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلگىلى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرى, جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى وسموناكۋن يبرايموۆ ءوزىنىڭ قىرعىزستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى بولعان 2001-2005 جىلدار ارالىعىندا بايلانىسۋدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرالدارى بولماعانىن, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىن مەملەكەت باسشىلارىمەن تىكەلەي ءتىلدەسۋ ارقىلى شەشۋگە تۋرا كەلگەنىن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدەسۋلەردىڭ اربىرىندە باستىسى, ىلگەرىلەمەلى دامۋ ەكەنىن العا تارتىپ وتىرعانىن ايتتى.
«سوڭعى 30 جىل قازاقستان ءۇشىن ءوز جولىن تابۋدىڭ سىندارلى جىلدارى بولدى. بۇل جىلدار كوپتەگەن قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ, جاھاندىق الەم قۇرىلىمىنداعى لايىقتى ورنى ءۇشىن كۇرەسۋ جىلدارى بولدى. ول ءۇشىن كەيبىر جاعدايلاردا العا ۇمتىلىپ, ءوسىم تانىتۋ ءۇشىن پارمەندى دە قاتال شەشىمدەر قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. قازاقستان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وسى ماسەلەنى وڭتايلى شەشتى. ونىڭ باستى سەبەبى – قازاقستاننىڭ ايقىن ماقساتى, قۋاتتى دا قوعامدى ۇيىستىراتىن ۇلتتىق يدەياسىنىڭ بولۋى. وسىنىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاماناۋي گەوساياساتتىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋ, ناقتى ديپلوماتيا قاجەت ەدى. ەڭ باستىسى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ داۋىرىندەگى قازاقستان سىرتتاعى بىرەۋلەر دايىنداپ بەرگەن ستسەناريدى جۇزەگە اسىرامىن دەپ ۋاقىتىن زايا ەتپەي, ناقتى ىسپەن اينالىسۋ كەرەكتىگىن ۋاقىتىندا تۇسىنە الدى. قازاقستان ەڭ الدىمەن تۇراقتىلىقتى تاڭدادى. ءبىز قىرعىزستاندا ونىڭ نە ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. ساياسي تۇراقتىلىق – دامۋ مەن العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋدىڭ ەڭ باستى كەپىلى. سوندىقتان وسى وتىز جىل قازاقستان ءۇشىن تۇراقتىلىقتىڭ ءوزىندىك ۇلگىسىن دامىتۋ جىلدارى بولدى. ەڭ باستىسى, مەملەكەت قۇرۋ كەزەڭى بولدى», دەدى وسموناكۋن يبرايموۆ.
امەريكالىق ساياساتتانۋشى جانە جۋرناليست, رەسەي – ەۋرازيا, شىعىس ەۋروپا, تاياۋ شىعىس ءوڭىرلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك پەن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى مامانى اريەل كوەننىڭ «جاقسى سەرىكتەستىكتە: نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلت نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ اراسىندا» اتتى بايانداماسىنا ءۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىلدى. ول «قازاقستان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر. قازاقستان ورتادان جوعارى كىرىس دەڭگەيىنە 20 جىلعا جەتپەي جەتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدى باسقارعان جىلدارى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم ون ەسەگە ءوستى. 1990 جىلعى 1600 دوللاردان 2018 جىلدىڭ سوڭىندا 10 مىڭ دوللارعا جەتتى. 2006 جىلدىڭ وزىندە قازاقستان كىرىس كولەمى ورتادان جوعارى ەلدەر توبىنا ەنگەن بولاتىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنىمەن توقتاعان جوق. ول وسى جىلداردان باستاپ كەلەشەكتى قۇرىلىمدىق ءجانە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى جۇرگىزە باستادى. بۇلار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ىقپالىن تومەندەتۋ جانە سەرپىندى, زاماناۋي, شيكىزاتتى ەمەس يننوۆاتسيالىق سالانىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان بولاتىن. سونداي-اق ول الەمدىك ارەناداعى قازاقستان بەدەلىن كوتەرۋگە جانە ەكونوميكانىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقپەن ءبىرىگۋىنە كۇش-جىگەرىن جۇمسادى», دەي كەلە, وسىناۋ جاۋاپتى جىلدارى ەلباسى ەل ەكونوميكاسىنا جاڭا تىنىس اكەلگەنىن ايرىقشا ايتتى.
وزىق وتىزدىققا باعىت الىپ, بيىك بەلەسكە بەت تۇزەگەن مەملەكەت ساياساتىنىڭ ساحناسىندا جۇرگەن قايراتكەرلەر دە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, شەكاراسىن شەگەندەگەن, وتىز جىل بۇرىن ەشكىم تانىماعان جاس مەملەكەتتىڭ بەدەلىن بەس قۇرلىققا تانىتىپ, اجارىن ارتتىرعان ەرەن تۇلعا.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلدي: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ بارلىق مىندەتىن ابىرويمەن اتقاردى. قيىن-قىستاۋ كۇندەردىڭ بارلىعىن حالقىمەن بىرگە باستان ءوتكەردى. تالاي جىل بىرگە ىستەدىك, ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعىن يلەدىك. ول كىسىنىڭ ەسىمى تاريحتا التىن ءارىپپەن جازىلۋعا ءتيىس», دەسە, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانىن ورىنداپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى بولۋىن, تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. ول جاڭا مەملەكەتتى عانا ەمەس, سونىمەن ءبىرگە قازاقستاندىقتاردى جاڭا ءبىرتۇتاس ۇلت ەتىپ قالىپتاستىردى», دەپ بۇگىنگى جەڭىستەر ەلباسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەنىن ايتتى.
القالى جيىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, 1980-1991 جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولعان قۋانىش سۇلتانوۆ تا ءسوز الدى.
– ءبىزدىڭ كوپشىلىگىمىز, ياعني بۇگىنگى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى زامانداستار ەكى داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز, كەيبىرەۋلەر شولاق ويلايتىنداي, وتكەندى اڭساۋ ەمەس, تاريحىمىزدان ساباق الۋ, ءوسۋ جولدارىمىزدى جادىمىزدا ساقتاۋ, تەڭسىزدىكتەن ارىلىپ, تەڭدىككە قول جەتكىزۋىمىزدىڭ قادىرىن, قاسيەتىن ءبىلۋ. وسىدان 30 جىل بۇرىن – 22 ماۋسىم كۇنى قازاقستان قوعامى ءبىرىنشى باسشى لاۋازىمىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدەقاشان لايىقتى بولسا دا, سول كەزدەگى ورتالىق بيلىك, ياعني كوكپ باس حاتشىسى م.گورباچەۆتىڭ وينامالى ساياساتىنان كوڭىلىمىز الاڭداپ, جۇرەك تىنىش تاپپاي, «1986 جىلداعىداي تاعى قانداي كۇتپەگەن وقيعا بولۋى مۇمكىن, دەپ ورتالىق كوميتەتكە كەلىپ ەدىك. الماتىدا تاڭەرتەڭ ازداپ جىلى جاڭبىر جاۋىپ, كۇن جادىراپ شىققان... جاقسىلىققا جورىدىق... پلەنۋم اشىلىپ, مىنبەگە ماسكەۋدەگى وداقتىق ورتالىقتىڭ وكىلى – كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, كوكپ وك حاتشىسى ۆ.م.چەبريكوۆ كوتەرىلگەندە, «نە ايتار ەكەن؟» دەپ زال سىلتىدەي تىندى. ماسكەۋ وكىلىنىڭ اۋزىنان «نۇرسۇلتان نازارباەۆ» دەگەن ءسوز شىققاندا زالدا وتىرعان بەس ءجۇز ادام جىلى قارسى الىپ, ۇزاق قول سوعىپ, قولداۋ كورسەتىپ ەدى. ءدال وسى كۇنى, ءدال وسى زالدا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حV پلەنۋمى وتكىزىلىپ, وسىعان دەيىن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. سول كۇننەن باستاپ قازاقستان باسشىسىنىڭ رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ مۇددەسىندەگى ءاربىر ءسوزى, ءاربىر باستاماسى قالىڭ ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ءماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىك ءبىزدىڭ باسشىمىزبەن ساناساتىن بولىپ, ەڭسەمىز كوتەرىلە باستادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىردەن وداقتىق ينستيتۋتتاردىڭ ەسكىرگەنىن, زامان تالابىنان قالىپ قويعانىن, اسىرەسە ەكونوميكا, ۇلت, باسقارۋشى اپپارات, كادر ءماسەلەلەرىنىڭ شامادان تىس ورتالىقتانىپ كەتكەنىن, كوپتەگەن ءادىس-تاسىلدەردىڭ, كەيبىر شەشىمدەردىڭ ادىلەتسىزدىگىن, قاۋلى-قارارلاردىڭ جارامسىزدىعىن وداقتىق مارتەبەلى جيىنداردىڭ مىنبەرىنەن اشىق, باتىل سىنعا الدى. بىرەر مىسال: 1986 جىلعى 17-18 جەلتوقسانداعى ستۋدەنت جاستاردىڭ شەرۋىنە بايلانىستى 1987 جىلى كوكپ ورتالىق كوميتەتى ارنايى قاۋلى قابىلداپ, سول قۇجاتتا «كازاحسكي ناتسيوناليزم» دەپ باعا بەرگەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى قاۋلىنىڭ ادىلەتسىزدىگىن دالەلدەپ, الدەنەشە رەت ساياسي بيۋرودا كوتەرىپ ءجۇرىپ, قاۋلىنىڭ كۇشىن جويعىزدى. بۇل بيلەۋشى كومپارتيا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا ەدى, – دەدى قۋانىش سۇلتانوۆ.
قاتىسۋشىلار نازارىنا ەلباسى كىتاپحاناسى قورلارىنان «كەمەڭگەرلىكتىڭ 30 جىلى» كورمەسى ۇسىنىلدى. قوناقتار تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ءوزىندىك ءبىر رامىزگە اينالعان نىشاندىق وقيعالار: 1990 جىلعى 25 قازانداعى «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسى, 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋى, 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋى سەكىلدى ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالارعا كورمەدەگى ەستەلىكتەر ارقىلى ساپار شەكتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونفەرەنتسيا اياسىندا الماتىلىق جاستارمەن جۇزدەسىپ, كەلەشەك ۇرپاققا ارنالعان جولداۋى بار «ۋاقىت قۇتى-كاپسۋلاسىن» سالۋ ءراسىمىنە قاتىستى. ول بۇل جولداۋدىڭ بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ەرەكشە ءمانى بار قۇجات ەكەنىن ايتتى.
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ باعىندىرعان بەلەستەرى از ەمەس. اعا بۋىن ءبۇگىنگى جاستاردىڭ باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ قانداي قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكەرگەنىمىزدى جاقسى بىلەدى. ءبىز ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەدىك. قازاقستاندى الەمگە تانىتتىق. مەن ءوز ماقساتىمىزعا قول جەتكىزگەنىمىز ءۇشىن وتە قۋانىشتىمىن. بۇل قۇتى-كاپسۋلا 30 جىلدان كەيىن اشىلادى. وسى جىلدار ىشىندە كوپ ءنارسە بولۋى مۇمكىن. بىراق قازاقستان جانە ونىڭ ازاماتتارى ءوز دامۋ جولىمەن ىلگەرىلەۋىن جالعاستىرا بەرەتىن بولادى, – دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى.
سوڭىندا ەلباسى قازىرگى جاستاردىڭ قازاقستاندى نىعايتىپ, وركەندەتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتە بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ايناش ەسالي,
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
