جيعان قوردى قولدانۋعا قارىس قادام
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فاكۋلتەت دەكانى, گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى فارابي ەرمەكوۆ ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ, قاتارداعى قاراپايىم مۇعالىم بولىپ جۇمىس ءىستەي باستاعاندا ستۋدەنتتەردىڭ ماماندىقتى يگەرۋدەگى ەڭ نەگىزگى ولقىلىعىن اڭعارعان. ويتكەنى ول ءوندىرىستە ابدەن ىسىلعان مامان. ستۋدەنتتەر تەوريالىق تۇرعىدا «تىقىلداپ» تۇرعانىمەن, پراكتيكادا بىلگەنىن قولدانا المايدى. سودان جەر رەسۋرستارى اگەنتتىگىندە, «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسىندا قىزمەت اتقارعان ف.ەرمەكوۆ ساباق بارىسىندا پراكتيكالىق جۇمىستاردى, وندىرىستەگى تاجىريبەلەردى قولدانا باستايدى. جەر ولشەيتىن پريبورلار, ءتۇرلى باعدارلامالاردى پايدالانادى. بىراق ونىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز بولدى. سەبەبى اپتاسىنا وتەتىن ءبىر-ەكى ساباقتا تاجىريبەنى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. وسىدان سوڭ 2015 جىلى جاڭادان گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار ورتالىعىن اشىپ, ستۋدەنتتەردى پراكتيكالىق جۇمىستارعا تارتادى. ءدارىس كەزىندە تاجىريبە جاساپ كورگەندىكتەن, بالالاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعى ارتادى.
ەندى ستۋدەنتتەردى ودان ءارى قىزىقتىرۋ ءۇشىن وقىتۋشى كارتوگرافيا سالاسىندا جۇمىس ىستەۋگە ليتسەنزيا الادى. «بالالارعا شىنداپ كىرىسىپ, تاجىريبە جيناسا, جۇمىس بەرەتىنىمىزدى ايتتىق. ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك ەتىپ, جالاقى الۋعا بولاتىنىن جەتكىزدىك. ەڭبەك شارتى بولعاندىقتان, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ-اق, ەڭبەك ءوتىلىن جينايتىنى تاعى بار. وسىدان سوڭ گەودەزيا ماماندىعىنداعى 200 ستۋدەنتتىڭ 120-سى ورتالىقتاعى قوسىمشا دارىسكە قاتىستى», دەيدى وقىتۋشى.
ءارتۇرلى سەبەپپەن سوڭىنا جەتە الماعانداردى الىپ تاستاعاندا 40 ستۋدەنت كۋرستى ءتامامداپ شىققان. وسى 40 بالا سول سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتەتىن مايتالمان مامان بولادى دەگەن ءسوز. قازىرگى تاڭدا 40-50 ستۋدەنت ورتالىقتا جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ ورتاشا جالاقىسى – 100-120 مىڭ تەڭگە. ولار جەردى قاشىقتىقتان باقىلاۋمەن اينالىسادى. بۇل ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك نارىقتى, حالىقارالىق زەرتتەۋلەردى ساراپتاپ, قانداي جەر سەرىكتەرى بارىن انىقتاپ الادى. جاپونيا, قىتاي, اقش-تىڭ سايتتارىن اقتارىپ, تەگىن دەرەكتەردى تابادى. ءبىر اپتانىڭ ىشىندە وسى زەرتتەۋلەرگە تۇگەل تالداۋ جاسالادى. ونداعى عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى جۇكتەپ, بىرنەشە كەزەڭ بويىنشا وڭدەيدى. سۋرەتتەردەن كارتا جاساپ شىعارادى دا, ونى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا قولدانۋدى يگەرە باستايدى.
عارىشتان جەرگە دەيىن
RGB دەگەن جۇيە بار, بۇل قىزىل, جاسىل, كوك تۇستەردىڭ جيىنتىعى. قىزىل ءتۇستى الىپ, قانىقتىرا تۇسسە – ءتۇبى قاراعا, ال اعارتسا – اققا بارادى. ادامنىڭ كوزى اق پەن قارانىڭ اراسىنداعى 8 دەڭگەيدى كورە الادى ەكەن. وسى 8 دەڭگەيدىڭ اراسىن وتە ۇساق مولشەرمەن بولشەكتەرگە ءبولىپ, ساندارمەن بەلگىلەپ قويعان. كىشكەنتاي وزگەرىس بولسا, ساندار دا وزگەرىپ وتىرادى. قازىرگى سمارتفونداردا 10 مەگاپيكسەل بولسا, جاقسى فوتوعا تۇسىرە الادى دەگەن ءسوز. ال ونىمەن تۇسىرىلگەن ءبىر فوتودا 10 ميلليون پيكسەل بار. اۋىل شارۋاشىلىعىندا وسىمدىكتەرگە نە كەرەگىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ بىلەدى. ال جوعارىداعى ساندار ادام بايقاماعان ءنارسەلەردى كورىپ, دالدىكپەن اقپارات بەرە الادى.
«عالىمدار شىعارعان NDVI ۆەگەتاتسيالىق يندەكسىندە ءنول – توپىراق, نولدەن جوعارى – وسىمدىك, ءنولدەن تومەن – سۋ نەمەسە باسقا دە جاساندى ءتىرى ەمەس زاتتار. وسىمدىكتىڭ ءوسۋ بارىسىندا 0,15789-دان 0,16000-عا ويىسۋىن, ياعني كىشكەنتاي ءوزگەرىستەردىڭ ءبارىن كورسەتەدى. وسى يندەكس ارقىلى وسىمدىكتەگى بارلىق جاعدايدى باقىلاي الامىز», دەيدى ف.ەرمەكوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى ءبىر عانا يندەكستىڭ كومەگىمەن جەردىڭ قانشالىقتى پايدالانىلۋىن بىلۋگە بولادى ەكەن. جەردە اۋىسپالى ەگىس بار ما, جوق پا؟ سونداي-اق داقىلداردىڭ ءتۇرىن, ارامشوپتەردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بار.
«جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ عارىشتان ءتۇسىرىلگەن سوڭعى ەكى جىلداعى فوتوسۋرەتتەرىن وڭدەپ, تالدادىق. 2017-2018 جىلدارى قاي جەرلەردىڭ پايدالانىلماي قالعانىن انىقتادىق. جەر كودەكسى بويىنشا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەر ەكى جىل بويى پايدالانىلماسا, ونى مەملەكەتكە قايتارۋ قاجەت. بارلىق اقپاراتتى اتالعان اۋدان اكىمىنە بەردىك. باستاپقىدا كۇمانمەن قارادى. ءسويتىپ اكىمدىك ارنايى كوميسسيا قۇردى. كوميسسيا ارالاپ, ءبىز كورسەتكەن جەرلەردىڭ شىنىمەن دە قاراۋسىز جاتقانىنا كوز جەتكىزىپ كەلدى», دەيدى ستۋدەنتتەردەن جاساقتالعان زەرتتەۋشى توپتىڭ جەتەكشىسى. ونىڭ مالىمەتىنشە, كەلەسى زەرتتەۋدى ءبىرجان سال اۋدانىنا جاساعان. اۋدان اكىمىنە ف.ەرمەكوۆتىڭ ءوزى جەكە كىرەدى. اكىم باستاپقىدا نەمقۇرايلى قاراعانىمەن ءادىستەمەسى مەن تەحنولوگياسىن ءتۇسىندىرگەن سوڭ, قۇپتاعانداي بولادى. «جۇمىستىڭ ناتيجەسى رەتىندە كارتانى شىعاردىم. پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى قىزىلمەن بوياپ قويعانبىز. اۋدان جەرىنىڭ جارتىسىنان كوپ بولىگى قىپ-قىزىل بولىپ جاتىر. كارتانى كورگەندە اكىم «ەسەپ بەرگەندە ستاتيستيكامەن جاقسىلاپ جازامىز. ءسىز ءبارىنىڭ بەتىن اشىپ تاستادىڭىز عوي», دەپ مۇعالىمنىڭ قوس قولىن الىپ, شىعارىپ سالىپتى.
ەرەكشەلىكتى ەسكەرۋ
وسىدان سوڭ قوستاناي, اقتوبە وبلىستارىنان ءۇش اۋدان الىپ, زەرتتەۋدى باستايدى. بۇرىنعى الگوريتمدى باسقا اۋدانعا قولدانايىن دەسە, كەلمەيدى. سەبەبى ەكى اۋداننىڭ تابيعي ورتاسى, كليماتتىق جاعدايى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. سوندىقتان الگوريتمدى كەلەسى ءبىر جەردىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي بەيىمدەۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن اۋداننىڭ ءبىر اۋىلىنا بارىپ, جەرىن كورىپ الۋ ارقىلى سوعان ساي الگوريتم شىعارۋ قاجەت. ءبىر رەت كاليبرلەپ السا, ونى بىرنەشە جىل سول ايماققا قولدانۋعا بولادى.
ءدال وسى جوبانى جايىلىمدىق جەرلەردە جالعاستىرادى. جايىلىمنىڭ ونىمدىلىگى ودان شىعاتىن شوپپەن ولشەنەدى. سونى وسى يندەكسپەن كاليبرلەپ قاراعاندا ناشار نەمەسە جاقسى ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى. جوباعا اگرونومداردى قوسىپ, ولار قانداي شارا قولدانۋعا بولاتىنىن ايتادى.
وسى جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىن اقمولا مەن اقتوبە وبلىستارىنىڭ اكىمدىگىنە ۇسىنىپ, تيىسىنشە اتالعان ۆەدومستۆولار 24 ميلليون تەڭگە تولەپ, جوبانى جۇزەگە اسىرادى. «بۇل سوماعا ستۋدەنتتەردىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋ, جۇمىسقا قاجەتتى قۇرالداردى ساتىپ الۋ كىرەدى. ال اكىمدىكتەر مۇنداي ءمالىمەتتەردى الۋعا ءمۇددەلى, سەبەبى وعان ءار اۋدان, اۋىلدىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ارالاپ بارىپ قول جەتكىزەدى», دەيدى جوبا جەتەكشىسى. ەكىنشى كەزەڭدە وسىمدىكتەر مەن داقىلداردىڭ ءتۇرى, ارامشوپتەرى, اۋرۋى, زيانكەستەرى انىقتالادى.
تالاپتان – تابىسقا
كەي جەرلەرگە عارىشتان ءتۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەر جەتكىلىكسىز, ونىڭ ايقىندىلىعى تومەن. سوندىقتان جوبانى جالعاستىرۋعا قوسىمشا تەحنيكالار قاجەت بولادى. ماسەلەن, ۇشاقتار, دروندار, كامەرالار. بىلتىر 600 ميلليونداي تەڭگەگە وسى جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە قاجەت جابدىقتار العان. «مىقتى قۇرالدارىمىزدى پايدالانىپ, شەتەل عالىمدارىنىڭ تاجىريبەلەرىن زەردەلەپ, جەرگىلىكتى جەرلەرگە بەيىمدەۋ كەرەك. 2020 جىلى اتالعان ايماقتارداعى زەرتتەۋىمىز اياقتالادى. ال 2021 جىلى جەرگىلىكتى اۋماقتارعا ءدال ءارى ناقتى ساراپتاما جاساۋدىڭ ادىستەمەسىن ۇسىنامىز», دەيدى ف.ەرمەكوۆ.
وسى جوبادان ورتالىق بىلتىر 80 ميلليون تەڭگە تابىس تاپقان. بۇل جەكە تاپسىرىستار ارقىلى كەلگەن كورىنەدى. سۇرانىس «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسىنان, وبلىس اكىمدىكتەرىنەن ءتۇسىپتى. جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇرگىزگەلى بەرى كاسىپكەرلەر دە قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاعان. جەكە كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان شارۋالار ورتالىقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ جوباسىنا كوپ ىقىلاس تانىتادى.
جاس عالىمداردان قۇرالعان ورتالىق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن ءبىر جوبا الادى. جوبادا ءار وڭىردەن 9 شارۋاشىلىق سىناققا الىندى. وسى وبەكتىلەردە ورتالىقتىڭ باستاماسىمەن اقىلدى تەحنولوگيالار وندىرىسكە ەنگىزىلە باستادى. بۇل جوبا بىرنەشە ماماننىڭ, اگرونوم, وسىمدىك قورعاۋ جانە توپىراقتانۋ, ءىت, مەحانيزاتورلار, راديوەلەكترونيكا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىن قوسادى. باس-اياعى 27 ساراپشى 9 شارۋاشىلىقتى تسيفرلاندىرۋمەن اينالىسادى. سوڭىندا ەكونوميستەر سىناقتان وتكەن شارۋاشىلىقتا وسى جوبادان سوڭ تۇسەتىن تابىستى ەسەپتەيدى. سوندا ءار گەكتاردان 15 مىڭ تەڭگەدەن استام قوسىمشا تابىس تۇسەتىنى انىقتالدى. تەحنيكانى اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى جانار-جاعارماي ۇنەمدەلەدى. «تىڭايتقىشتاردى بۇرىن ءبىر اتىزعا ءبىر مولشەردە سەبە سالاتىن. ال ءبىز ءبىر اتىزدىڭ ءار گەكتارىنداعى توپىراقتىڭ ساپاسىن زەرتتەدىك. ءبىر جەردە ازوت قۇرامى وتە جوعارى. بۇعان ازوتتىڭ قاجەتى جوق. باسقاسىندا مۇلدە از, وعان كەرەك. تەحنيكانى اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى تىڭايتقىشتار قاجەتتى مولشەرىنە قاراي سەبىلەتىن بولدى», دەيدى عالىم. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تىڭايتقىشتار, حيميكاتتار ۇنەمدەلىپ, سايكەسىنشە ءونىم ساپاسى مەن كولەمى ارتقان.
ءبىر شارۋاشىلىق جىل سايىن گەكتارىنان 20 تسەنتنەر ءونىم الاتىن بولسا, اقىلدى تەحنولوگيانى ەنگىزگەننەن كەيىن 50 تسەنتنەر العان. سوندا 2,5 ەسەگە ارتىق تابىس تاپتى دەگەن ءسوز. «ءار گەكتاردان 30 تسەنتنەر ارتىق الىپ وتىر. بۇل – 3 توننا. تونناسى ورتاشا 35 مىڭ تەڭگەدەن بولعاننىڭ وزىندە ءار گەكتارعا مينيمۋم 105 مىڭ تەڭگە قوسىمشا كىرىس كىرەدى. دەمەك, 20 000 گەكتار جەرى بار شارۋاشىلىقتىڭ يەسى 2,1 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا تابىس تاۋىپ تۇر. تابىسقا دانىككەن كاسىپكەر كەلەر جىلى اقشاسىن ءوزى تولەپ, وسى جوبامىزدى جالعاستىرۋعا ۇسىنىس جاساپ جاتىر. سودان ماماندارىمىزدىڭ قانى جەرگە تامباي كەتتى», دەيدى ورتالىق مەڭگەرۋشىسى.
بۇگىندە وزگە دە شارۋا قوجالىقتارىنان سۇرانىس ءتۇسىپ جاتقان كورىنەدى. عىلىمنىڭ ءوندىرىسكە ەنۋى دەگەن – وسى. مۇرنىنا عىلىمنىڭ ءيىسى بارمايتىن بارلىق ادامعا ءتان كوزقاراس شىعار, وسىعان دەيىن عىلىم دەگەن ىشپىستىرارلىق دۇنيە دەپ ەسەپتەيتىنمىن. الايدا عۇلاما عالىم ءال-ءفارابيدىڭ ەسىمىن يەمدەنگەن كەيىپكەر ويىمدى وزگەرتتى. سويتسەك, عىلىم باسىندا – باس قويۋ, ىلە – ءىلىم, سونان سوڭ تاجىريبە, اياعى – تەلەگەي تابىس ەكەن. الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى بىلىمنەن بۇرىن بالاعا تاربيە بەرۋ كەرەگىن ايتتى. ال بۇگىنگىنىڭ ءفارابيى سول ۇستازدىڭ ايتقانىن ارتىعىمەن ورىنداپ ءجۇرگەندەي. سەبەبى ول الدىندا ءبىلىم الىپ وتىرعان ستۋدەنتتەردى ەڭ الدىمەن عىلىمعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تاربيەلەدى. وسىنداي وقىتۋشىلاردىڭ قاتارى كوپ بولسا دەيسىڭ.
