جامبىل اتاسىنىڭ تويىنا قاپىسىز قامداندى. اتبەگىنىڭ بالاشا ماپەلەپ كۇتكەنىن قاناتى دا ۇققانداي. كۇن اسقان سايىن كەمەلىنە كەلىپ, جىلىك مايى تولىپ, باۋىرىنان جارادى. بۇل كەز تاجىريبەسىنىڭ ابدەن كەمەلىنە كەلىپ, جۇيرىكتىڭ جايىن جادىنا توقىعان شاعى. باعى جانسا بولدى, بابى قاپىسىز. مىنە, ءۇش جۇزگە جۋىق جۇيرىك قاتىسقان الامان بايگە دە باستالدى. ءاپ ەتكەن بەتتە 20-30 تۇلپار وزا شاپقان, قالعاندارى ارقان بويى كەيىن. ءتىپتى, ودان كەيىن دە باۋىرىن جازا الماي كىبىرتەكتەپ قالعاندارى بار. ال جەر تانابىن قۋىرعان جۇيرىكتەردىڭ الدىندا ۋلفاتتىڭ «زمەيكا» اتتى ءجۇيرىگى جاقتان سۋىرىلعان جالعىز جەبەدەي زىرقىراپ بارادى. العاشقى اينالىمدا الدىنا قىلقۇيرىقتى سالمادى. ون سان كورەرمەن كوكشەتاۋدان كەلگەن جۇيرىكتىڭ قۇيىن-پەرەن شابىسىنا ءدان رازى بولعان. ولار دا ەرىكسىز جانكۇيەرىنە اينالعانداي ايقۇلاقتانا ايعاي سالىپ, دۋىلداي دەمەپ تۇر. ۋ-شۋدان اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي. مىنە, ەكىنشى اينالىم دا اياقتالدى. ەندى مىنە, ءۇشىنشى اينالىم. ءار اينالىم ءۇش شاقىرىم. بايگە جولى ون اينالىم. ءدال وسى ءساتتە قويانشا قۇلاعىن جىمقىرىپ الىپ, زىرقىراپ بارا جاتقان جۇيرىك قوس وكپەدەن وق تيگەندەي وماقاسىپ قۇلاعان. جۋساندى دالانىڭ بوز توپىراعى بۇرق ەتە ءتۇستى. جۇلدىزداي اعىپ كەلە جاتىپ قۇلايتىن ءجونى جوق ەدى عوي. جوق, راس ەكەن. جامانات دۇنيەنىڭ جالعان بولعانى بار ما ەدى؟! ەتى ابدەن قىزىپ, ەكپىنىنە ەكپىن قوسقان زمەيكانىڭ ارتقى اياعى ابايسىزدا الدىڭعى جىلىككە تيگەن. قۋاتتى تۇياقتىڭ سەرپىنى قويا ما, ءۇزىپ جىبەرىپتى. ءاي, سول جولى وكىنگەنى-اي. وزەگى ورتەنىپ كەتە جازداعان. باياعى اقان اتاسىنىڭ قۇلاگەردى جوقتاعانى ءتارىزدى جوقتاۋ ايتىپ, باعى جانباي كەتكەن ەرەن تۇلپارىنىڭ باسىنا جەتىپ قۇلاپ تۇسكەنى عانا ەسىندە...
جىلقى بالاسىنا دەگەن الاپات قۇشتارلىق بالا كەزىنەن باستالعان. ءتورت, الدە بەس جاسار كەزى. بۇعان دەيىن قازاقتىڭ جالپاق ءتىلىمەن ايتقاندا مال كورمەگەن بالا. كراسنويار اۋلىنا قوناققا كەلگەن. بۇل جەردە اتاسى تۇرادى. ايتپاقشى ايتا كەتەلىك, اتاسى «چەرنايا كولىما» رومانىنىڭ اۆتورى, بەلگىلى جازۋشى يبراگيم سالاحوۆ. سول اتاسىن ساعىنىپ, اڭساپ كەلگەن جولى كوشە بويلاپ ءوتىپ بارا جاتقان اتتىلى كىسىنى كورگەن. جەتىپ بارىپ, جالىنا قولى جەتپەسە دە ومىراۋىنان, القىمىنان سيپاماق. ات ۇستىندەگى قازاقتىڭ قارا شالى ەكى كوزى جايناپ, استىنداعى اتقا ۇمتىلعان بالانىڭ نيەتىن ۇقسا كەرەك, قوس قولتىعىنان كوتەرىپ الىپ, الدىنا مىنگىزگەن. تاقىمى اتقا تيگەن كەزدە ءسابي كوڭىلدىڭ قالاي شاتتانعاندىعىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. مىناۋ جارىق ءدۇنيەدەگى بار باقىت ات ۇستىندە دەپ ۇققان. جان-جاعىنا ماقتانا قاراعان. سودان بەرى ەر قاناتى اتقا دەگەن ماحابباتى وياندى. سول ۇلى ماحاببات قانشاما جىلدار بويى جىلقىنىڭ جانىنان سىنىق سۇيەم شىعاراتىن ەمەس.
اتقۇمار بالا ۇيدە وتىرمايتىن بولدى. كوزدەن ءسال تاسا بولسا بولدى, اتاسىنىڭ اۋىلىنا تارتىپ وتىرادى. وندا جاس جانى سۇيەتىن جىلقى بار. مىنگىزبەسە دە, جانىنا جاقىنداپ بارعىسى كەلەدى. ءۇي ىشىندەگىلەردىڭ دەگبىرى كەتكەن, قاشانعى كۇزەتىپ وتىرماق. اقىرى اتاسى ات ساتىپ اپەرەتىن بولدى. اتاسى مەن نەمەرەسى ۋادەلەسكەن, وقۋ جىلىن ۇزدىك اياقتاسا, باسىرەلى بولادى. اتاسى سوزىندە تۇراتىن ادام. سول سەنىممەن ەندى جاقسىلاپ وقۋعا كىرىسكەن. كۇندەلىگىنە بەس دەگەن باعا تۇسكەن سايىن ۇزەڭگىگە اياعىن سالىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەتىن. ساعىزداي سوزىلعان وقۋ جىلى دا ءبىتتى-اۋ. كۇندەلىك كىلەڭ بەس, ەندى تۇلپار قايدا قاشار دەيسىڭ؟! اتاسى اينالىپ-تولعانىپ ءجۇرىپ, 350 سومعا تاي ساتىپ اپەردى. ءوزىنىڭ ەڭبەكاقىسى 76-اق سوم. ەكى ستۋدەنت وقىتىپ وتىر. وتباسىن اسىراپ وتىر. بالا-شاعانىڭ اۋزىنان جىرىپ, اتقۇمار نەمەرەنىڭ ءوتىنىشىن ورىندادى. ءوز اتى, ءوزىنىڭ تۇلپارى! ەندى ەشكىمگە كوزىن ساتپايدى.
ۇلتتىق دۇنيەگە بايلانىستى كوپ شارۋانىڭ قيۋى قاشقان كەڭەس زامانىندا جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا دەگەن تالپىنىس بار ەدى. كراسنويار سەلوسىنىڭ ىرگەسىندەگى №47 جىلقى زاۋىتى, پريرەچەن سەلوسىنداعى جىلقى زاۋىتى. بۇل زاۋىتتاردا قوستاناي جىلقىسىنىڭ تۇقىمى باعىلاتىن. ات زاۋىتى كىناراتى بار ق ۇلىن-تايلارىن جەكەمەنشىككە ساتۋعا حاقىلى. سونداي ءوز ىرىكتەۋىنەن وتپەي قالعان ءبىر جاباعىنىڭ بۇيىرعانى. ەڭ العاشقى بايگەگە قوسقان جۇيرىگى دە سول.
اتقا دەگەن قۇمارلىق جەر تۇبىندەگى ۆورونەج قالاسىنىڭ ماڭىنداعى حرەنوۆسكي ات زاۋىتىنىڭ بازاسىنداعى ۋچيليششەگە الىپ كەلگەن. ايتپاقشى, بۇل ۋچيليششەنىڭ قۇرىلعانىنا سول كەزدىڭ وزىندە 200 جىل تولىپتى. تاريحى تىم ارىدە جاتقان ۋچيليششەدە تىرنەكتەپ ءبىلىم جينادى. جىلقى تۇقىمىمەن, تاريحىمەن تانىستى, بولاشاعىن باجايلادى. جالعىز رەسەيدىڭ عانا ەمەس, الەمدەگى جىلقى اتاۋلىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسىن سارالادى. ءسويتىپ شاباندوز-جاتتىقتىرۋشى بولىپ شىقتى. سول كەزدە بار بولعانى 16-عا جاڭا تولعان.
كەيىن ارادا كوپ جىل وتكەن سوڭ, دالىرەك ايتساق, 1993 جىلى كراسنويار اۋىلىندا ات سپورتىن جانداندىرۋعا جانىن سالا كىرىستى. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى جولدا كىلەڭ جاقسى ادامدارعا جولىققان. سونىڭ ءبىرى سول ۋاقىتتا وبلىستىق تۋريزم جانە سپورت باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن, ۇلتتىق ونەردىڭ جاناشىرى قانات احمەتوۆ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى اسقار حاسەنوۆ. كەيىن دە جاناشىرلار تابىلىپ جاتتى. اتقا مىنگىسى كەلەتىن بالا كوپ. ولاردىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ ورەندەرى. قايسىسى كەلسە دە, ۋلفات نىعمەت ۇلى قۇشاق جايا قارسى الادى. بىردە شاعالالى وزەنىنىڭ اڭعارىندا بالالاردى اتپەن سەيىلدەتىپ جۇرگەن. كۇن جەلكەم, وڭمەڭىڭنەن وتەتىندەي سۋىق بولاتىن. شاماسى وزەن ۇستىندەگى كوپىرمەن ءوتىپ بارا جاتىپ كوزى شالعان بولۋى كەرەك, «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ءاليدار وتەمۇراتوۆ اتقۇمارلارعا بۇرىلعان. بۇل بولسا باسقا لايىقتى ورىن جوق ەكەندىگىن, وسىلايشا قىسى-جازى امالدايتىنىن ايتىپ جاتىر. اتقۇمار بالالارعا جانى اشىعان بولۋى كەرەك, ءاليدار بولات ۇلى بىردەن كومەك قولىن سوزعان. ۇزىندىعى 75 مەتر, كولدەنەڭى 20 مەتر مانەج سالىپ بەردى. بۇل اتبەگى ءۇشىن كوپتەن بەرى ورىندالماي كەلە جاتقان ارمانى ەدى. ەندى مىنە, اتقۇمار بالالار قىسى-جازى ات سپورتىمەن جاتتىعا الادى.
–بۇرىن وسى اۋىلداعى ۇلتتىق سپورت مەكتەبىندە قىزمەت ىستەگەنمىن,–دەيدى اتبەگى,– قازىر ءوزىم ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋعا ۇلەس قوسۋدامىن. جۇيرىك باپتايمىن, شاباندوز دايىندايمىن. ءبىزدىڭ سالاداعى ەڭ باستى ماسەلە, تۇرقى كەلىسكەن تۇلپار تابۋ. قازىرگى كۇنى قازاق جىلقىسىنان ءجۇيرىك شىقپايدى دەگەن ۇعىم قالىپتاسىپ وتىر. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار, ءتۇبىن قۋىپ كەلسەڭ, بىلايشا تۇيىندەۋگە بولادى. باعزى زاماندا قازاق جىلقىنى شامامەن ءۇش توپقا ءبولىپ باعالاعان. ءبىرىنشىسى, جابى تۇقىمداس جىلقى. بۇل تەك ەتتى تۇقىم. اتالارىڭىزدا «جابىدان ايعىر سالساڭىز, جاۋعا مىنەر ات تۋماس» دەيتىن ءسوز بار ەمەس پە؟ راس, جابىنىڭ وزىندىك قاسيەتى بار, ول قىستىڭ سۋىعىنا, جازدىڭ ىستىعىنا ءتوزىمدى. جىل ون ەكى اي بويى قولعا قارامايدى. سونىسىمەن قۇندى. مۇنى ءبىر توپ دەڭىز, ەكىنشى توپ ءسان مەن سالتاناتقا مىنگەن جىلقى. الاش جۇرتى ازۋىن ايعا بىلەپ, مەيماناسى تاسىپ تۇرعان كەزدە جىگىت-جەلەڭ, قىز-قىرقىن ساندىككە مىنگەن, باي-مىرزالار سالتانات ءۇشىن ۇستاعان. قىزدى اۋىلدىڭ قاسىنان جالتاڭ قاققىزىپ جورعا, جۇيرىك ءمىنىپ وتكەن قانداي عاجاپ, شىركىن؟! ال ءۇشىنشى توپ جەلقۋىق جۇيرىك. قازاق دالاسىندا ءوزىنىڭ ءتول مالىنان شىققان تالاي جۇيرىكتىڭ اتى تاريحتا تاڭبالانىپ قالدى ەمەس پە؟ مەنىڭ اتامنىڭ تاتار تىلىندە جازىلعان پوۆەسى بار. اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىن سيپاتتاعان جانە ەكىنشى ءبىر جاي – جىلقىنىڭ كوپتىگى. قازىرگى ەمەس, بۇرىنعى. كوپ جىلقىنىڭ ءىشىنەن «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار» شىعادى ەمەس پە؟!
استانا قالاسىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە ءدۇبىرلى الامان بايگە وتكىزىلدى. ات تۇياعى جەتەتىن جەردەن نەبىر جۇيرىك بايگە جولىنا شىقتى. وسى جولى دا كوكشەلىك اتبەگىنىڭ جۇيرىكتەرىنىڭ باعى جاندى. الاماندا ەكىنشى بولسا, توق بايگەدە ءبىرىنشى, جورعا جارىستا بۋراباي باۋرايىنداعى مەزگىلسور اۋىلىنىڭ اتبەگى امانتاي ماعزۇموۆتىڭ بوتاگوزى قارا ءۇزىپ كەلدى. تۇساۋكەسەردە پايدالانىلعان اتشابار كراسنويار سەلوسىنا كوشىرىلدى. ۇلتتىق سپورت مەكتەبىنىڭ ەنشىسىندە. بۇل دا ۋلفات نىعمەت ۇلىنىڭ ءجۇيرىكتەرىنىڭ ارقاسى.
اتبەگىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىرگى كۇنى باعى جانىپ تۇرعان جىلقى – اعىلشىن جۇيرىكتەرى. قولى جەتكەندەر ۇستاپ بايگەگە قوسىپ ءجۇر. باياعىدا اتقۇمار بالا قالانىڭ ىرگەسىندەگى اتاسىنىڭ اۋىلىنا اڭسارى اۋىپ تۇرسا, بۇگىنگى اتبەگىلەردىڭ اڭسارى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا اۋىپ تۇر. ءوزى دە تالاي رەت بارىپ اعىلشىن تۇلپارلارىن اكەلدى. قازاقى جىلقىمەن بۋدانداستىردى. تۇقىم جاڭارتپاي بولمايدى, ءويتكەنى قولدا بارىمىزدان ايىرىلىپ قالدىق قوي.
– ساراپتاپ قاراساڭىز, – دەيدى اتبەگى, – كەشەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قارا بالتاسى قازاققا عانا ەمەس, قازاقتىڭ جىلقىسىنىڭ دا شەكەسىنە تيگەن. اق قاشىپ, قىزىل قۋعان قىرعىندا ۇدەرە كوشكەن ەلمەن بىرگە, مىڭ سان ادام, سول اداممەن بىرگە جىلقى دا اۋىپ كەتتى ەمەس پە؟! كوشكە جارايتىن, تاۋ اسىپ, تاس باسقاندا قاجىمايتىن تالاي تۇلپاردىڭ تاعدىرى سول تۇستا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. ءارينە, ادام سياقتى جىلقىنىڭ دا قانى الماسىپ تۇرۋى ابدەن ءمۇمكىن. مىسالى, وسى توڭىرەكتە قوياندى, اتباسار جارمەڭكەلەرى بولدى عوي. ول جارمەڭكەلەرگە قىرىم مەن قىتايدان ساۋداگەرلەر اعىلدى. جاياۋ كەلگەن جوق, اتقا ءمىنىپ كەلدى. ايداعانى كەڭ قۇرساقتى ماما بيە, ارقىراعان ايعىر. سودان سوڭ تۇقىم الماسۋ بولماي تۇرا ما؟ مىسالى, ەرەن جۇيرىك قۇلاگەردىڭ ءتۇسىنىڭ قۇلا بولعاندىعىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى عوي. ال قۇلا ءتۇس اراب جىلقىسىنا ءتان. دەمەك, قۇلاگەردىڭ قانىندا اراب جىلقىسىنىڭ قانى بولۋى ابدەن مۇمكىن ەمەس پە؟..
قانشا رەت بايگە العانى ەسىندە جوق, ادەيىلەپ ساناماپتى دا. وتىزدان استام حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق الامان بايگەدە توپ جارعان. كىلەڭ ءبىرىنشى ورىن. ەكىنشى, ءۇشىنشىنى ساناپ وتىرعان جوقپىز. ءۇش ۇلتتىق سپورت ءتۇرلەرىنەن سپورت شەبەرلەرىن ءتاربيەلەگەن. بىرەۋى ءوزىنىڭ قىزى – رۋميا ۋسمانوۆا. قازىر قىزى اتقۇمارلارعا تالىمگەرلىك جاساۋدا. كوكشەنىڭ باۋرايىندا ات سپورتى ءتۋريزمىن دامىتپاق. ەڭ باستى ماقسات, قازاقى جىلقىدان قاناتتى تۇلپار شىعارسام دەيدى.
– اعىلشىن, اراب جىلقىسىمەن الاماندا ات وزدىرعانىڭمەن, ءوز جىلقىڭداي وزەگىڭدى جارا قۋانبايدى ەكەنسىڭ,–دەيدى اتبەگى,–قۇلاگەردىڭ شابىسىن كورگەن ەلدە سونداي ءبىر تۇلپار تاپسام ارمانىم بولماس ەدى!
اقمولا وبلىسى
