شارۋاشىلىق جىلقىنى جايلاۋعا ەرتە كوكتەمدە ايداعان بولاتىن. سارىادىردا كوكتەم سالقىن بولدى, سۋىق جەلى ازىناعان قۇرالايدىڭ سالقىنى دا ءبىراز كۇنگە سوزىلدى. مامىر ايىنىڭ باسىندا قىلتيىپ شىققان قىزعالداقتى تۇنگى سۋىق ۇرىپ كەتتى. بىراق تابيعات ناپاقاسى جەردەن بۇيىرعان مالدىڭ نەسىبەسىن كەمىتپەيدى ەكەن عوي, دالادا جۋساننىڭ قىشقىلتىم ءيىسى مۇرىن جارادى. جۋساندى سۋىق ۇرمايدى, كۇن سايىن كوتەرىلدى.
2015 جىلدان بەرى مال شارۋاشىلىعىنا بەل شەشىپ كىرىسكەن «ناز» جەكە كاسىپكەرلىگى ءۇشىن ەرتە كوكتەم اسا اۋىر مەرزىم. بۇل كەزدە دالادا تەبىندە جۇرگەن بيەلەر ق ۇلىندايدى. ق ۇلىندار سۋىققا توڭىپ قالا ما, يت-قۇس ءىلىپ كەتە مە دەپ, جىلقىشىنىڭ كوزى ىلىنبەيدى. جىلقىشىلار ءۇيىردى كۇنىمەن-تۇنىمەن باعادى. قۇلىنداعان بيەنى ايداپ كەلىپ, ساۋىنعا بايلاۋ دا ۋاقىتىن ءجىبەرمەي اينالىساتىن جۇمىس.
– ماۋسىم كەزىندە بيەلەر جۋاسىدى, قولعا ۇيرەندى. قازىر ولاردى ساۋ اسا قيىنعا تۇسپەيدى. قىس بويى تەبىندە ءجۇرگەن سوڭ بيەلەر اساۋسىپ كەتەدى دە, ق ۇلىنداعاننان كەيىن ساۋعىزبايدى. ولاردىڭ اياعىن بايلاپ قويىپ ساۋامىز, مۇنىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس, – دەيدى سارسەنبەك.
گۇلدانا دا بيە ساۋدىڭ شەبەرى, قىتىعى باسىلماعان جاس بيەلەردى سيپالاپ, بىرنەشە كۇندە جۋاسىتىپ الادى. ستەپنياك اۋىلىنداعى قىمىزدىڭ ناعىز بابىن كەلتىرەتىن «تەحنولوگ» تا, وسى گۇلدانا. قىمىزدىڭ ءدامى بالداي بولعانىمەن بابى قاتتى.
– اڭگىمە قوردا عوي, الدىمەن سونى باپتاۋ كەرەك. وتكەن جىلدىڭ كۇزىنە قاراي جاقسى پىسىلگەن قىمىزدى قىس بويى ساقتايمىز دا, كوكتەمدە جىلى جەرگە قويىپ, وعان ساۋعان ءسۇتتى جىلىداي اكەلىپ قۇيا بەرەمىز. ءبىر-ەكى كۇن اشىعاننان كەيىن پىسەمىز, جىلدىڭ العاشقى قىمىزىن وسىلاي جولعا قويىپ الامىز, – دەيدى گۇلدانا. بيىل وبلىستا ءبىرىنشى رەت امانگەلدى اۋدانىندا وتكەن «قىزعالداق» فەستيۆالىندە گۇلدانا ۇسىنعان مامىرداعى بال تاتىعان سارى قىمىزدىڭ ءدامىن تۋريستەر ءالى ۇمىتا الماي, تامسانىپ جۇرگەن بولار, بالكىم.
سارسەنبەك اۋىلدا وسكەن سوڭ اتالار قۇرىعىن قولعا الماي ەلدىڭ دە, جەردىڭ بەرەكەسى كىرمەيتىنىن ايتتى.
– «قۇلان» باعدارلاماسىنا العىسىم شەكسىز. 2015 جىلى وسى باعدارلاما ارقىلى 10 جىلقى الىپ ەدىم, قازىر ونىڭ سانى 30-دان استى. ودان كەيىنگى جىلدارى ەت باعىتىنداعى ءىرى قارا العانبىز, قازىر ونى ءسۇت باعىتىنا اۋىستىرىپ جاتىرمىز. ويتكەنى ءبىز ءۇشىن ءسۇتتى سيىرلاردى ۇستاۋدىڭ تيىمدىلىگىن سەزىندىك. مىنە, شەكسىز جاتقان جۋساندى دالامىز مىناۋ! بۇل جەرگە وتىز جىلقى ەمەس, 300 جىلقى ۇستاۋعا بولادى عوي. ءبىراق قيىندىقسىز ەشنارسە قولىڭا كوكتەن تۇسپەيدى, – دەيدى ءسارسەنبەك.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلگەن كەز كەلگەن ءونىم ۋاقىتىلى وتپەسە, سول كۇيىنشە شىعىن بولىپ ەسەپتەلەدى. قازىر امانگەلدى اۋدانىندا وندىرىلگەن قىمىز بەن قۇرت-مايدىڭ ءوتۋى ءبىرشاما جولعا قويىلىپتى. ءسارسەنبەكتىڭ وتباسى پىسكەن قىمىز, گۇلدانانىڭ قولىنان شىققان ساپالى قۇرت, سارى مايدى ساتۋ ءۇشىن ولار اۋدان, وبلىس ورتالىعىنا نەمەسە ارقالىق قالاسىنا بارىپ اۋرە بولمايدى ەكەن.
– بەلگىلى ءبىر كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ وندىرگەن تاۋارىمىزدى ۇيدەن كەلىپ الادى دا, قوستاناي, ارقالىق, نۇر-سۇلتان قالالارىنا جەتكىزەدى. ءتىپتى الۋشىلار بيەنىڭ ءسۇتىن, ساۋمالىن, قىمىزىن بولەك-بولەك دايىنداۋىمىزدى سۇرايدى. ويتكەنى ولارعا بيەنىڭ ەندى ساۋعان سۇتىنە دە سۇرانىس بەرەتىندەر بار ەكەن. بۇل بىزگە دە ۇلكەن كومەك بولىپ تۇر. وكىنىشكە قاراي ءبىز بيىل سيىردى كوبىرەك ساۋىپ, قىمىزدى كۇنىنە 25 ليتر عانا ءوندىرىپ وتىرمىز. بىراق ساپاسى جاقسى بولعان سوڭ, قولعا تيگىزبەي الىپ كەتەدى, – دەيدى سارسەنبەك.
امانگەلدى اۋدانىندا جىلقى ۇستاپ, قىمىز ءوندىرىپ وتىرعاندار تەك سارسەنبەكتىڭ وتباسى عانا ەمەس. «قۇلان» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا قۇلىندار كوبەيىپ, قىمىزدىڭ بەرەكەسى ارتتى. قازىر اۋدان بويىنشا 18 323 باس جىلقى بار, سونىڭ 7963 باسى – بيە. مال باسىنىڭ ارتۋىنا «قۇلان» باعدارلاماسىنىڭ ىقپالى مول بولعان. 2014-2017 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك وسى باعدارلاما اياسىندا اۋدانداعى 11 شارۋا قوجالىعى 98,3 ميلليون تەڭگەگە 248 باس بيە ساتىپ العان.
2018 جىلى «يگىلىك» باعدارلاماسىمەن اۋداندا 39 كاسىپكەر 320 باس جىلقى السا, 2019 جىلى وسى باعدارلاما اياسىندا 18 كاسىپكەر 120 باس جىلقى العان.
– امانگەلدى اۋدانىندا مال ۇستاۋعا جاعداي جەتكىلىكتى. ەڭ باستىسى, جايىلىم بار. بيىل مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن تاعى دا مال الۋعا نيەت ءبىلدىرگەندەر قۇجاتتارىن راسىمدەۋگە كىرىستى, – دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولات الپىسباەۆ. العان مالىن ودان ءارى كوبەيتىپ, سارسەنبەك دوسماعامبەتوۆ سەكىلدى كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعاندار قاتارى دا كوبەيگەن. قۇمكەشۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ايتباي اۋىلىندا «جۇمان» شارۋا قوجالىعى 350 باس جىلقى ءوسىرىپ وتىر. شارۋاشىلىق 50 بيە بايلاپ, وندىرگەن قىمىزىن ارقالىق, نۇر-سۇلتان جانە قوستاناي قالالارىنا وتكىزەدى. ءشوبى شۇيگىن امانگەلدى اۋدانىنان جەتكىزىلگەن قىمىزدىڭ ساپاسىن تۇتىنۋشىلار بىلەدى. ەل اۋزىندا «امانگەلدىنىڭ قىمىزى» دەگەن برەندكە يە. اۋدانداعى «قامىسباي-قىرىقمىلتىق» شارۋا قوجالىعى 30 بيە بايلايدى, ولار وندىرگەن قىمىزىن قوستاناي قالاسىنىڭ ورتالىعىندا «تورعايدا وندىرىلگەن» دەگەن اتپەن تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنادى. سونىمەن قاتار «باتپاققارا» شارۋاشىلىعىنىڭ 25 بيەدەن ساۋعان قىمىزى دا قوستاناي مەن نۇر-سۇلتان قالالارىنا «تورعايدا وندىرىلگەن» دەگەن اتپەن جەتكىزىلەدى. امانتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنداعى قاراجار اۋىلىندا «راحىمبەك» شارۋا قوجالىعى 50 بيە ساۋادى. ولار ەلەكترمەن جۇمىس ىستەيتىن ارنايى بيە ساۋ جەلىسىن ورناتىپ, قىمىز ءوندىرۋدى وندىرىستىك دەڭگەيگە جەتكىزۋگە تالپىنىپ وتىر.
ارينە, باتپاققارا دالاسىندا مال باسىنىڭ كوبەيگەنى اۋداننىڭ عانا ەمەس, وبلىستا مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. الايدا, بۇل ىستە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بار. ەڭ باستىسى, اۋداندا مالشى, جىلقىشى جەتىسپەۋشىلىگى بەلگە تەبەدى.
– ق ۇلىنداعان بيەلەردى ساۋىنعا ۇيرەتپەسە, تەۋىپ جازىم ەتۋى مۇمكىن. ونى ۇيرەتۋگە قول كۇشى كەرەك, ياعني جىلقىشى, جۇمىس ىستەيتىن ادام جوق. سونىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتاعى تەبىندە ءجۇرىپ ق ۇلىنداعان 11 بيە ءالى ساۋىلماي ءجۇر. اۋىلداعى باستى ماسەلە جىلقىشى مەن مالشىنىڭ جەتىسپەۋى دەر ەدىم. قازىر اۋىلداعىلار تابىستى قولىنداعى مالىنان دا تاۋىپ وتىر, سوندىقتان جۇمىستى اسا قاجەت ەتپەيدى, – دەيدى سارسەنبەك.
اۋىلداردا جۇمىسى جوقتار دا جەتەدى. بىراق مال باعۋعا كەلگەندە موينى جار بەرمەيتىندەر كوپ. ونىڭ ۇستىنە مال ۇرلىعى دا جاۋداي. ۇزىن اياقتى مالدى ۇيىرىمەن, تابىنىمەن ايداپ كەتەتىندەر بار. وسىنداي قيىندىقتار مال شارۋاشىلىعىن دامىتقىسى كەلەتىن كاسىپكەرلەردىڭ الدىنا كولدەنەڭ تۇرادى. امانگەلدى اۋدانىندا وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان «قۇلاننان» ورگەن قۇلىندار كوبەيىپ, قىمىز دا مولايىپ كەلەدى.
قوستاناي وبلىسى,
امانگەلدى اۋدانى
