«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ توڭىرەگىندە تالايدىڭ كوكەيىندە ءتۇرلى ساۋالدار بار. سولاردىڭ العاشقىسى وتكەن مەن بۇگىندى سالىستىرۋدان, كەشەگى كۇنگە كوز تاستاپ, بولاشاقتى بولجاۋدان باستالادى. بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا «بولاشاق»-تىڭ گرانت سانى الدەقايدا ازايدى. ماسەلەن, 2005-2006 جىلدارى 2 574 ادامعا گرانت تاعايىندالسا, بيىل 555 ستيپەنديا جوسپارلانعان. دەسە دە, بۇل ەكىنشى جاعىنان ۇمىتكەرلەر سانىنىڭ كەمۋىمەن بايلانىستى شىعار دەگەن وي كەلەدى. سەبەبى قازىر ءوز بەتىمەن وقۋعا اتتاناتىنداردىڭ قاتارى كوپ. «بولاشاق» باعدارلاماسىنا جاۋاپتى حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى جانبولات مەلدەشوۆ: «باسقا مۇمكىندىكتەر بولعان سايىن ولاردا تاڭداۋ دا كوبەيەدى. الايدا «بولاشاق» باعدارلاماسىنا ۇمىتكەرلەر سانى دا, ازاماتتاردىڭ وقۋعا ىقىلاسى دا كەمىگەن جوق. بۇرىن دا 1 ورىنعا 4-5 ادام تالاسقان, قازىر دە سولاي», دەيدى.
ورتالىق وكىلىنىڭ مالىمەتىنشە, وسىعان دەيىن بارلىعى 431 ادام ستيپەندياسىن الماعان. ونىڭ ىشىندە قولى جەتپەگەن 287-ءسى وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ تومەندىگىنەن, 67-ءسى ەلدە ەڭبەك وتىلدەرىن وتەمەگەندەر نەمەسە ماماندىعىنا ساي جۇمىس ىستەمەگەندەر. ال 77-ءسى ءوز ەركىمەن ستيپەنديادان باس تارتقان. ولاردىڭ ءبارى اقشانى بيۋدجەتكە قايتاردى دەلىك, الايدا ستيپەنديانى الىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە وقي الماي, تەك ءتىل ۇيرەنۋمەن شەكتەلىپ, ەلگە قايتىپ كەلگەندەر دە بار. ونداي جاعدايدا مەملەكەتتىڭ اقشاسى قايتارىلا ما؟ «ءبىلىم شەتەلگە بارعاننان ەمەس, تەك قانا ەڭبەكپەن كەلەدى», دەگەن ج.مەلدەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, وقي الماعانداردىڭ سانى 1 پايىزعا دا جەتپەيدى. ولارمەن ارنايى ساۋالداما جۇرگىزىلگەندە, كوپشىلىگى شەتەلدە دە قازاقتاردى ىزدەپ تاۋىپ, سولارمەن ارالاسىپ, شەت ءتىلىن جەتىلدىرە الماعانى بەلگىلى بولعان. 400-دەن اسا ادام وقي الماي قايتىپ كەلگەن. 9 ملرد-عا جۋىق قارجىنىڭ 4 ملرد-سى مەملەكەتكە قايتارىلدى. قالعانى قايتارىلىپ كەلەدى.
«بولاشاقتىڭ» ءبىر تۇلەگى نۇر-سۇلتان ىرگەسىندەگى اۋىلدا جۇمىس ىستەيدى. ەندىگى ەكى جىلدا ەڭبەك ءوتىلىن وتەپ بىتەدى. ءىرى, مەيلى شاعىن قالالاردىڭ جانىنداعى اۋىلداردىڭ جاعدايىن شالعايداعى ەلدى مەكەندەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. وندا ساپالى تۇرماق, مۇلدە مامان جەتىسپەيتىن جايتتار جەتەرلىك. وسىندايدا «پىسىقتاردى» اقيقاتىندا اقساپ تۇرعان الىستاعى اۋىلداردى كوتەرۋگە جىبەرسە ءجون ەدى دەيسىڭ. وسى ءجونىندە ورتالىق باسشىسى: «بۇل ىسپەن اينالىساتىن ارنايى دەپارتامەنت قاي وڭىرگە قانداي مامان كەرەگىن زەرتتەيدى, سول ارقىلى جىبەرىپ وتىرادى. قالا ىرگەسىندەگى اۋىلدا جۇمىس ءوتىلىن وتەپ جاتقان ادامعا كەلسەك, زاڭعا قارسى شىعا المايمىز. ول – قۇجات بويىنشا اۋىل, ونىڭ اۋدانى, وبلىسى بار. سوندىقتان وعان وزگەرىس ەنگىزۋ قولىمىزدان كەلمەيدى», دەدى.
ەلدەگى ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىستا جوق ماماندىقتاردى وقىپ كەلىپ, ءوز سالاسىندا جۇمىس تاپپاي ساندالىپ جۇرگەن تۇلەكتەر تاعى بار. امالسىزدان باسقا جۇمىسقا باس سۇعادى. كەيدە سانالى تۇردە تابىلىپ تۇرعان جۇمىستان باس تارتادى. نەگە؟ تابىسى جاقسى. ال بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ج.مەلدەشوۆ: «سۇرانىستا جوق ماماندىقتاردى وقيتىندار, سودان كەلىپ جۇمىس تاپپايتىندار بار. بۇل – پروبلەما, جاسىرمايمىز. وندايدا العان ماماندىعىنا جاقىن سالادا بولۋىن قاداعالايمىز. ءبىر «بولاشاق» تۇلەگىنە 3-4 جۇمىس بەرۋشى تۇر. دەمەك, ولار قانداي جاعدايدا دا سۇرانىسقا يە», دەپ ءتۇسىندىردى.
«بولاشاقپەن» شەتەلدەن ديپلوم عانا ەمەس, تاجىريبە الىپ كەلۋگە دە مۇمكىندىك بار. بىراق ءبىر قىزىعى تاعىلىمدامادان وتۋگە بارىپ, ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ قايتاتىندار ءجيى كەزدەسەدى ەكەن. وعان ءبىر سەبەپ – تاعىلىمدامانىڭ سوڭىندا ەمتيحان نە تەست سەكىلدى ەشبىر سىناق بولمايدى, ياعني ەركىنسىڭ. وسى ورايدا تاعىلىمدامانىڭ ورنىنا Phd سانىن ارتتىرعان الدەقايدا ءتيىمدى سەكىلدى وي كەلەدى. «تاعىلىمداماعا بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ستيپەنديا سانىن ازايتتىق. بۇل باعىت بويىنشا اتتانعاندار سانى تەك 10 پايىزدى قۇرايدى. بۇرىنعىداي پراكتيكالىق ەمەس, عىلىمي باعىتتاعى تاعىلىمدامادان وتۋگە عانا جىبەرىلەدى. تاعىلىمداما تالاپتارى قاتاڭداتىلدى», دەيدى ج.مەلدەشوۆ.
بيىل ۆەنگريا قازاقستاندىق تالاپكەرلەرگە 200 گرانت ءبولىپ وتىر. بۇل تۋرالى ءوز ويىمەن بولىسكەن ماجارستاننىڭ قازاقستانداعى ءتوتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اندراش باراني وتكەن جىلدىڭ اقپان ايىندا بۋداپەشتتە العاش رەت وتكەن قازاقستان مەن ماجارستان رەكتورلارىنىڭ فورۋمىندا 20-دان استام شارتتار مەن مەموراندۋمعا قول قويىلعانىن ايتتى. العاشقى ۋنيۆەرسيتەت ىرگەتاسى 1367 جىلدارى قالانعانى مەن نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن 14 ۆەنگر لاۋرەاتتى العا تارتقان ا.باراني مىرزا: «بيىلعى ستيپەنديالىق باعدارلاماعا 1000-نان استام ءوتىنىش بەرىلدى. سۇرانىسقا ساي گرانت سانىن 200-دەن 250-گە ارتتىرۋ جوسپاردا بار», دەيدى.
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى جيعان ءبىلىمىن قانشالىقتى پايدالانىپ ءجۇر؟ وسى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن ن.ك. دەگەن ازامات يگەرگەن ءىلىمىن ەلدە تولىق قولدانا الماي جۇرگەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ويىنشا, قوعام حالىقارالىق دەڭگەيدە ءبىلىم الىپ كەلگەن جاستاردان ۇلكەن وزگەرىس, قۇبىلىس, دامىتۋ, رەفورما كۇتەدى. الايدا كۇتكەن ناتيجە بولا بەرمەيدى. ونىڭ سەبەبىن ادام رەسۋرستارىن باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ كەلگەن كەيىپكەرىمىز: «ءبىز تاجىريبەنى ەمەس, تەوريانى الىپ كەلەمىز. لايىقتى ناتيجە بولۋى ءۇشىن ورتالىق «گۋگل», «مايكروسوفت», «شەۆرون», «مەرسەدەس» سەكىلدى شەتەلدىك كومپانيالاردا تاجىريبەدەن ءوتۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت», دەيدى. ءبىتىرۋشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىمدى بارلىق جەردەن الۋعا بولادى, ال تاجىريبە – بارىنەن قىمبات. «تەوريا العانىممەن, پراكتيكا الۋعا جوبا مۇمكىندىك بەرمەدى. شەتەلدىك كومپانيالار بىتىرگەن كەزدە كوپ شاقىردى. ال ەلدەگى ەڭبەك ءوتىلىمدى وتەپ بولعان سوڭ بارۋعا, تاجىريبەدە كورگەنىمدى كەيىن ەلگە الىپ كەلۋگە بولادى. بىراق قازاقستانداعى تاجىريبەمەن شەتەلدە ساپاڭ بىردەن تۇسەدى», دەيدى ول.
ساياسات نۇربەكتىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان 2014 جىلعى زەرتتەۋ جيناعىندا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق سالادا 35,10 پايىز, الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالادا 18,73 پايىز, مەديتسينادا 4, 35 پايىز ستۋدەنت ءبىلىم العانى كورسەتىلگەن. ال ورتالىقتىڭ جاساعان سوڭعى زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, تۇلەكتەردىڭ 53 پايىزى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالادا, 38 پايىزى ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق سالادا, 7 پايىزى مەديتسينادا, 2 پايىزى شىعارماشىلىق بويىنشا وقىپ كەلگەن. ياعني, گۋمانيتارلىق باعىتقا كوپ كوڭىل بولىنگەن. سوعان ساي بىتىرۋشىلەردىڭ 40 پايىزى ەكونوميكالىق سەكتوردا ەڭبەك ەتەتىنى ايتىلادى. 20 پايىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا, 7 پايىزى مەديتسينا سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. تۇلەكتەردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى – ءىرى كومپانيالار مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى. جۇزدەگەن «بولاشاق» ءتۇلەكتەرى عىلىمي-زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىپ, ينجەنەرلىك, مادەنيەت, دەنساۋلىق, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تاعى 100-گە جۋىق الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان. 2000-عا تارتا مۇشەسى بار «بولاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ قاۋىمداستىعى وسى دەرەكتەردى دايەكتەي تۇسەدى. اتالعان ۇيىمنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى لاۋرا دەمەسىن بىتىرۋشىلەردىڭ بيۋدجەتتەن بولىنگەن شىعىندى وتەۋگە اتسالىسىپ جاتقانىن ايتادى. «ءبىز 6-7 جىل ىشىندە مەملەكەتتەن ەش قاراجات الماي, دەمەۋشىلەر تارتۋ ارقىلى گولليۆۋدتىڭ 27 كينوسىن قازاق تىلىنە اۋداردىق. بۇل ءبىر عانا جوبا, تۇلەكتەر بارلىق سالانى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ, يگى ىستەر اتقارىپ كەلەدى», دەيدى ول.
Ward Howell حالىقارالىق زەرتتەۋ ۇيىمى قازاقستان نارىعىنداعى كومپانيالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا 2015 جىلى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. سوندا «بولاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ەكونوميكالىق نەمەسە بيزنەس سالاسىندا ەمەس, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەنى ايتىلعان. ءبىر ستيپەنديانتتىڭ وقىپ كەلۋىنە بيۋدجەتتەن, مىسالى, انگليانىڭ ماگيستراتۋراسىن ءبىتىرۋگە 50 268 اقش دوللارى, تەڭگەگە شاققاندا شامامەن 18-26 ملن بولىنەتىنىن ەسەپكە الساق, كەتكەن شىعىندى قايتارۋعا قاي سالا كوبىرەك ءمۇمكىندىك بەرەدى؟
تۇلەكتەردىڭ كەلگەننەن كەيىنگى ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايى العاشقى, ەڭ كوپ دەگەندە, 5 جىلدا عانا ەسەپكە الىنادى. وسى ەسەپ بويىنشا ولاردىڭ قاي سالادا, قانداي قىزمەتتە جۇمىس ىستەپ جاتقانى انىقتالادى. الايدا بىتىرۋشىلەردىڭ شەتەلدەن جيناعان قورىن, ءبىلىمىن قوعامعا, ەلگە قالاي, قانداي دارەجەدە بەرىپ نەمەسە وزگەرىس ەنگىزە الىپ جاتقانىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەيدى. بۇل «بولاشاق» بىزگە نە بەردى؟» دەپ باستالاتىن باعدارلاما ايناسىنداعى ءتۇرلى سۇراقتارعا بەرىلەتىن تۇشىمدى جاۋاپقا توسقاۋىل بولىپ تۇرعانداي.
بالاسىن بار مالىن ساتىپ وقىتاتىن بۇگىنگى قازاقتا «بىلىمگە سالىنعان ينۆەستيتسيا ەسەلەپ قايتادى» دەگەن تۇسىنىك بار. ەلدىك ساياسات تا وسى ءبىر قاراپايىم ۇعىمنان باستاۋ العان. 20 جىل بۇرىن بىتىرگەن تۇلەك رەفورما ەنگىزە الاتىن پارمەنى بار قىزمەتكە ەندى عانا كەلگەنىن ەسكەرسەك, ەسەلەپ قايتۋدىڭ اۋىلى ءالى الىس-اق.
