ءۇي ۇيىمەن, كۇي كۇيىمەن, بىراق مەن ەندى جۇمىس ىستەۋىم كەرەك قوي. ويىمدا بىرتىندەپ ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقان ىشكى جوسپار بار. ول جوسپار «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولۋ. شەرحان اعام مەنى بۇرىن رەداكتور بولىپ تۇرعان كەزىندە «قازاق ادەبيەتىنە» دە, سونان كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستانعا»دا ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىرعانى ەسىمدە. بىراق شەراعاڭا مەنى جۇمىسقا الىڭىز دەپ, ءوزىمدى ءوزىم ۇسىنعانىم قالاي بولار ەكەن دەپ تە قويام. بىراق مەنى كىم ۇسىنا قويادى دەپ تە ويلايمىن. ىشتەي ارپالىسىپ ءجۇردىم دە, قوي بولماس, ءوستىپ جۇرگەندە باسقا بىرەۋ ءوتىپ كەتەر, نە بولعاندا دا تاۋەكەل ەتەيىن, بۇل قىلىعىما شەراعاڭ رەنجىپ جاتسا, ەرسى قىلىعىم ءۇشىن كەشىرىم سۇرارمىن, دەپ ءتۇيدىم دە شەراعاڭا تەلەفون سوقتىم. حاتشى قىز بىردەن قوستى. اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن, «شەر-اعا, ءسىز مەنى «قازاق ادەبيەتىنە» دە, «سوتسياليستىك قازاقستانعا» دا شاقىرىپ ەدىڭىز, بىراق ءۇي جاعدايىن العا تارتىپ بارا الماپ ەدىم. ەندى قاتە بولسا ايىپ ەتپەڭىز, ءوزىمدى ءوزىم «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىلىگىنە ۇسىنىپ وتىرمىن» دەدىم. تىگىسىن جاتقىزىپ, وتە بيازى, سىپايى-اق ءسويلەيمىن دەپ وتىر ەم, ءسوزىم وسىنداي دوعالداۋ شىقتى. شەراعاڭ, بىراق «ءوزىڭدى ءوزىڭ ۇسىنعانىڭنىڭ ەشقانداي وقاسى جوق. اراعا ادام سالعاننان گورى وسى دۇرىس. بىراق ءوزىڭ بىلەسىڭ, بۇل گازەت پارتيالىق گازەت. قاتارداعى كۇندەلىكتى ماقالالاردى جازارسىڭ, بىراق پلەنۋم, سەسسيا دەگەندەر بولادى. ولاردى جازۋدىڭ ابدەن قالىپتاسقان ءستيلى بولادى. سول قيىن عوي» دەدى. «شەر-اعا, مەن وبلىستىق گازەتتە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەندە باس ماقالالار جازعام» دەدىم. «ءا-ءا, وندا سەن كەلىپ, بۇيرىعىڭدى الىپ كەت» دەدى. تاڭعالىپ, وتىردىم دا قالدىم. سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەيمىن. ويتكەنى ءبارى ءدال وسىلاي قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا شەشىلە قالادى دەپ ويلاعام جوق. ەڭ بولماسا, كورەرمىز, اقىلداسارمىز دەگەن دە, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پىكىرىن بىلەيىك تە دەگەن جوق. كەلىپ بۇيرىعىڭدى الىپ كەت دەدى-اۋ. قايتادان سۇراۋعا ىڭعايسىز. «ويپىرماي, ەڭ بولماسا ارىزىڭدى جاز, ءومىربايانىڭدى تولتىر دەگەن دە جوق» دەپ تاڭعالام. سونىمەن ەرتەڭىنە شۇعىل تۇردە ۇشاققا بيلەت الىپ, الماتىعا ۇشىپ كەتتىم. بارسام, شەراعاڭ ىسساپارمەن كەتىپ قالىپتى. ەندى نە ىستەيمىن دەپ اڭتارىلىپ تۇر ەم, قابىلداۋ بولمەسىنە ەرجۇمان سمايىل كىرىپ كەلسىن. مەنى كورىپ, «وۋ, تەمىرحان كەلدىڭ بە, شەراعاڭ ايتىپ كەتكەن, وتكەن ءبىر كۇندى قويىپ ءوتىنىشىڭدى جاز دا, مىنا قاعازعا ءومىربايانىڭدى تولتىر. بۇيرىعىڭ مىنە, مۇنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مەن حاتشىسىنا كورسەتەرسىڭ. ولار الدەنە دەپ جاتسا بىزگە حابارلاس, وبلىس باسشىلارىمەن شەراعاڭنىڭ ءوزى سويلەسەدى» دەدى. ەرجۇماندا دا كوپ ءسوز جوق. سونىمەن مەن جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ماڭعىستاۋداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ شىعا كەلدىم.
بىرەۋلەر قارتايعاندا جۋرناليست بولىپ جاتىرسىڭ با دەپ كۇلگەندەي دە بولدى. قايتەيىن, جۇمىسسىز قاشانعى جۇرەم. شىعىپ جاتقان كىتاپ تا, شىعا قالسا وعان ءتولەيتىن قالاماقى دا شامالى. ال مەن اقشاعا, قاشانعىداي سۇمدىق ءزارۋمىن. جاقىندا تاعى قارىزدانىپ قالدىم. اۋىلعا بارعاندا! ونىڭ ۇستىنە مىناداي ءدۇرلىگىپ, نە بولارى بەلگىسىز استاڭ-كەستەڭ بوپ جاتقان زاماندا, ۇيدە بۇعىپ وتىرا بەرۋ دە ۇيات قوي. مەنىڭ سول استاڭ-كەستەڭى شىعىپ جاتقان دۇنيەنىڭ ىشىندە ءجۇرۋىم كەرەك.تىلشىلىككە بارعان تاعى ءبىر سەبەبىم, كوكىرەگىمدە تىرلىك حاقىندا, ءومىر جايىندا, ۋاقىت تۋرالى ايتاتىن كوپ نارسە بار سياقتى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى جايشىلىقتا ايتىلماي قالا بەرەتىندەي. ال تىلشىلىك قىزمەت سولاردى ايت دەپ ءمىندەتتەيتىندەي.
سونىمەن مەنىڭ ءومىربايانىمنىڭ تاعى ءبىر جاڭا بەتى اشىلدى. الدىمەن وبلىس باسشىلارىنا باردىم. تومەنىرەك قىزمەتتە وتىرعاندارى مەنى قۇپ كورگەندەي بولدى دا, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنەن باستاپ ىرىرەك لاۋازىمدىلارى ماعان بۇل قايدان شىعا كەلدى دەگەندەي سوستيا-سوستيا قارادى. ارينە ءوزىمدى ولار جاقسى بىلەدى. بىلگەندە دە بۇرىن وبلىستىق گازەتتىڭ قاتارداعى قىزمەت دەڭگەيىندە نەمەسە بيلىكتەگىلەرمەن ەشقانداي قاتىسى جوق, ءوز بەتىمەن جۇرگەن جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىستاعى وكىلى, كەڭەسشىسى دەپ قانا بىلەدى. ال ەندى سونداي ادامنىڭ اياق استىنان رەسپۋبليكاداعى ەڭ بەدەلدى گازەت – اتىنان ات ءۇركەتىن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولا قالعانىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟!. ويباي-اۋ, ول گازەت باسقاسىن بىلاي قويعاندا قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى عوي. سوندا قادىرلى دە جاۋاپتى ورگانعا قاتارداعى بىرەۋدى الىپ كەلىپ, قونجيتا سالعانى قالاي؟ مەنى ولار ءدال وسىلاي قابىلدادى. بىراق مەن ولاردىڭ قاباعىنىڭ استىمەن قاراعاندارىنا ىعا قويمادىم. ويتكەنى وزىمە ابدەن سەنىمدى ەدىم.
كوپ ۇزاماي «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ىشكى بەتىنە مەنى وزدەرىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ تاعايىندالعانىمدى ايتىپ, «وبال مەن ساۋاپ» دەگەن كولەمدى ماقالامدى جاريالادى. ول ماقالانىڭ ءمان-ماعىناسىن ماڭعىستاۋ بايلىعىن ورەسكەل, وكتەم كۇشپەن يگەرىلگەنىنىڭ زاردابى تۋرالى دالەل-دايەكتەرىمدى كەلتىرىپ جازعانمىن.
ەستىپ جاتتىم, ونداعى ويلارىم باز بىرەۋلەردىڭ قيتىعىنا تيسە دە, ەلگە ۇناعان سياقتى. ءتىپتى تۋ-ۋ الماتىدان اتاعى تاۋداي اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ تەلەفون سوعىپ, «ال تەمىرحان, اينالايىن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» مەنشىكتى ءتىلشى بولعانىڭ قۇتتى بولسىن. العاشقى ماقالاڭدى دەمالىس ۇيىندە جاتقان ءبىراز اعالارىڭ, ىشىندە ءابىش تە بار, وقىپ قاتتى قۋانىپ قالدىق. ناعىز بۇگىنگى زاماننىڭ ءتىلشىسى بولايىن دەپ تۇر ەكەنسىڭ. بىراق اقىندىقتى دا ۇمىتىپ كەتپە» دەپ الىپ, تاعى دا مەنىڭ كوڭىلىمدى كوتەرەتىن قولپاش سوزدەر (ونى باسقا-باسقا زەكەڭ قاتىرادى عوي) توپەلەپ, توگىپ-توگىپ جىبەردى. مەن كادىمگىدەي جەلپىنىپ قالدىم.
ءتىلشى دەگەن تەك كولەمدى, ىرگەلى ماقالالاردى عانا ەمەس, كۇندەلىكتى ءومىردە نە بولىپ جاتقان ۇلكەندى-كىشىلى وقيعالاردى دا, بۇگىن بار دا ەرتەڭ جوق شاعىن حابارلاردى دا تولاسسىز جىبەرىپ وتىرۋ كەرەك. اينالاڭداعى ءتىرشىلىكپەن بىتە قايناسىپ كەتپەسەڭ, جۇمىسىڭ ءاپ-ساتتە كومەسكىلەنىپ قالادى. ويتكەنى «سوتسياليستىك قازاقستاندى» ەل دە, بيلىك ورىندارى دا, رەداكتسيا بوسا بولماسىن قاداعالاپ وتىر. سولاي بولا تۇرا, ەڭ الدىمەن ەلدىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەنى كوتەرگەن ءجون. جۇرتتىڭ تىلەگى مەن ءوتىنىشىن قالت جىبەرمەي قۇلاق ءتۇرىپ وتىرعان دا ارتىقتىق ەتپەيدى. ءبىر كۇنى الماتىدان ماڭعىستاۋدان سايلانعان پارلامەنت دەپۋتاتى قايروللا ەرەجەپوۆ تەلەفون سوقتى. «تەمىرحان, ءدىنسىز قوعام كەزىندەگى باسشىلاردىڭ بەكەت اتاعا جاساعان قىساستىعىن بىلەسىڭ عوي. قازىر زامان وزگەرىپ كەلەدى. سول كىسى تۋرالى ءبىر ماقالا جازساڭ قايتەدى. مۇمكىن جاريالانىپ قالار», دەدى. مەن بىردەن قۇپ كوردىم.
قايروللانىڭ بەكەت اتاعا جاساعان قىساستىعىن بىلەسىڭ عوي دەگەنى تاپ راس. ءبىلگەندە قالاي؟ ول كەزدە بەكەت اتا مازارى تۇرعان تۇتاس وعلاندى جەرى ەراليەۆ اۋدانىنىڭ اۋماعىنا كىرەتىن. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن سول اۋداندى كازاچەنكو دەگەن باسقارىپ وتىردى دا, بەكەت اتانىڭ باسىنا تۇنەيتىندەر, وعان ءمىناجات ەتەتىندەر ءتىپتى كوبەيىپ بارا جاتىر دەپ, ونىڭ باسىنداعى جۇرتشىلىق تۇنەيتىن ءۇيدى بۋلدوزەرمەن سىرىپ تاستاماق بولعان عوي. بىراق بۋلدوزەر قايتا-قايتا بۇزىلىپ, اقىرىندا جۇرگىزۋشى الدەنەدەن سەكەم اپ, قاشىپ كەتەدى. جارتىلاي قيراعان ءۇي قالادى. مۇنى ەستىگەن بۇكىل ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعى قاتتى قاپالانادى. مەنىڭ ول كەزدە وبلىستىق گازەتتە ىستەيتىن كەزىم. جۇرتتىڭ ءبارى نارازى بولدى. بىراق قولدان كەلەر شارا جوق. سونداي ءبىر كەزدە الماتىدان ءبىر توپ جازۋشىلار كەلە قالدى. ىشىندە فاريزا وڭعارسىنوۆا بار. سولاردىڭ كەلۋ قۇرمەتىنە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ زالىندا كەزدەسۋ بولدى. ۇلكەندەر, لاۋازىمدىلار سويلەپ بولعاننان كەيىن ءسوز فاريزاعا بەرىلدى. ول شاقتاپ قانا سويلەدى دە, ءسوزىن, «ال ەندى ءسىزدەردى اللا تاعالا, سونان كەيىن بەكەت اتانىڭ ارۋاعى قولداسىن, ءاۋمين» دەپ ءسوزىن اياقتادى. وتىرعاندار شەتىنەن قىپ-قىزىل كوممۋنيستەر. زالدا ءبىر ساتكە ءولى تىنىشتىق ورنادى دا, كەنەتتەن ءبارى ءبىر مەزەتتە دۋىلداتىپ شاپالاق سوقتى...
ول وقيعانى, ارينە, قايروللا دا, مەن دە بىلەم. بەكەت اتا تۋرالى اڭىزداردى ءبىر كىسىدەي ەستىگەم.
سونان كەيىن وتىرا قاپ «جار بولا گور, بەكەت اتا» دەگەن ماقالانى شۇعىل جازدىم, رەداكتسياعا سالىپ جىبەردىم. شاپ-شاعىن ماقالا. لەزدە جاريالاندى. ول ماقالا, باسقا جەردى قايدام, ماڭعىستاۋدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى.
«جار بولا گور, بەكەت اتا» دەپ اتالاتىن ول ماقالا «ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعى كوڭىلىنە مەدەۋ, جانىنا قايرات كۇتكەن تۇستاردا اللادان كەيىن الدىمەن وسى ءسوزدەردى ايتادى. اللانى اۋىزعا الىپ, اتا-بابا ارۋاعىنا سىيىنۋ ءۇشىن ءدىندار بولۋ ءتىپتى دە مىندەتتى ەمەس. ول, بىلە بىلسەك, بەسىكتەن بەلىمىز شىقپاستان-اق قانىمىزعا قاسيەتتى ءبىر ۇعىم بوپ دارىپ, سۇيەگىمىزگە ءسىڭىپ كەتكەن كوڭىلگە مەدەت, رۋحقا تىرەك بەرەر سوزدىك عۇرىپ», دەپ باستالىپ, اۋليەنىڭ قاسيەتىن كورسەتەتىن اڭىزبەن جالعاسادى.
ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىنا بۇل ماقالانىڭ اسەرى ەداۋىر بولدى. كەزدەسكەن جۇرت العىسىن ءۇيىپ-توگىپ جاتتى. تەلەفون قوڭىراۋى ءتىپتى كوپ بولدى. ارينە جۇرتتىڭ اعىل-تەگىل العىسىنا مەن ءوزىم دە مارقايىپ ءوسىپ قالدىم. جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىققانعا نە جەتسىن؟!
سول كەزدە گازەت بەتىنە شىققان «رادياتسيا» دەگەن ماقالام ۇكىمەت دەڭگەيىنە دەيىن اڭگىمە بولدى. ماڭعىستاۋ جەرى دە رادياتسيا زاردابىن تارتىپ وتىرعان جەر عوي. سوعان بايلانىستى بولسا كەرەك, وسى تاقىرىپتى قاۋزايتىن اقتاۋدا شەكتەۋلى ادامدار عانا قاتىسقان عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. مەن رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ ءتىلشىسى بولعان سوڭ با, ايتەۋىر ىشكە كىرگىزدى. ءۇش-ءتورت ادام عانا بايانداما جاسادى. ءبىر بايانداما ماعان قاتتى اسەر ەتتى. فاكتىلەرى ناقتى. دالەل-دايەكتەرى دە شىمىر, بىردەن وندىققا تيەدى. كونفەرەنتسيا اياقتالعان بويدا الگى ازاماتقا بارىپ, ءوزىمدى تانىستىرىپ, كۋالىگىمدى كورسەتىپ بايانداماسىنىڭ كوشىرمەسىن سۇرادىم. «ءوزىڭىز بايقاپ وتىرعان شىعارسىز, بۇل كونفەرەنتسيا جارتىلاي قۇپيا كونفەرەنتسيا. جالپى ءسىز بۇل جەرگە قالاي كىرىپ ءجۇرسىز. تىلشىلەر كىرمەۋ كەرەك ەدى عوي. بىزگە ۇكىمەتتەن باياندامالارىڭدى جاريا ەتۋگە بولمايدى دەپ نۇسقاۋ بەرىلگەن. مەن سىزگە قالاي بەرەم» دەدى. «ءسىزدىڭ ءسوزىڭىز ماعان قاتتى ۇنادى. ءوزىڭىز بىلەسىز, قازىر زامان وزگەرىپ جاتىر, بىراق ۇكىمەتتىڭ وزگەرۋى قيىن. ويتكەنى وندا وتكەن زاماننىڭ ادامدارى وتىر. ال ءسىزدىڭ ايتقان پىكىرلەر مەن فاكتىلەردى جۇرت ءبىلۋى كەرەك قوي. بۇل زامان – جاريالىلىق زامانى ەمەس پە؟» دەپ جاتىرمىن. ول جىگىت شامالى ويلانىپ تۇردى دا, «ءما, الىڭىز. بىراق جۇرتقا مەنىڭ قولىمنان الدىم دەپ ايتپاڭىز» دەپ بايانداماسىن قولىما ۇستاتتى. ونىڭ تەز كونە قويعانىنا نە يتەرمەلەدى, بىلمەدىم. ارينە ول مەنىڭ سوزىمە يلانا قويدى دەپ ويلامايمىن. بالكىم, بۇل ارەكەت «ەل الدىنداعى بورىشىم» دەگەن ءوزىنىڭ ءىشكى يلانىمى بولسا كەرەك.
ول ماقالامدا سەمەي پوليگونىنان باسقا قازاقستان اۋماعىندا 20 جارىلىس بولىپتى. ول جارىلىستاردىڭ ءبارىن ءوزدەرىنىڭ كودتىق اتاۋلارىمەن ءتىزىپ تۇرىپ كورسەتكەم. بۇل ماقالامدى جازىپ بولعان بويدا, تىكە شەراعاڭنىڭ وزىمەن حابارلاسىپ, الگى جىگىتتىڭ اتى-ءجونىن ايتۋعا بولمايتىنىن ايتتىم. شەراعاڭ ماقالاڭدى جىبەر, الدىمەن كورەيىك دەدى. ماقالا قولدارىنا تيگەن بويدا جارق ەتىپ شىعا كەلدى. ۇكىمەت تاراپىنان قۇپيا ءمالىمەتتەردى نەگە جاريالايسىڭدار, ونى قايدان الدىڭدار دەپ رەداكتسيانى ءبىراز قىسپاققا العان كورىنەدى. بىراق ونداي ءدوڭايباتتى كوپ كورگەن شەراعاڭ قىڭباپتى.
ول جارىلىستاردىڭ ەلگە, جەرگە كەلتىرگەن زارداپتارى دا ناقتى ايتىلعان بولاتىن. شەراعامنىڭ ءوزى قالقان بوپ تۇرعاننان كەيىن ماعان ەشكىم ەشتەڭە دەگەن جوق.
سونداي-اق مەن «ءۇش ءجۇز الپىس ەكى اۋليەلى ماڭعىستاۋ», «ساناداعى ۇلتتىق رۋح», «ءۇستىرتتەگى ۇرەي», «شىڭىراۋلار», «ات قايعىسىن كىم اشار», تاعى باسقا دا ماقالالارىممەن جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىمال بولدىم.
مەن ىلعي ايتىپ جۇرەم, مەنى اسىراعان ولەڭ ەمەس, مەنى اسىراعان جۋرناليستيكا دەپ. جۋرناليستىك جۇمىس مەنى تەك ماتەريالدىق جاعىنان عانا اسىراپ قويعان جوق, رۋحاني دا بايىتتى. ودان مەنىڭ العانىم كوپ.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا «ەگەمەن قازاقستان» مەن ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى. بۇگىنگى تاڭدا مەرەيتويىن اتاپ ءوتىپ جاتقان «ەگەمەن قازاقستانعا» ايتار العىسىم شەكسىز. جاساي بەر, «ەگەمەن!».
تەمىرحان مەدەتبەك,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
