«زولوتوي كولوس» مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتىنىڭ تەحنولوگى الەكسەي ۋلچينمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە قازاقستاندىق اگرارشىلارمەن جۇمىس ىستەۋ ءتيىمدى ءارى سەنىمدى ەكەنىن ايتتى. رەسەي نەمەسە بەلارۋستە دايىندالعان مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءبىزدىڭ ەلدىڭ كليماتىنا دا, جەر بەدەرىنە دە سايكەس كەلەدى ەكەن. «قازاقستانعا تىڭايتقىش ءونىمدەرى رەسەيدەن عانا ەمەس, قحر, گەرمانيا جانە ەو ەلدەرى, برازيليادان جەتكىزىلەدى. بىراق رف تىڭايتقىشتارىنا سۇرانىس باسىم ەكەنىن بايقاپ ءجۇرمىز. ويتكەنى قۇرامىندا وسىمدىكتىڭ ەۆوليۋتسيالىق تابيعي جولمەن جەردەن ءنار الاتىن مۇمكىندىگىن قوسىمشا قورەكتەندىرەتىن دارۋمەندەر جەتكىلىكتى. جالپى, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ تىڭايتقىش شىعاراتىن كاسىپورىندارى كسرو كەزىندەگى ءتاجىريبەنى ساقتاپ قالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى», دەيدى رەسەيلىك زاۋىتتىڭ وكىلى.
قازاقستانعا قاجەتتى تىڭايتقىشتىڭ 90 پايىزى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلسە, 10 پايىزى عانا وزىمىزدە دايىندالادى ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 2018 جىلى مينەرالدى تىڭايتقىش ساتىپ الۋ ءۇشىن 13 ملرد تەڭگە بولگەن ەدى.
بۇل كورسەتكىش 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ملرد تەڭگەگە كوپ ەكەن. اتالعان قارجى 277 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش ساتىپ الۋعا جۇمسالىپتى. بۇل بۇكىل ەگىستىك جەرلەردىڭ 11 پايىزىن ءبىر رەت تىڭايتۋعا جەتەدى. دەمەك, ءبىز ءوز كۇشىمىزبەن ەگىس القاپتارىنىڭ 11 پايىزىن عانا ساۋىقتىرا الامىز. قالعانى – شەتەلدىكتەردىڭ ەنشىسىندە. ماماندار سول 89 پايىز يمپورت ءونىمنىڭ ساپاسىنا «جارناماسى» عانا كەپىلدىك بەرەتىنىن ايتادى. ەلىمىزدە «قازفوسفات», «قازازوت» سياقتى تىڭايتقىش وندىرەتىن اگروكومپانيالار ونىمدەرىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتايدى. باعاسى قىمبات بولعاندىقتان, ىشكى نارىقتا سۇرانىسقا يە ەمەس.
جامبىلدىق كاسىپكەر تيمۋر سەگىزباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت فەرمەرلەرگە سۋبسيديا بەرۋگە ارقاشان دايىن. الايدا, فەرمەردىڭ تۇقىمدى نەمەسە مينەرالدى تىڭايتقىشتى قاي ەلدەن الاتىنى قىزىقتىرمايتىن سياقتى. مەملەكەت پەن فەرمەر اراسىنداعى بايلانىس قارجىلاي قولداۋمەن عانا شەكتەلگەن. «ەگەر مەملەكەت تاراپىنان وتاندىق تۇقىم نەمەسە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ساتىپ العاندارعا كوتەرمە باعامەن سۋبسيديا بەرىلسە, بۇل وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەرگە ۇلكەن قولداۋ بولىپ, باعانىڭ يمپورتتىق ونىمدەرمەن تەڭەسۋىنە جول اشار ەدى. بۇل تاجىريبە بارلىق ەلدەردە بار. ولار وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى وسىنداي جولمەن قولداپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن قامتاماسىز ەتە الادى. بىزدە مەملەكەتتىڭ فەرمەرگە كومەگى سۋبسيديا بەرۋمەن شەكتەلسە, وتاندىق مينەرالدى تىڭايتقىش شىعاراتىن كومپانيالار ءالى ۇيىقتاپ جاتىر. جۇگىرىپ ءجۇرىپ نارىق كوزىمەن, ءورىسىن ىشكى نارىقتان ىزدەۋ جاعى كەمشىن», دەيدى ت.سەگىزباەۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك راقىمجان ەلەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, 1980 جىلدارى 1 ميلليون توننادان استام مينەرالدى تىڭايتقىش قولدانىپ, ورتا ەسەپپەن 1 گەكتارعا 25 كيلو ازوت, فوسفور, كالي تىڭايتقىشتارىن توپىراققا ەنگىزسەك, قازىر بۇل كورسەتكىش شامامەن العاندا 15 ەسەگە كەمىگەن. «ماماندار ءونىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىن اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىمەن بايلانىستىرىپ ءجۇر. اۋا رايىنان ەمەس, جەردەگى قاجەتتى قورەكتى زاتتاردى دۇرىس قامتاماسىز ەتپەۋدەن بولىپ وتىر. دامىعان ەلدەردە مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ اگروحيميالىق ءتيىمدى ءتاسىلى رەتىندە قارايدى. فرانتسيا اگروحيميكتەر قوعامىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 1 كيلو تىڭايتقىش بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە بيدايدىڭ ءونىمى – 7,5, كۇرىش – 8,6, جۇگەرى – 9,8 كيلوعا ارتادى ەكەن. ال ەلىمىزدە قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىندا تىڭايتقىش قولدانۋ تىم ازايىپ كەتتى. قازاقستان بۇگىندە تىڭايتقىشتار قولدانۋ جونىنەن ء(ار گەكتارعا 16-20 كيلو – ىرىلەندىرىلگەن شارۋاشىلىقتاردا, 5-6 كيلو – ۇساق شارۋاشىلىقتاردا) دامىعان ەلدەردەن دە (340-480 كيلو), تمد ەلدەرىنەن دە (160-280 كيلو) قالىپ قويدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى ورگانيكالىق تىڭايتقىش ەنگىزۋ دە كۇرت كەمىپ كەتتى. ەگەر 1990 جىلعا دەيىن قازاقستاندا جىلىنا 1 ميلليون توننا تىڭايتقىش شىعارىلسا, قازىر بار بولعانى 40-50 مىڭ توننا عانا شىعارادى ەكەنبىز. ال بىزگە بۇگىننىڭ وزىندە كەم دەگەندە 650 مىڭ توننا تىڭايتقىش كەرەك. بولاشاقتا 1,3 ميلليون توننا قاجەت بولادى», دەيدى ر.ەلەشەۆ.
وتاندىق مينەرالدى تىڭايتقىشتار ىشكى نارىققا ەمەس, يمپورتقا باسىمدىق بەرگەن. 2017 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا مينەرالدى تىڭايتقىشتاعى يمپورتتىڭ ۇلەسى 89 پايىزعا جەتىپتى. قالعان 11 پايىزى – وتاندىق ءونىم. ال 2017 جىلدان باستاپ مينەرالدى تىڭايتقىشتار يمپورتى 5,4 پايىزعا وسكەن. بىراق مۇنىڭ ءوزى قاجەتتىلىكتى قاناعاتتاندىرماي وتىر. «قازاقستاندىق فوسفوردىڭ ساپاسى وتە جوعارى. شەتەلدىك زاۋىتتار ونى ءىرى پارتيامەن ساتىپ الىپ, قۇرامىن ءتۇرلى تىڭايتقىشتارمەن بايىتىپ, قىمبات باعاعا ساتادى. ىشكى نارىقتا قازاقستاندىق تىڭايتقىش ءوندىرىپ وتىرعان كومپانيالار ءونىم قۇرامىن بايىتىپ, ءتۇرىن ءارتاراپتاندىراتىن كەز كەلدى. سول كەزدە عانا وعان دەگەن سۇرانىس كوبەيىپ, باعا ارزاندايدى» دەيدى ماماندار.
كاسىپكەر ارمان ابدىلداەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ ەلىمىزدە سۇرانىسقا يە بولماۋىنىڭ سەبەبى – جوعارى باعادا ەمەس, مينەرالدى تىڭايتقىش تۇرلەرىن كوپتەپ شىعارۋعا ىقىلاس تانىتپاۋدا. مىسالى, «قارمەتكومبينات» مەتالل قالدىعىنان تەك قانا سۋلفات-امموني شىعارادى, تىڭايتقىشتاردىڭ ءتۇرىن كوپتەپ شىعارۋ – زاۋىتتىڭ ءمىندەتى ەمەس دەپ بىلەدى. ال وزبەكستاندا اممياك سەليتراسىمەن قوسا كارباميد, كاس (كارباميد-اممياك قوسىندىسى) وندىرىلسە, «قازازوت» اممياك سەليتراسىنان باسقا ەشتەڭە شىعارمايدى. «مەملەكەتتىك يندۋستريالىق باعدارلاما بويىنشا «قازفوسفات» جىلىنا 500 مىڭ توننا فوسفور كالي شىعاراتىن تسەح اشتى. «قازازوتتىڭ» كارباميد نەمەسە كاس شىعاراتىن مۇمكىندىگى بار. ولار وسى مۇمكىندىكتى نەگە پايدالانبايدى؟ بيوتەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگى مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا دا جەتتى. قۇستىڭ ساڭعىرىعى, ءشوپتىڭ ءشىرىندىسى ءتارىزدى تابيعاتتىڭ قويناۋىندا جاتىپ قورىتىلعان ورگانيكالىق زاتتاردان تىڭايتقىش دايىنداۋعا مۇمكىندىك بار. الەم حيميا ەمەس, بيورگانيكالىق تىڭايتقىشتارعا باسىمدىق بەرە باستادى. قازاقستاندا بيورگانيكالىق تىڭايتقىشقا سۇرانىس وتە جوعارى», دەيدى ا.ابىلداەۆ.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, رەسەي, ۋكراينا جانە وزبەكستانداعى ءىرىلى-ۇساقتى مينەرالدى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن زاۋىتتاردىڭ قازاقستاندا ساۋدا نۇكتەلەرى بار. ولار وسى ارقىلى ماۋسىم كەزىندە قازاقستاننىڭ الىس ايماقتارىنا بارىپ, ونىمدەرىن جارنامالاي الادى. سونداي-اق ونىمدەرىن وتكىزۋ ءۇشىن فەرمەرلەرمەن كەلىسىمدىك شەشىمدەرگە بارۋعا دايىن. مىسالى, ايماقتىق دەڭگەيدە سەمينارلار وتكىزەدى. سەمينارعا قاتىسقان فەرمەرلەردىڭ اتى-جوندەرىن جازىپ الىپ, ولارعا ءوز ونىمدەرىن سىناما رەتىندە پوشتا ارقىلى تەگىن جىبەرەدى. جىل بويى بايلانىستارىن ۇزبەيدى.
عالامتوردا شەتەلدىك مينەرالدى تىڭايتقىش شىعاراتىن زاۋىت ديللەرلەرىنىڭ قازاقستاننان نارىق كوزىن ىزدەگەن جازبالارىنان كوز سۇرىنەدى. 2018 جىلى قازاقستاندا شىعارىلعان مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ساتىپ الۋعا مەملەكەت تاراپىنان 13 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ملرد تەڭگەگە كوپ. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاكەلدى كەمەل قازاقستان تىڭايتقىشتى ەڭ از پايدالاناتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا ەكەنىن ايتادى. مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ ءبارىنە «حيميا» دەپ شوشىپ قارايتىن سەنىمسىزدىك سيندرومى كوپ كوكەيىنەن سەيىلمەي تۇر. ەل اراسىنداعى «مينەرالدى تىڭايتقىش ءونىمنىڭ تابيعي قۇرامىن بۇزىپ جىبەرەدى» دەگەن ءسوزدىڭ دە اسەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
ماقتا, جوڭىشقا, جەمىس-جيدەك تۇقىمى, تىڭايتقىش وڭتۇستىكتە وزبەكستان مەن قىتايدان, سولتۇستىكتە رەسەيدەن كەلەدى.
«كسرو كەزىندەگى اۋىسپالى ەگىستىكتى ۇمىتتىق. بۇل جۇيە جەردىڭ قۇنارىن ءبىر قالىپتا ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن. ال قازىر وعان ورالا المايمىز. سەبەبى جەردى پايدالانۋ قۇقىن مەنشىك يەلەرى شەشەدى. جەردى دەمالدىرماسا, قۇرامىنداعى كالي, ازوت ءتۇرى ازايادى. ءبىز مينەرالدى تىڭايتقىشتار ارقىلى ونىڭ ورنىن تولىقتىرىپ وتىرامىز. قازىرگى جاعدايدا جەردىڭ ورگانيكالىق قۇرامى تومەندەپ كەتكەندىكتەن, ونىمدىلىك ازايىپ بارادى. مۇنى وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىمىز كورىپ, ءوز پايداسىنا جۇمىس ىستەتىپ جاتىر», دەيدى م.كەمەل.
ول سونىمەن بىرگە جەرگە قالىپتى مولشەردەن كوپ تىڭايتقىش ەندىرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتتى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ءار گەكتارعا تىم بولماسا 10 كيلودان, جىلىنا ەكى رەت ەنگىزۋ كەرەك. بۇل «قازازوت», «قازفوسفات» سياقتى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىس قۋاتىن 150 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە جانە جىل بويىنا توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىز جىل سايىن 400 مىڭ توننا اممياكتى سەليترا, 225 مىڭ توننا فوسفور شىعارادى. ونىمدەرى ىشكى نارىق ءۇشىن باعاسى قىمبات بولعاندىقتان ەكسپورتقا كەتەدى. ءبىز كاليدى بۇگىنگە دەيىن رەسەيدەن, «ۋرالكالي» كومپانياسىنان الامىز. قازاقستاندا كالي شىعارۋعا مۇمكىندىك بار. تەك ونىڭ ءونىم ءتۇرىن كوبەيتىپ, ديستريبۋتسيالىق جەلىلەردى اشۋ كەرەك. ەگەر شىعارىلاتىن ءونىم تۇرلەرىن ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيتسەك, ءوز قاجەتىمىزدى ءوزىمىز وتەي الامىز», دەيدى م.كەمەل.
مينەرالدى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن كاسىپورىنداردىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋىنە جول بەرمەي تۇرعان كەدەرگىلەر قولدان جاسالىپ وتىر. «شەتەلدىك تىڭايتقىشتارعا بەرىلەتىن سۋبسيديانى ازايتىپ, سونىڭ ەسەبىنەن وتاندىق ونىمدەرگە بەرىلەتىن سۋبسيديانى كوبەيتسە, ونىڭ باعاسىنا دا, ءونىم تۇرلەرىنىڭ كوبەيۋىنە دە اسەر ەتەر ەدى. ەڭ باستىسى, عالىمداردىڭ جوبالارىن زاۋىت زەرتحانالارىندا سىناپ كورۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ءبىزدىڭ نەگىزگى يمپورتەرلەرىمىز دسۇ مۇشەلىگىنە قاراماستان, ءوز ونىمدەرىن اشىق تۇردە قورعايدى, ىشكى نارىقتا سىرتتان كەلگەن ونىمدەردىڭ ۇستەم بولىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى», دەيدى ەكونوميست-عالىم.
ول سونىمەن قاتار قازاقستاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردە ديللەرلىك جۇيە ءالسىز دامىعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءونىمدى جارتىلاي عانا وڭدەپ, ەكسپورتقا شىعارۋ ءۇشىن ديللەردىڭ تۇك تە قاجەتى جوق. بۇل ءجۇيە – سول ونىمنەن بەس-التى ءتۇرىن دايىنداپ, ونى ىشكى نارىققا شىعارۋ ءۇشىن كەرەك.
«ەرتە كوكتەمدە, جەر كوبەسى سوگىلە سالىسىمەن رەسەيدەن, قىتايدان ديللەرلەر قاپتاپ كەتەدى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى – بەرىسى جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارى وزبەكستاندىق تىڭايتقىش شىعاراتىن كاسىپورىنداردىڭ ەنشىسىندە. سوندىقتان بۇعان ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ تۇلەكتەرىن تارتۋعا بولادى. باستى ارەكەتتى ءوز نارىعىمىزدى وزىمىزگە قايتارۋدان باستاۋ كەرەك. بۇل فاكتور شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قوسىمشا تىنىس بەرەدى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا مۇنىڭ ءوزى بىزگە ۇلكەن سالماق بولىپ تۇر», دەيدى م.كەمەل.
الماتى
