الەمدەگى دەموگرافيالىق جارىلىس جانە ايەلدەر

حالىق سانىنىڭ كۇرت ارتۋىنا سوعىس بولماعان ەلدەر مەن دەموگرافيالىق وسىمگە مۇددەلى مەملەكەتتەردىڭ ساياساتى سەبەپ بولدى. ال الەۋمەتتىك سالا مامان­­دارىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇدان بولەك ادامزاتتى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر سەبەپ بار. ول – ادام سانىنىڭ ساپالىق جاعى­نان ارتپاۋى. ياعني, كۇتپەگەن, جوس­پار­لانباعان نەمەسە ايەلدەرگە زورلىق كورسەتۋدەن تۋعان بالالاردىڭ كوبەيۋى. سونىڭ سالدارىنان تاستاندى, بولماسا دەنساۋلىعى كىناراتپەن دۇنيەگە كەلەتىن سابيلەر سانى ارتۋدا. حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى ادامنىڭ رەپرودۋكتيۆتىك قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكەن دۇنيەجۇزىلىك قوزعالىس ورىن الدى. وسى قوزعالىستان كەيىن 1969 جىلى بۇۇ جانىنان UNFPA (United Nations Fund for Population Activities – بۇۇ-نىڭ حالىقتىڭ قونىس­تان­ۋى سالاسىنداعى قورى) قۇرىلدى. ول – رەپرودۋكتيۆتى جانە جىنىستىق دەن­ساۋلىقتى قورعاۋ بويىنشا مامان­دان­دى­رىلعان مەكەمە. سونداي-اق الەمدەگى قىزداردىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىن, جاس­وسپىرىمدەر اراسىنداعى نەكەدەن ساقتانۋعا شاقىراتىن, دەنى ساۋ بالانى تۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى كوز­دەيتىن جەتەكشى اگەنتتىك. UNFPA كەدەي­لىك­تى جويۋعا باعىتتالعان ساياسات پەن باعدارلامالاردى جاساۋ كەزىندە حالىق قونىستانۋى بويىنشا مالىمەتتەردى پاي­دالانۋعا, سونىمەن قاتار ءاربىر جۇكتىلىكتىڭ قالاۋلى, ءاربىر بوسانۋدىڭ قاۋىپ­سىز بولۋىن جانە بارلىق جاس­تار ءوز پوتەنتسيالدارىن جۇزەگە اسىرۋ ءمۇم­كىن­دىگىن يەلەنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جاردەمدەسەدى. وسى ۇيىمنىڭ كوپتەگەن تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى كوزدەۋى مەن اتالعان قوزعالىستىڭ ورىن الۋى ءوز تاعدىرىن ءوزى بيلەۋ, ءوز بولاشاعىن ءوزى جاساۋ ارقىلى قاشان بالالى بولۋ­دى ءوزى شەشۋ مۇمكىندىگىن بەرىپ, ميل­ليون­دا­عان ايەلدەردىڭ ءومىرىن وزگەرتتى.

UNFPA-نىڭ قۇرىلعانىنا بيىل جارتى عاسىر تولدى. جەتكەن جەتىستىكتەرىنە قاراماستان, جاقىندا جارىققا شىققان «اياقتالماعان جۇمىس: بارلىق ادامنىڭ تاڭداۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ» اتتى UNFPA-نىڭ بايانداما­سىن­دا كورسەتىلگەندەي, اتالعان ۇيىم الەم حالقىمەن ءالى دە بىرقاتار شارۋا تىن­دىرۋ قاجەت.

UNFPA-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1994 جىلى كايردە حالىقتىڭ قونىس­تان­ۋى جانە دامۋى (حقد) بويىنشا حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان الەمنىڭ 180 ەلىنەن, ونىڭ ىشىندە قازاق­ستاننان دا ارنايى دەلەگاتتار قا­تىس­تى. باس قوسقان مەملەكەتتەر «بار­لىق ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ رەپرو­دۋك­­تيۆتى دەنساۋلىعىن قورعاۋ, ءبىلىم الۋ­عا قا­­تىستى قۇقىق­تارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولار­دىڭ مۇمكىندىكتەرىن كە­ڭ­­­ەي­تۋ – تۇ­راقتى دامۋ كىلتى» دەگەن تۇجى­رىم­عا توقتاعان. باياندامادا جازىل­­­­عانداي, ايەلدەر مەن قىز بالالار وسى قۇقىقتارىن پايدالانا الاتىن بولسا, ولار وزدەرى ءۇشىن پايدالى بولاتىن شەشىم­­دەردى جيىرەك قابىلداي الادى جانە جالپى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ءتىپتى ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى دا ساقتايدى. دەگەنمەن, حقد كونفەرەنتسياسى وتكەننەن بەرگى 25 جىل ىشىندە جۇكتىلىكتىڭ الدىن الۋدى نەمەسە كەيىنگە قالدىرۋدى قالايتىن 200 ميلليوننان استام ايەل زامانعا لايىق كونتراتسەپتسيا ادىستەرىنە جانە ونى ۇسىنۋ قىز­مەت­تە­رىنە, وعان قوسا وسىعان بايلانىستى رەپرودۋكتيۆتى تاڭداۋعا قول جەتكىزە الماۋ­دا. ناتيجەسىندە ولار ءوز تانىنە قا­تىستى بوسانۋ نەمەسە جۇكتىلىكتى جوس­پار­لاۋ سياقتى شەشىمدەردى قابىلداي المايتىن كورىنەدى.

اتالعان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ 50 جىل­­دىعى مەن قازاقستان قاتىس­قان اۋقىم­دى كون­فەرەنتسيانىڭ 25 جىل­­دىعىنا وراي ەلوردا­دا ەلىمىز­دەگى دەموگرافيالىق احۋال,
رەپرو­دۋك­تيۆ­تى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسە­لەلەرى تال­قىلانعان جيىن ءوتتى. UNFPA-نىڭ قازاقستانداعى وكىلى دجۋليا ۆالەزە ۇيىمنىڭ سوڭعى بەس جىل­داعى جەتىس­تىك­تەرى مەن الدا اتقا­رىلاتىن ىستەر تۋرالى باياندادى. ول ەلىمىزدەگى نەگىزگى ماسەلە­­لەر رەتىندە جاسوسپىرىمدەر ارا­سىن­­داعى جۇكتىلىك, گەندەرلىك تەڭسىز­دىك, قىز بالالاردىڭ تاڭداۋ قۇقىعىن اتادى. «ايەلدەر ءۇشىن ەركىمەن, ءسۇيىس­پەنشىلىكپەن انا بولۋعا جانە جۇمىس ىستەۋگە بولاتىنداي اتموسفەرا قالىپ­تاس­­تىرۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا ەرلەردىڭ دە جارىن, جۇبىن قولداۋى ماڭىزدى. سون­داي-اق جاستاردى وتباسىن قۇرۋ جانە ونىڭ قۇندىلىقتارى تۋرالى ساۋات­­تاندىرۋدى ەرتە, وقۋشى كەزدەن قولعا العان ءجون. سوندا عانا جوسپارلى, ماق­سات­تى جانە ەرىكتى وتباسى قۇرىلادى. ال ونداي وتباسىندا دەنى ساۋ ءارى سانالى بالا دۇنيەگە كەلەدى», دەيدى د.ۆالەزە. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ساياساتى دەموگرافيالىق ءوسىمدى قولدايدى, سونىڭ اسەرىنەن بولار – باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ايەلدەردىڭ بوسانۋ جيىلىگى جوعارى ەل. ياعني, ەلدەگى ايەلدەر بوسانعاننان كەيىنگى السىزدىكتى, اعزاداعى اۋىتقۋلاردى قال­پىنا كەلتىرىپ ۇلگەرمەي, كەلەسى جۇك­تى­لىككە جول بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە انا مەن بالا دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا جانە كەي جاعدايدا ولىمىنە الىپ كەلەدى. سوندىقتان رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ساقتاۋ شارا­لارىن تۇراقتى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ وتىرۋ كەرەك.

ال دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ساياساتى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى زاۋرە احمەتوۆا اتالعان حالىقارالىق كون­فەرەنتسيادا قابىلدانعان باعدار­لا­مانىڭ ەلدەگى وزگەرىستەرگە اسەرى بول­عانىن ايتادى. سوڭعى 25 جىلدا اتقا­رىلعان ءىس-شارالار ناتيجەسىندە قازاق­ستان­داعى تۋ كورسەتكىشتەرى 19,6 پايىزعا وسكەنى, بالا ءولىمى كورسەتكىشى 3,4 ەسە ازا­يىپ, انا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشتەرى 5 ەسە ازايعانى بايقالادى. «وسىنداي ءنا­تي­­جە­گە جەتۋگە حالىقارالىق ۇسى­نىم­­­دارعا ءساي­كەس اكۋشەرلىك پەن پەديات­ريا سالاسىن­دا زامانعا لايىق تەحنولو­گيالاردى ەنگىزۋ, حالىقتى وتباسىن جوس­پارلاۋ تۋرالى اقپاراتپەن, پروفي­لاك­تي­كالىق تەكسەرىستەرمەن قامتۋ دا جاقسى جاردەمدەستى», دەيدى ز.احمەتوۆا.

قازاقستاندىق قىزداردىڭ تاڭداۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىگىن كورسەتەتىن الەۋمەتتىك روليك اتالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالىپ جاسالعان. ۆيدەو رەجيسسەرى ەكاتەرينا سۋۆوروۆا ەلىمىزدەگى ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ قۇقىعى, مۇمكىندىگى جانە ولاردىڭ تاڭداۋىنا دەگەن كوز­قا­راستىڭ قانشالىقتى وزگەرگەنىن كور­سەتكىسى كەلگەن. ونداعى 8-13 جاس ارالى­عىندا بالالار بولاشاقتا كىم بول­عى­سى كەلەتىنىن ايتادى. اراسىندا قىز­دار حيرۋرگ, ۇشقىش نەمەسە باسشى سەكىلدى قازاقى كوزقاراستاعى قىزعا ءتان ەمەس ماماندىقتاردى اتايدى. بالالارىنىڭ تاڭداۋى تۋرالى اتا-انا­لارىنان سۇراعاندا ءبىر بولىگى «ول قىز بالاعا ساي ەمەس سالا عوي. مۇمكىن وسكەندە ويىن وزگەرتەر» دەگەن پىكىردە بولسا, ەكىنشى بىرەۋلەرى «مەن بالاما سەنەمىن! ونىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى» دەپ دەمەۋ بەرەدى. ال اتا-انالارىنىڭ (كوبىسى انالار) وزدەرىنەن كىشكەنتاي كۇنىندە كىم بولعىسى كەلگەنىن سۇراعاندا 90 پايىزىنىڭ بالا-ارمانىنا جەتە الماعانى انىقتالدى. دەمەك, ولاردىڭ تاڭداۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىك اياسى شەكتەۋلى بولعان.

«شيرەك عاسىردان بەرى نە وزگەردى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن شارادا ءانشى ءارى UNFPا-نىڭ قازاقستانداعى سپيكەرى اقمارال كوشەرباەۆا: قازاقستاندا ءار 1000 بويجەتكەننىڭ 20-سى 15-19 جاسىن­دا بالالى بولادى جانە جۇكتى بولۋ كور­سەتكىشى ودان دا جوعارى. وتكەن جىلى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرت­تەۋ ناتيجەسى بويىنشا, وسى جاس شاما­سىنداعى قىز بالالاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى سەكسۋالدى بەلسەندى جانە كوپ­شىلىگى قورعالماعان جىنىستىق ارە­كەت­تەر­دى قولدانادى», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا – قازاقستاندا ءالى دە تىندىراتىن شارۋالاردىڭ كوپ ەكەنىنە دالەل.

UNFPA وكىلدەرى مەن مەرەيتويعا وراي ۇيىمداستىرىلعان شاراعا قاتىسۋشىلار الەم­دەگى دەموگرافيالىق جارىلىس­تى بولدىرماۋعا جانە قازاقستانداعى حالىق سانىنىڭ ساپالى ارتۋىنا جوس­پا­­ر­لانباعان جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىكتى توقتاتۋ, تاڭداۋ قۇقىعى مەن مۇمكىندىك اياسىن شەكتەمەۋ, ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە ۇندەدى.