قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى ورىنبورعا بەت العان ساپاردا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا قاتىستى ارحيۆتىك دەرەكتەرمەن تۇشىنا تانىسۋ جوسپاردا بولعان ەدى. كوپ جىلدان بەرى قۇلاعىمىز قانىققان, سونداي-اق بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تىڭ دەرەكتەردىڭ ءتۇپنۇسقاسىمەن تانىسۋ ءساتى ءتۇستى. الاش ارداقتىسىنىڭ قالامىنان تۋىپ, 1895 جىلى «تۋرگايسكايا گازەتا» باسىلىمىنىڭ №39 سانىندا جاريالانعان «كيرگيزسكيە پريمەتى ي پوسلوۆيتسى» اتتى تىرناقالدى ماقالاسىنىڭ (ازىرگە بەلگىلى) تۇپنۇسقاسى كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. احمەتتانۋشىلار ەڭبەكتەرىنەن بۇل ماقالانىڭ اتىنا قانىق بولساق تا, ونىڭ تولىق تۇپنۇسقاسىن قولعا ۇستاعانداعى تانىمدىق اسەرى دە ەرەكشە بولدى, زەردەلەپ كوردىك.
«تۋرگايسكايا گازەتا» – تورعاي وبلىسىنىڭ «تۋرگايسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ جەكسەنبىلىك قوسىمشاسى. مۇندا قازاق فولكلورىنا, ەتنوگرافياسىنا, تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر مەن تانىمدىق ماقالالار تۇراقتى جاريالانىپ تۇردى. «تۋرگايسكيە ۆەدوموستي» باسىلىمىنا العاشقىدا تورعاي وبلىسى باسقارماسىنىڭ بوگدە جۇرتتار ماسەلەسى تۋرالى كەڭەسشىسى ي.ي.كرافت رەداكتورلىق ەتكەن. گازەت 1895 جىلدىڭ №25 سانىندا دالالىق ولكەلەردە تۇراتىن ءوز ءتىلشىلەرىنە قازاق اراسىنان اۋا رايى تۋرالى بولجام سوزدەردى جازىپ الىپ تۇپنۇسقادا نەمەسە ورىس تىلىنە اۋدارىپ جىبەرۋىن سۇرايدى. گازەتتىڭ بۇل باستاماسىنا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءۇن قاتىپ, قازاقتىڭ كۇن رايىنا قاتىستى ايتىلاتىن 36 ءتۇرلى بولجام ءسوزىن باسىلىمعا جولدايدى. بۇل ورايدا ءبىز ورىستىڭ «پريمەتا» ءسوزىن «ىرىم» دەپ قاتە اۋدارىپ جۇرگەن سياقتىمىز. ىرىم – قازاقتىڭ عۇرىپتىق فولكلورىمەن تىعىز بايلانىستى ۇعىم. ول سوزدەر عۇرىپتى اتقارۋ ءۇردىسىنەن تۋعاندىقتان, بەلگىلى ءبىر ءىس-ارەكەتتەرگە باعىنادى. ونىڭ عۇرىپتان ىرگەسى اجىراسا, ءمان-ماعىناسى ازايادى. سوندىقتان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «كيرگيزسكيە پريمەتى ي پوسلوۆيتسى» اتتى ماقالاسىنىڭ تولىق مازمۇنىنا زەر سالا وتىرىپ, «قازاقتىڭ بولجام سوزدەرى مەن ماقالدارى» دەپ تانىعان ءجون سەكىلدى.
احمەت اتالعان ماقالادا قازاق ماقالدارىن قوسا تالداعاندىقتان ونى «كيرگيزكيە پريمەتى ي پوسلوۆيتسى» دەپ اتاعان. ءويتكەنى ول كەيبىر اۋا رايى تۋرالى بولجامداردى ءسوز ەتكەندە, وعان قاتىستى قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, قازاق تانىمىنىڭ وقىرمانعا ءتۇسىنىكتى, تۇشىمدى بولۋ جاعىن دا ويلاعان. ماقالا بولجامدىق ءسوز شەڭبەرىنەن شىعىپ, ونىڭ ىرگەسى كەڭەيگەن. ايتالىق, №4, 5 بولجام سوزدەردە قازاقتىڭ اۋا رايىنا قاتىستى ايتقان بىرنەشە ماقال كەلتىرىلەدى.
احاڭ كەلتىرگەن ماقالاسىنان قۇلاعىمىزعا سىڭگەن ماقال-ماتەلدەردىڭ وزگەشە نۇسقاسى دا بار ەكەنىن اڭعارامىز. مىسالى, قازىر ايتىلىپ جۇرگەن «كۇن قورالانسا, كۇرەگىڭدى سايلا, اي قورالانسا, ايىرىڭدى سايلا» دەگەن ماتەل ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا «كۇن قورالانسا, كۇرەگىڭدى سايلا, اي قورالانسا ارىسىڭدى سايلا» دەپ ايتىلىپ, مۇنداعى «ارىس» دەگەن ءسوز تۇيە جانۋارىنا قاتىستى ايتىلعانىن باعامدايمىز. بۇل تۇرعىدا اۆتور بىلاي دەپ باياندايدى: «ەسلي پوياۆلياەتسيا سولنەچنىي كرۋگ, تو زاپاسايسيا لوپاتامي; ەسلي پوياۆلياەتسيا لۋننىي كرۋگ, تو زاپاسايسيا ۆەربليۋدامي». ەتو زناچيت, چتو كرۋگ سولنتسا پرەدۆراششاەت گلۋبوكي سنەگ, يز پود كوتوروگو پريدەتسيا لوپاتامي دوبىۆات كورم دليا سكوتا; كرۋگ جە لۋنى پرەدۆراششاەت سۋروۆۋيۋ زيمۋ, كوگدا پريحوديتسيا يسكات درۋگوي مەستنوستي, گدە زيما دليا سكوتا بلاگوپرياتنىە». بۇگىنگى تانىمىمىزدا «ارىس» ءسوزى «ءتىرەك, ارداقتى» دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. دەگەنمەن, تۇيە شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ماڭعىستاۋ وڭىرىندە «ارىس» ءسوزى كوشتى باستايتىن تۇيەگە قاتىستى قولدانىلادى. كورشى قاراقالپاق حالقىندا «ارىس» – اربانىڭ تەرتەگى. قالاي بولعاندا دا, «ارىس» – كوشپەلى تىرلىكتەن تۋعان اۋىسپالى ماعىنادا قولدانىلاتىن ءسوز.
№5 بولجام سوزدە احاڭ «ەرتەڭگىلىك كۇن قۇلاقتانسا, ەلىڭدى جاۋ شاپقانداي قورىق, كەشكە كۇن قۇلاقتانسا, كەلىنىڭ ۇل تاپقانداي قۋان» دەگەن ماقالدى كەلتىرە وتىرىپ, مالىنىڭ جاعدايىن كۇيتتەگەن قازاقتىڭ تابيعاتپەن ەتەنە جاقىن بولعانىن, ونىڭ قاس-قاباعىن باعىپ وتىرعان ءتىرشىلىگىنەن حاباردار ەتەدى. وسى ماقالدان تاڭنىڭ اتۋىنان كۇننىڭ رايىن باقىلاعان شارۋانىڭ قام-قارەكەتى, تىرشىلىكتەگى قايعى-قۋانىشى كوز الدىڭا كەلەدى. احاڭ وعان: «پوگوۆوركا ەتا ۆپولنە سپراۆەدليۆا, پوتومۋ چتو سكوت سوستاۆلياەت گلاۆنوە سرەدستۆو ك سۋششەستۆوۆانيۋ كيرگيزوۆ ي نەبلاگوپرياتنايا پوگودا دليا سكوتا ناۆوديت نا كيرگيزا-سكوتوۆودا تاكوي جە ستراح, كاك وت ناپادەنيا ۆراگوۆ; ناوبوروت, تەپلايا پوگودا, كاك بولەە بلاگوپرياتنايا دليا سكوتا, رادۋەت كيرگيزا كاك روجدەنيە ۆنۋكا» دەپ تۇسىنىكتەمە بەرەدى.
ماقالادا اي-جۇلدىزدىڭ قوزعالىسىن باقىلاعان قازاقتىڭ استرونوميالىق ەسەبىنەن, تانىم-تۇسىنىگىنەن حابار بەرەتىن دەرەكتەر بار. مىسالى, اۆتور حالقىمىز ۇركەر شوق جۇلدىزىنىڭ ايمەن توعىسى كەزىندە ولاردىڭ ورنالاسۋ اراقاشىقتىعىنا ءمان بەرىپ, سوعان قاراي الداعى ايدىڭ اۋا رايىن بولجايتىندىعىن جازادى. ەگەر ۇركەر مەن اي جاقىن ورنالاسسا, ولاردىڭ اراسىندا بەيبىت, مامىراجاي جاعداي ورىن الىپ تۇر, دەمەك اي جايلى ءوتۋى ءتيىس دەپ بولجانادى («ەسلي پري ەتوم زۆەزدى «ۋركەر» ي لۋنا ستويات بليزكو درۋگ ك درۋگۋ, تو, زناچيت, مەجدۋ نيمي تساريت مير, ي مەسياتس ەتوت دولجەن پرويتي سپوكوينو»). ال ولاردىڭ اراسى الىس ورنالاسسا, كەرىسىنشە بولاتىنى ءسوزسىز. وسىدان بىزدەر ءسوز قولدانىسىمىزداعى «جۇلدىزى قارسى» دەگەن تىركەس قازاقتىڭ استرونوميالىق تۇسىنىگىنەن تۋىنداعانىن باعامداي الامىز.
اۆتور قازاق ەسەپشىلەرى كوك جۇزىندە ۇركەر مەن اي جىل ءتاۋلىگىندە 10 رەت توعىساتىنىن جازادى. بۇل تۇرعىدا ول: «تاكوە راسپولوجەنيە زۆەزد, نازىۆاەموە كيرگيزامي «توگىس», بىۆاەت ۆ گودۋ 10 راز: س 21 يۋليا, 19 اۆگۋستا, 17 سەنتيابريا, 15 وكتيابريا, 13 نويابريا, 11 دەكابريا, 9 يانۆاريا, 7 فەۆراليا, 5 ي 3 اپرەليا. 1-گو جە مايا زۆەزدى يسچەزايۋت ي دو 10 يۋليا يح نە ۆيدات» دەپ جازادى. اتالعان ون «توعىستىڭ» قازاق اراسىندا ساقتالعان تىلدىك بەلگىلەرى بار. ايتالىق, «ۇركەر تۋسا تاڭ ۇزارادى» (كوكتەم ايلارى), «ۇركەر كوتەرىلسە, بيداي باس تارتادى» (شىلدە), «ۇركەر تۋسا, قوشقار باسىن كوتەرەدى» (قىركۇيەك ايى) دەگەن ماقالدار سول توعىستاردىڭ سيپاتى ەكەنى انىق.
تۇيىندەي كەلگەندە, احمەت اتامىزدىڭ العاشقى ماقالاسىنان قازاق تانىمىنا قاتىستى كوپتەگەن وي تۇيۋگە بولادى. ءبىزدىڭ شولۋىمىز ماقالا تۇپنۇسقاسىن قولعا ۇستاعانداعى العاشقى اسەر عانا. قالعانى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەنشىسىندە.
الماسبەك ابسادىق,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
قوستاناي
