راسىندا, قازاق ەلى – التىن جالدى, بولات تۇياقتى تۇلپارلار مەكەنى. قازاق بالاسىنىڭ ادەبي-مادەني, اسكەري, سال-سەرىلىك, اڭشىلىق ومىرىندە, شارۋا-كاسىپ, تۇرمىس-تىرشىلىك جاعدايىندا مال پاتشاسى جىلقىنىڭ ءمانى, مارتەبەسى, قىزمەتى وزگەشە. بۇل ورايدا ۇلى تاريحشى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ (1499-1551) «تاريحي راشيدي» كىتابىندا قاسىم حان ايتقان: «...ءبىز – دالانىڭ حالقىمىز. ەڭ باستى بايلىعىمىز – جىلقى, ...ءبىز جىلقىعا كوزىمىز تويماي قاراپ تاماشالايمىز» دەگەن پىكىرى بار. جەتى جارعىدا: «سايگ ۇلىك اتتى ۇرلاعان كىسىگە ءولىم جازاسى بۇيىرىلسىن» دەپ, مەملەكەتتى قورعاۋ داستۇرىندەگى ءرولى دۇرىس كورسەتىلگەن.
ۇلى دالا تاريحىندا, ارعىماقتار ەلىندە كۇلتەگىننىڭ بوزايعىرى, الپامىستىڭ بايشۇبارى, ەر تارعىننىڭ تارلانى, قامباردىڭ قاراقاسقاسى, اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرى – ۇلتتىق تاريحي سانامىز بەن رۋحىمىزدىڭ, ءتىلىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزدىڭ كەرەمەت كوركەمدىك كۋالىكتەرى. مۇنى ايتقاندا, ۇلت ۇستازى ىبىراي التىنسارين ماراباي جىراۋدىڭ (1843-1906) اۋزىنان جىر جاۋھارى «تايبۋرىلدىڭ شابىسىن» حاتقا ءتۇسىرىپ, «كيرگيزسكايا حرەستوماتيا» اتتى كىتابىنا (1879, ورىنبور) ەنگىزەدى.
1960 جىل. تامىز ايى. ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مادەنيەت سارايىندا دۇنيەجۇزى شىعىستانۋشىلارىنىڭ ححV حالىقارالىق كونگرەسى اياسىندا «حالىقتار ەپوسىنىڭ كەشىندە» ۇلى جوموقشى-ماناسشى ساياقباي قارالاەۆ, وزبەك, تۇرىكمەن, وسەتين, ازەربايجان, قاراشاي حالىقتارىنىڭ جىرشىلارىنىڭ قاتارىندا عۇلاما, قايراتكەر, سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قالاۋ-تاڭداۋىمەن ءانشى اقىن, جىرشى, كومپوزيتور, شەجىرەشى كەنەن ازىرباەۆقا كلاسسيكالىق جىر «تايبۋرىلدىڭ شابىسىن» ورىنداۋ جۇكتەلگەن-ءدى. جارتاسقا بىتكەن شىنارداي ءتىپ-تىك, سامىرسىنداي سىمباتتى, قۇندىز ءبورىكتى, ويۋلانىپ تىگىلگەن بەشپەت, شالبارى كوز قۇمارىن قاندىراتىنداي كەلىستى, كوركەم كەستەلەنىپ ورنەكتەلگەن ۇكىلى دومبىراسىن ۇستاپ 76 جاستاعى كەنەن ساحنا تورىنە بارىستاي اتىلىپ شىعا كەلدى. سودان سۇڭقارشا سىلكىنىپ, جانارى وت شاشىپ, ءجۇزى مەيىرلەنىپ, كوڭىلى مەرەيلەنىپ, كۇمبىرلەگەن ناقىشتى, سازدى اۋەنگە كوشتى دەرسىڭ. ءبىر مەزەتتە ويى شالقىپ, بالعىن ۋاعىنداعى تالدى ات قىپ ءمىنىپ كوككە سەكىرىپ شاپقىلاعانى, يا بولماسا ءوزى قۇمارلانىپ كورگەن داۋرەن, ءتاكەن, شاشۋباي ءتارىزدى سال-سەرىلەردىڭ مىڭ قىرلى ويىنشىلىق ونەرى قيال قۋاتىمەن ءتىرىلىپ, جانارتاۋداي لاپىلداپ قوپارىلعاندىعىنان با, ورىنتاعىن تۇپ-تۋرا اقىندىق ونەر قۋاتى, وت رۋحى جان-جۇيەسىن بيلەگەندىكتەن بە تايبۋرىلشا ويقاستاتىپ, داۋىلشا ۇدەپ, كەڭىستىكتە كوسىلتەدى. سونداعىسى:
جازىعى مال دەمەسەڭ,
تايبۋرىلدىڭ اقىلى,
ادامزاتتان ارتىق-تى.
«ايت, جانۋار, شۋ» دەدى,
ارشىنداپ بۋرىل گۋلەدى,
تابانى جەرگە تيمەدى,
تاۋ مەن تاستى ورلەدى...
كولدەنەڭ جاتقان كوك تاستى,
تىكتەپ تيگەن تۇياعى,
ساز بالشىقتاي يلەدى...
سەڭگىر-سەڭگىر تاۋلاردان,
سەكىرىپ بۋرىل جونەلدى.
كەنەن «تايبۋرىلدىڭ شابىسىنداعى «بۋرىل كوككە سەكىردى» دەگەن تۇسىندا اسپانعا شاپشيدى, «ءبىر توبەنىڭ توزاڭىن, ءبىر توبەگە قوسادى» دەيتىن جەردە ساحنانى بەينە ءبىر شاڭ-توزاڭعا اينالدىرىپ, «اياعىن توپ-توپ باسىپ» توپىراقتى بۇرقىلداتادى. ءمىنەكەي, ونەر سيقىرى! اسىل ونەردىڭ يەسى كەنەن دە قوبىلاندىنىڭ قاناتتى تۇلپارى تايبۋرىلعا ءمىنىپ, ءار ءسوز بەن ءسويلەمىنىڭ سىرلى ماعىناسى تەرەڭدەپ ماڭعاز دالانى ەرەن ەكپىنىمەن گۋىلدەتىپ, اسەرلى, مانەرلى قيمىل-ارەكەتتەرىمەن حالىقتىڭ بۋىرقانعان قاھارىن سەزدىرىپ, عازان حاننىڭ قىرلى, سىرلى قالاسىنا جەلگە مىنگەن سۇلەيمەن پايعامبارداي تەگەۋرىندى شابىسىمەن «جىن قاققانعا ۇقساپ» قۇيىنداتىپ كەلە جاتقانىن مىنا ءبىر:
مىڭ جىلقىنىڭ ءدۇبىرىن,
تايبۋرىل جالعىز سالادى.
مىڭ كىسىنىڭ داۋىسىن,
قوبلەكەڭ جالعىز سالادى –
دەيتىن سويلەمدەردەن-اق كورۋگە بولادى. كەنەننىڭ سۇڭعىلالىعى سونداي, ونىڭ جىرشىلىق تۇلعاسىندا رۋح پەن ءتىل, ءسوز بەن پسيحيكا, ءسوز بەن حاراكتەر, كوركەمدىك سانا مەن شەبەرلىك, داۋىس پەن مانەر, قۇشتارلىق پەن پەيىل, ءداستۇر مەن قابىلەت ۇيلەسىم تاپقانداي. دانا ىبىرايدىڭ الدىندا دارا ماراباي جىراۋدىڭ ورىنداۋىن ەسكە تۇسىرگەندەي.
«تايبۋرىلدىڭ شابىسىن» تاڭعاجايىپ سۋرەتكەرلىكپەن سويلەتكەن, ۇزدىك شەبەرلىكپەن ورىنداعان ابىز كەنەننىڭ ونەرىن اكادەميك ۆ.م.جيرمۋنسكي, فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى لۋي بازەن, ۆەنگەر ترەنچەنن مەن لايتوش لەچەتي, نەمىس تۇركىتانۋشىسى ا.فونگابەن, ا.م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ا.ا.پەتروسيان, سونىمەن قاتار م.اۋەزوۆ باستاعان دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىنداعى ى.دۇيسەنباەۆ, م.جانعالين, و.نۇرماعامبەتوۆا, كەنەكەڭنىڭ كومەكشىسى ب.ۋاقاتوۆ, ە.ۆ.ليزۋنوۆا, ا.قالىباەۆا بار ەدى. ۇلت كوركەمونەرى تاريحىنداعى ايرىقشا قۇبىلىس ىسپەتتى كەنەننىڭ تۇيعىندىق, سۇڭقارلىق, تاپقىرلىق تانىتقان جونگلەرلىك, كلوۋندىق, جىرشىلىق ونەرىنە سۇيسىنگەن ورەن تۇلعا م.اۋەزوۆ بالالارى ءلايلا مەن ەرناردىڭ اتىنان اق داستارقان جايعان ەكەن.
حح عاسىردا عالام شىعىستانۋشىلارىنىڭ الدىندا كەنەن اتانىڭ كەمەلدىكپەن جىرلاعان قوبىلاندى باتىردىڭ پىراعى مەن التىن ءتاجىندەي «تايبۋرىلدىڭ شابىسى» – قازاقتىڭ قاھارماندىق ءداۋىرىنىڭ, ۇلتتىق ءسوز ونەرىنىڭ ءارى ماڭگىلىك ەلدىڭ مىڭجىلدىقتار تورىنە وركەندەپ ورلەۋىنىڭ سيمۆولى.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
