بۇيىرىڭنەن قاسقىر كەلىپ ۇلىعانداي نەمەسە جەلدىڭ ءۋىلى مەن قۇستىڭ سۇڭقىلداعانى دەنەڭدى ءتىتىركەندىرگەندەي, كوز الدىڭداعى كۇللى كوركەم تابيعاتتى ىشىڭە اكەپ قوناقتاتقان قىزىل كومەيدىڭ قۇدىرەتىنە باس يمەسكە شاراڭ قالمايدى. تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىڭدى بۇدان ارتىق سەزىنۋدىڭ باسقا مۇمكىندىگى جوقتاي بۇل عاجاپ احۋالدان اجىراعىڭ جوق. ءبورىنىڭ داۋىسى ەستىلگەن جەردەن بەيسانالى تۇردە «بۇل مەنىڭ بولمىسىم» دەگەن ويدىڭ قاتارلاسا وياناتىنى دا قىزىق. قانشالىقتى تاڭسىق بولسا, سونشالىقتى جاقىن بۇل تابيعاتتىڭ عانا ەمەس, ءتاڭىردىڭ ۇنىندەي ءبىز ءۇشىن تىم قاستەرلى. قاستەرلى ونەردى قاسيەت تۇتىپ قالعان تۋىسقان التاي حالىقتارى الدىنا جان سالماي ورىندايتىن كومەي ءانىنىڭ ورىنداۋشىلارى قازاق جەرىندە كوپ ەمەس. سول از ورىنداۋشىنىڭ ءبىرى – «تۇران» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى.
«تۇران» توبىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل ون جىل تولىپ وتىر. ۇستىنە قاسقىر جاعا كوستيۋم, باسىنا قاسابا مويىن ءتۇلكى تىماق, تەرىدەن شالبار, اياعىنا قوشقار ءمۇيىز ويۋلى ساپتاما ەتىك كيىپ, تۇركىلەردىڭ زامانىنان وسى قازىر توپ ەتىپ ورتامىزعا تۇسە قالعانداي سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن بەس جىگىتتىڭ ونەرى سودان بەرى بىزدەن گورى, شەتەلدىكتەردى ءتانتى ەتۋمەن كەلەدى. «سايدىڭ تاسىنداي» دەگەنىمىز, توپ قۇرامىنداعى بەس جىگىت تە: ابزال ارىقباەۆ, باۋىرجان بەكمۇحانبەتوۆ, ەرجىگىت اليەۆ, ماقسات مەدەۋبەك, سەرىك نۇرمولداەۆ انسامبلدەگى جۇمىسىنان بولەك, قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريادا, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا ساباق بەرەتىن ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورلارى مەن ماگيسترلەرى. توپتى العاش قۇرعان كەزدە سىبىزعى, سازسىرناي, شاڭقوبىز, شەرتەر, جەتىگەن, شىڭكىلدەك, قىلقوبىز, دومبىرا سەكىلدى كونە اسپاپتاردى شەرتىپ, مۋزىكالىق اۋەن ورىنداپ قانا قويماي, ولاردىڭ ۇنىنە جاڭاشا رەڭك بەرىپ, عىلىمي تۇرعىدا جەتىلدىرىپ, كومەكەي ۇنىمەن كومكەرۋدى نەگىزگى ماقساتى ەتىپ بەلگىلەدى. عاجايىپ ونەردى عىلىمي سيپاتپەن بيىكتەتكىسى كەلگەن بۇل ازاماتتاردىڭ بارلىعى دا ول كەزدە ستۋدەنت-تۇعىن. تۇمسا تابيعاتپەن ەگىز جارالعان تۇركى سارىنىن قايتا جاڭعىرتۋ جولىندا تىنباي ەڭبەكتەنىپ كەلە جاتقان جاس مۋزىكانتتار ون جىلدىڭ ىشىندە الەمنىڭ 70-تەن اسا ەلىندە ونەر كورسەتىپ, 600 رەت جەكە كونتسەرت بەرىپ ۇلگەردى. «تۇران» جىگىتتەرىنىڭ نيۋ-يوركتەگى «كارنەگي حولل», ۆاشينگتونداعى «كەننەدي ورتالىق», بەرليننىڭ «كونتسەرت حاۋس», ماسكەۋدىڭ «كرەملدەر سارايى», كاننداعى «كونگرەسس پەن فەستيۆالدەر سارايى», پاريجدەگى «ساللە كورتو» ساحناسىندا ونەر كورسەتكەنىن سانامالاساق, ەكىنىڭ ءبىرى باعىندىرا الماس بۇل ايگىلى ساحنالار ولاردىڭ تالانتىنىڭ بيىكتىگىنە ءولشەم بولۋعا ابدەن جاراعانداي. باسقا ءۇشىن ادامنىڭ انتروپولوگيالىق بەت-بەينەسى قىزىق بولماسا دا, ونىڭ ۇلتتىق اسپابى, اسپاپتان توگىلگەن سيقىرلى سازى ءسوزسىز قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنىنا قازاقتىڭ ونەرلى بەس جىگىتىنىڭ بۇل كۇندە كوزى ابدەن جەتكەن. بەس جىگىتتىڭ ارقايسىسى رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دارەجەدەگى ءباسى بيىك ونەر ءبايگەلەرىنىڭ گران-پري جەڭىمپازدارى, لاۋرەاتتارى, ديپلومانتتارى. توپتىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ءوز تالانتىن ۇشتاپ, جەكە ونەرىن جەتىلدىرۋ جولىندا ۇزدىكسىز ىزدەنىسىمەن شىڭدالعان ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى.
«تۇراننىڭ» ونەرپازدارى الەمدى تاڭىرقاتامىز دەپ ەشقاشان ويلاماعان, بيىك ونەردىڭ باعاسىن بىلەتىن كىرپياز ساحنالار قۇلاققا توسىن ەستىلەتىن تاڭسىق ونەرگە قاقپاسىن دا, قۇشاعىن دا ءوزى اشتى. «تۇران» – بۇگىنگى قازاق ەتنومادەنيەتىنىڭ بيىك كورسەتكىشى. اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن قوماقتى جەتىستىكپەن كەلىپ جاتقان العاشقى دوڭگەلەك داتاسىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن تۇراندىقتار اۋقىمدى جوسپار قۇرىپ, تاعى دا الەمدىك تۋرنەگە شىقتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىنىڭ قولداۋىمەن بەلارۋس, رەسەي, نورۆەگيا, ازەربايجان, ۆەنگريا, تاتارستان, تۇركيانى ارالاپ, قىتايدىڭ شۋندە, شەنچجەن, تسينحۋانداو, پەكين, شانحاي, حانچجوۋ قالالارىندا جەكە كونتسەرتىن وتكىزدى. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلاماسى اياسىندا مونتە-كارلو, كانن, پاريجدە وتكىزگەن كونتسەرتتەرى دە ازيالىق ەلدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن بىرەگەي ونەرى رەتىندە وتە جىلى قابىلدانىپ, كورەرمەننىڭ تىك تۇرىپ قول سوققان ىقىلاسىمەن اياقتالىپ جاتتى. ساۋد ارابياسىندا وتكەن «Nomad Universe» فەستيۆالىنە قوناق رەتىندە قاتىسىپ قايتقان «تۇران» توبى الماتىعا كەلە سالىپ, ونەرىن باعالايتىن اۋديتورياسىن ناۋرىز مەيرامىندا ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۇراجايىنا جيناپ, كونتسەرت-كەزدەسۋمەن ءتۇيىندەدى.
ءوزى سياقتى ەتنوتوپتاردان باستى ەرەكشەلىگى, رەپەرتۋارىنىڭ بىرەگەيلىگى, ورىندالاتىن ءان مەن كۇيدىڭ «تۇران» ءۇشىن ارنايى جازىلاتىنى جانە وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءوز اۆتورلارىن تۇزە العانى. سوندىقتان بولار, ولاردىڭ ورىنداۋىندا تانىمال, تاپتاۋرىن مۋزىكا جوقتىڭ قاسى. ءتىپتى ۇلتتىق, ەتنوگرافيالىق وركەسترلەر مەن انسامبلدەردىڭ ورىنداۋىنان تۇسپەي, حالىققا تەڭ تاراعان داۋلەتكەرەيدىڭ «كورۇعلى», ن.تىلەنديەۆتىڭ «اققۋى», حالىقتىق «اقساق قۇلان», «قاراجورعا» مەن «ورتەكە» «تۇران» توبىنىڭ ورىنداۋىندا جاڭا سيپات يەلەنىپ, كونە مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ تۇڭعيىق سىرى بۇرىنعىدان دا اشىلا تۇسەدى. توپ قۇرامىنداعى ونەرلى جاستاردىڭ اۆتورلىق تۋىندىلارىنىڭ ءوزى ءبىر ءتوبە. توپتىڭ ءتانتى ەتەتىن تاعى ءبىر قىرى, توپتاعى بەس ونەرپاز وتىزعا جۋىق كونە اسپاپتا وينايدى. ءار ونەرپازدىڭ كەمى بەس-التى اسپاپتا قاتار ويناپ وتىرعانىن كورگەندە, تاڭىرقاماۋ مۇمكىن ەمەس. كومپوزيتور اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ «دالا سىرى», «ەجەلگى تۇران», «ءجاميلا» سيمفونيالىق پوەمالارى ارنايى جازىلعان. «تۇراننىڭ» ءوزى تۇركيانىڭ «Er Tugrul», «Isimsizler» تەلەسەريالدارىنا, «تۇران دالام – قىران دالام», «Sounds of Time» بالەتىنە, «استانا – مەنىڭ العاشقى ماحابباتىم», «استانا – ماحابباتىم مەنىڭ», «كەنەسارى حان» وتاندىق تەلەسەريالدارىنا, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «بەيبارىس», «قوجاناسىر ءتىرى ەكەن», «اقان سەرى – اقتوقتى», «فاتيما», «مەن ۇمىتىلمايمىن», «اي, قاراگوز» سپەكتاكلدەرىنە, ا.رايىمقۇلوۆامەن بىرگە «ەر توستىك جانە ايداھار», «قازاق ەلى» انيماتسيالىق فيلمدەرىنە مۋزىكا جازدى. ءتۇرلى جانرداعى ەلۋدەن ارتىق مۋزىكانى توپتاستىرعان ءۇش CD البوم جارىق كوردى.
داڭعازا, جەڭىل مۋزىكادان شارشاپ, رۋحاني تۇرالاۋدى باستان كەشىپ وتىرعان تەك ءبىز عانا ەمەس, ونەردەگى ماعىناسىزدىقتان مادەني قۇندىلىقتارى تومەندەگەن باسقالارعا دا «تۇراننىڭ» ەتنو-فولك جانرى شيپا ءىسپەتتى – تىڭ باعىت تۇلەتەدى, سەرگىتەدى, سىلكىندىرەدى. بۇل – ون جىلدىق بەلەستى ارتقا تاستاعان, تالانتى دا, تانىمالدىلىعى دا تولىقتاي مويىندالعان توپتىڭ باستى جەڭىسى.
الماتى
