تاريح • 19 ناۋرىز، 2019

قاڭلى ءبيى

1473 رەتكورسەتىلدى

ۇلى جىبەك جولى تەك ساۋدا جولى عانا ەمەس، ول – مادەنيەت كەرۋەندەرىنىڭ ۇلى جولى. جىبەك جولى ارقىلى ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ شارتاراپقا تارالعانىن كۇللى الەم راستايدى. قىتايعا ورتا ازيادان جەتكەن مادەنيەتتەردىڭ سانىن ساناپ، ءتۇسىن تۇستەپ شىعۋدىڭ وزىنە قانشاما جىل قاجەت.

قاراڭىز، بۋددانى قىتايعا ور­تاازيا­­­لىقتار اپار­دى، يسلامدى قى­تاي­­عا ورتاازيا­لىق­تار اپاردى، مۇسىن­­­­شى­لىك، بيشىلىك، كۇيشىلىك ونەرى­نىڭ كەي تۇرلەرىن دە قىتايعا ورتاا­زيا­­لىق­­تار اپارعان-دى. قىتاي­دىڭ تاڭ پات­­شالىعى تۇسىندا ورتاازيا­لىق­تار­­دىڭ قاڭلى ءبيى قىتايعا تارالىپ، حۋ ءبيى نەمەسە قاڭلى ءبيى دەگەن اتپەن تاريح­قا تاڭبالانىپ، ەستەن كەتپەس­تەي ءىز قال­دىرىپتى. سوزىمىزگە دالەل رەتىن­دە تاڭ ەلىنىڭ الپاۋىت اقى­نى باي ءجۇي­دىڭ (بو تسزيۋي) مى­نا ءبىر ولەڭىن قازاق­شالاپ، ونىڭ ماعىناسى مەن تاريحىن تار­قا­تىپ كورسەك دەگەن بەكىمگە كەلدىك.

ولەڭدى اسا كوركەم دەڭگەيدە اۋدارۋعا بولار، بىراق ونىڭ كەي تۇستارىن انىق كورسەتىپ شىعۋ تىم قيىنعا تۇسەدى. ولەڭدەگى تاريحي شىندىقتى اشۋ ءۇشىن ونىڭ كوركەمدىگىنە قاراعاندا، تۇپ­نۇسقالىق ءمانىن باستى ورىن­عا قويىپ، ويدى تۋرا جەتكىزۋ جاعىنا باسا نازار اۋدارىلدى. تاڭ ولەڭدەرىنىڭ كوركەم­دىگىندە شەك جوق، قىتاي اقىن­دارىنان ءالى كۇنگە دەيىن ول دەڭگەيگە جەتكەن تاعى ەشكىم جوق. وسىدان-اق پوە­زيا­­لىق شىعارمالاردى اۋدارۋدىڭ قانشا­لىقتى قيىن ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. ولەڭنەن ەستەتيكالىق ءلاززات الۋ ءۇشىن ولەڭ قاي تىلدە بولسا سول تىلدە وقى­ل­عانى تىپتەن جاقسى. ءبىز وسى ماقا­لا­نىڭ مازمۇنىن اشۋ ءۇشىن ولەڭگە تەك ماع­ى­نالىق اۋدارما جاسادىق. 

«حۋدىڭ ءبيشى قىزى» اتتى ولەڭنىڭ ءماتىنى

ءبيشى قىز، ءبيشى قىز، حۋدىڭ ءبيىن بيلەگەن، قۇلاعىن ىشەككە تىگىپ، قولى دۇمباقپەن يىلگەن. قاعىلسا دۇمباق، شەرتىلسە ىشەك، جەڭى بايراق جەلبىرەگەن، شىر كوبەلەك اينالسا، بەينە اق قار جەلگە ۇيىرىلگەن. اينالسىن وڭعا، زىرلاسىن سولعا - ءبارىبىر جالىقپاس، ءجۇز، مەيلى مىڭ رەت زىرلاسىن، ەشقاشان تالىقپاس. جاراتىلىس بولعانمەنەن مىڭ ءتۇرلى، وعان استە تەڭ كەلمەس، زىرلاعان دوڭعالاق، ۇشقان قۇيىن دا ىلەسە الماس وعان، ءسىرا. كۇي توقتاسا، شورت توقتاپ، حانعا سالەم جاسايدى، حانىمىز سوندا وتىرار، ەسى شىعىپ ىرجيىپ. حۋ ءبيىن بيلەگەن قىزدىڭ تەگى قاڭلىدان، كەلىپ ەدى شىعىسقا تالماي اسىپ سان قىردان. تۇنيازدا كوپ ادام بيلەسە دە حۋ ءبيىن، امال نە، سەندەي بولۋ ولارعا تىم قيىن. تيانباۋدىڭ سوڭى بولعاندا، زامان سونشا بۇزىلدى، وردا ىشىندەگى بەكزاتتار حۋ ءبيىن ۇيرەنىپ، قىزىندى. وردانىڭ سىرتىندا تايجىن، ىشىندە لۋشان بار، جۇرتتان وزىپ، ەكەۋى دە مىقتى ءبيشى بولعاندار. ياڭگۋيفي بي بيلەپ، ءان سالىپ، ونەر قۋعان، ونەرىن حان كورىپ، ورداعا قوشەمەتتەپ حانىم قويعان. ءبيشى لۋشان ءبيىن بيلەپ حان كوزىن بايلادى، قالىڭ قول حۋاڭحىدان وتسە دە، حانىمىز سەكەم المادى. بي بيلەپ، ءان شىرقاپ، حانعا جاققان اناۋ ەركە حانىم، قاشىپ ءجۇرىپ وپات بولعاندا، حان قايعىردى سونشاما. وسىنداي اسپان قۇلاپ، جەر اۋدارىلعان قاسىرەتتى زامان بولدى، بي كەلگەنگە ەلۋ جىل بولسا دا، ءالى توقتار ءتۇرى جوق-تى. ءبيشى قىز، بيلەمەشى قۇر، ولەڭىمدى مىنا جازعان، حانىمىزعا جەتكىزشى، ساباق السىن وتكەننەن. 

باي ءجۇي – ەجەلگى تاڭ ديناستيا­سىنىڭ اسا كورنەكتى رەاليست اقىنى. ليباي، دۋفۋلارمەن اتى قاتار اتالاتىن تاڭ ءداۋىرى ادەبيەتىندەگى ءۇش الىپتىڭ ءبىرى. جاس شاعىندا پاتشا ورداسىندا قىزمەت ەتكەن، كەيىن قارا­پايىم حالىق جاعىنا شىعىپ، شىن­دىقتى شىعارماسىنا ارقاۋ قىلدى، سوڭعى ءومىرى كەدەيشىلىكپەن وتكەن. شىعارمالارىنىڭ كوبى حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن ايتۋعا ارنالعاندىقتان، «زارلى اقىن» دەگەن اتى دا بار. ايگىلى پوەماسى «ۇزاق كۇرسىنۋ»، اتاقتى تولعاۋى «پيپا جىرى» سىندى 2700-دەن استام شىعارماسى قازىرگە دەيىن ساقتالىپ كەلدى. ونىڭ «حۋدىڭ ءبيشى قىزى» اتتى ولەڭى - كەزىندەگى ناقتى بولعان تاريحي شىندىقتان تۋعان تاريحي شىعارما.

قاڭلى ءبيى

ەرتەدەگى ۇلى تۇران دالاسىندا جاھۇت­تاي جايناعان جۇزدەگەن شاھار، مىڭداعان ەلدى مەكەننىڭ بولعانىن قارت تاريح راستايدى. سول تۇستا، وسى وڭىردە بي ونەرىنىڭ دامىعانى سونشالىق، سوناۋ شىعىستاعى قىتايلىقتاردى تاڭ-تاماشا ەتىپ، تامساندىرعانى بار. 

بي دەمەكشى، ول – تۇركى حالىق­تارى­نىڭ ەجەلدەن بار ساح­نالىق ونەرى. ءتۇپ-تامىرى تەرەڭ­­دە، وتە ەرتە زامان­دار­دا شا­مان­دىق باقسىلاردىڭ ءدىني راسىم­دەرىنەن قالىپتاسقان دەي­تىن تۇجىرىمدار كوپ ايتىلىپ ءجۇر. قازاق دالاسىنىڭ تاۋ-تاس­تارىن­داعى جار­­تاس بەتتەرىنەن كەزدەسەتىن، ەجەل­گى ادام­دار­دىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەي­نە­لەيتىن پەتروگليفتەر سان-ساناق­سىز. سونداي جارتاس سۋرەتتەرىنەن بىر­دەن كوزگە با­سى­­­لاتىنى بيلەپ تۇر­عان ادام­دار سۇل­باسى. سول جارتاس بەت­تەرىن­دە بيلەپ تۇرعان ادام سۇلباسى ءبىز­دىڭ اتا-بابالارىمىزدان قالعان ءىز. سون­­دىقتان تۇركى حالىقتارىندا بي ونە­رى­نىڭ تاريحى وتە ارىدەن باستالا­تىن­دى­عىنا ەشكىمنىڭ شەك كەلتىرمەسى حاق.

تۇركىنىڭ ءبىر بۇتاعى – قازاق. ونىڭ تاريحى ەجەلگى ءۇيسىن، ساق، عۇن، قاڭلى سياقتى ۇلىستار مەن تايپالاردان باستاۋ الادى. ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ شارۋا­شىلىقتارىنىڭ شالقۋى­نا بايلانىستى ولاردىڭ ءان-كۇي، مۋزىكا، بي ونەرى جاقسى دامىتىلعان. سوعان وراي ولاردىڭ كۇي ونەرى مەن بي ونەرى شىعىس­تاعى قىتاي­عا دەيىن جەتىپ، جال­عاس­قان، ءتىپتى ودان ءارى قاراي دامىتىلعان. 

ولەڭدەگى «حۋ ءبيىن بيلەگەن قىزدىڭ تەگى قاڭلىدان، كەلىپ ەدى شىعىسقا، تالماي اسىپ سان قىردان» دەگەن جول­داردان شىعارماعا ارقاۋ بولعان ءبيشى قىزدىڭ قايدان كەلگەندىگى بىر­­دەن انىق ايتىلىپ تۇر. وسىنداعى قاڭلى دەپ وتىر­عا­نى ەجەلگى زامانعى قاڭلى مەملەكەتى. ول مەملەكەتتىڭ سول زامانداعى ورنى سىرداريانىڭ سولتۇستىگىندەگى تۇران­­نىڭ كەڭ-باي­تاق ىرىستى ولكەسى ەدى. قاڭ­لى­لار قىتاي جىلنامالارىندا ب.ز.ب ءىىى-IV عاسىر­لاردان باستاپ كەزدەسە­دى. بۇل تۋرالى وتكەن جولعى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالاعان «ەجەل­­گى قاڭلىلار حان اعاش جازۋلارىن­دا حاتقا تۇسكەن» اتتى ماقالامىزدا ايت­قان بولاتىنبىز. قاڭلىلار كوپ دەرەكتەردە سىرداريانىڭ باتىس اعىسى توڭىرەگىنە قاراي ورنالاسقان مەملەكەت دەپ كورسەتىلەدى. چيڭ حاندىعىنىڭ اتاقتى تاريحشىسى ۆەيۋان دەگەن كىسى ءوزىنىڭ «شىڭ-ۋ جاز­بالارى» اتتى كىتابىندا ەجەل­گى قاڭلى مەملەكەتى­نىڭ ورنىن سىرداريانىڭ سولتۇستىگىندەگى كەڭ القاپ دەگەن. ونىڭ بۇگىنگى قازاق­­ستاننىڭ وڭتۇستىگى ەكەن­دىگىنە كوز جەت­كىزەمىز. سونىمەن بىرگە سول تۇستا قىتاي­لار قاڭلى مەملەكەتىنىڭ اتاۋى مەن سونداعى حالىقتى تەك ءبىر عانا قاڭ­لى اتاۋىمەن اتاعان. كەيىن قاڭلى مەم­لەكەتى قۇلاعانىمەن، «قاڭلى ۇلتى نەمەسە قاڭلى اۋلەتىنەن» دەگەن اتاۋلار قىتاي دەرەكتەرىنەن كوپتەپ كەزدەسەدى. قاڭلى قازاقتى قۇرايتىن ۇلى ءجۇزدىڭ ىشىندەگى ۇلكەن تايپا، ەجەلدەن سىر­داريا­نىڭ سولتۇستىك جاق القابىن مەكەن ەتىپ كەلەدى. سونداي دەرەك­تەرگە نەگىزدەلەر بولساق، ەجەل­گى قاڭلى مەملەكەتى مەن قىتاي ەلى اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناس­تار سانداعان عاسىر بويى جالعاسىن تاپقان. وتە-موتە جىبەك جولىنىڭ دامىتىلۋىنا ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ قوسقان ۇلەسى زور دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. 

تاڭ ديناستياسى تۇسىندا قىتايعا باتىستان كوپتەگەن بي تۇرلەرى ەنگىزىل­گەن. سونىڭ ءبىرى - وسى شىر كوبەلەك ءبيى، ءبيدى كوبىندە قىزدار بيلەگەن. بۇ­لار­دان باسقا دا بىرنەشە بي ءتۇرى باتىس ايماقتان قىتايعا كىرىپ، ءبارى دە «حۋ ءبيى» دەپ اتالعان. سول زاماندار­دان قال­عان قىتاي جازبالارىندا وسى بي «قاڭلى ءبيى» ( كاڭچۇي ۋ) دەپ تە حات­تالعان، سوندىقتان ولەڭنىڭ تاقى­رىبىن قاڭلى ءبيى دەپ اتاساق، ورىندى دەپ ەسەپتەيمىز.

ەجەلگى قىتايدىڭ تاڭ جىل­نا­ماسى­نا جاتاتىن «كونە تاڭنامادا» «كاي­يۋان­نىڭ ال­عاشقى جىلى (713 جىل) پاتشا ورداسىنا قاڭلى ەلىنىڭ ەلشىلەرى كەلىپ پاتشاعا ءوز قۇر­مەتتەرىن كورسەتتى جانە تارتۋ-تارالعىلارىن جاسادى، تارتۋ تارالعىلارمەن بىرگە ورداعا حۋ ءبيىن بيلەيتىن ءبيشى قىزدار اكەلدى» دەپ حاتتالعان. وسى دەرەك بويىنشا قاڭ­­لى­­نىڭ ءبيشى قىزى سول زامانداعى ديپ­­لو­ماتيالىق بايلانىستارعا ساي تاڭ وردا­سىنا ارنايى ورنالاستىرىلعان. سوندىقتان ولار جاي قىزدار ەمەس، ور­دا­دا قۇرمەتكە يە بولعان ەرەن ونەر يەسى. ولاردىڭ ونەرىنىڭ ەرەكشە بول­عانى سونشا، قارا حالىقتان تارتىپ پاتشاعا دەيىن تاڭداي قاعىسىپ تاما­شالاعان. مۇنى ولەڭدەگى «كۇي توق­تاسا شورت توقتاپ حانعا سالەم جا­ساي­دى، حانىمىز سوندا وتىرار ەسى شىعىپ ىرجيىپ» دەگەن ولەڭ جولدارىنان بايقاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە تيانباۋدىڭ زامانىندا قاڭلى ءبيى تاڭ ەلىنىڭ ورداسى ءچاڭان قالاسىنا تاراپ، بۇگىنگى زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا، حيت بولادى. مۇنى ولەڭدەگى «تيانباۋدىڭ سوڭى بولعاندا زامان سونشا بۇزىلدى وردا ىشىندەگى بەكزاتتار حۋ ءبيىن ۇي­رەنىپ قىزىندى» دەگەن جولداردان بايقاۋعا بولادى. ونداي بولسا بي نەسىمەن تارتىمدى؟ ەجەلگى قىتايدىڭ تاڭ جىلناماسىنا جاتاتىن «كونە تاڭناما. ءان-كۇي تاريحىندا» (جيۋ تاڭ شۋ): «قاڭلى ونەرپازدارى باستارىنا جىبەك ورامال تاعىپ، سۋدىراق جىبەكتەن زەرلى جاعالى ۇزىن كيىم كيەدى. بيشىلەرى زەرلى جاعالى ۇزىن جىبەك كويلەك، بۇتىنا اقشاعىل جۇقا شالبار، اياعىنا قىزىل ەتىك كيەدى. ولار شىركوبەلەك اينالىپ بيلەگەندە، قۇددى قۇيىن سياقتى بولىپ كەتەدى، بۇل بي حۋدىڭ شىركوبەلەك ءبيى دەپ اتالادى. ءبيدى ەكى كىسى بيلەيدى، ءبىر كىسى ۇلكەن باراباندى، ءبىر كىسى كىشى باراباندى ۇرادى، ەكى كىسى سىبىزعى تارتىپ، ءبىر كىسى جەز بارابان قاعادى» دەپ جازىلعان. بۇلاي جازىلۋدىڭ سەبەبى دە بار. ولاي دەيتىنىمىز قاڭلى ءان-ءبيى كەزىندە قىتايدىڭ ءان-بيىندەگى ءبىر ءتۇرى بولىپ قالىپتاسقان ەدى. وسى سوزىمىزگە تاعى دالەل رەتىندە قاڭلى ءبيى تەك جازبا دەرەكتەردە ساقتالىپ قويماي، قىتاي جەرىندەگى ايگىلى مادەنيەت ور­تا­لىقتارىنداعى قابىرعا سۋرەتتەردە ساقتالعاندىعىن ايتار ەدىك. سان عاسىردىڭ الدىندا سالىنعان سول ءبىر سۋرەت مىڭ جىلدىڭ الدىندا بول­عان جاعدايدى تاپ كەشە بولعانداي كور­سەتىپ تۇر. ول سۋرەت قازىرگى كەزدە «الەم مادە­نيەتىنىڭ اسىل قازىناسى» اتالاتىن دۇنحاڭ موگاۋ ۇڭگىرلەرىن­دەگى ءنومىرى 220 تاس (سۋرەتتە) ۇڭگىردىڭ قابىرعاسىندا تۇر. دۇنحاڭ جانە موگاۋ ۇڭگىرلەرىن بۇل ارادا تانىستىرىپ وتىرمايمىز، ول تۋرالى وتكەندە موگاۋ ۇڭگىرلەرىنىڭ قۇپيالىقتارىن تانىستىرعان تۇستا ايتقان بولاتىنبىز. وسى ءبىر عاجايىپ سۋرەتتەن ءبىز ەجەلگى قاڭلى ءبيىنىڭ شىن كورىنىسىن كوزىمىزبەن كورە الامىز.

اقىن ولەڭدە قاڭلى ءبيىن بيلەگەن ءبيشى قىزدىڭ ونەرىنە ەرەكشە ءتانتى بولا وتىرىپ، ونىڭ قيمىلىن وتە جوعارى ورەدەگى كوركەمدىك ادىستەرىمەن سۋرەتتەگەن. الايدا اقىننىڭ نەگىزگى ايتپاق ويى ول ەمەس-ءتى. اقىننىڭ ولەڭدەگى جەت­كىزبەكشى بولعان وزەكتى يدەياسى – شەتتەن كىرگەن مادەنيەتتەرگە اباي­لاپ قاراپ، ودان ساقتانۋدى، شەت­تىڭ دۇنيەسىنە اربالىپ ءجۇرىپ ءوز جاعدايىن ۇمىتىپ كەتپەۋ كەرەكتىگىن ەل بيلەگەن بەكزاتتارعا ۇعىندىرۋ. اقىننىڭ بۇلاي ايتۋىنا ۇلكەن تاريحي وقيعا سەبەپ بولعان. 

ولەڭدە «قالىڭ قول حۋاڭحى­دان وتسە دە حانىمىز سەكەم المادى» دەگەن ولەڭ جولدارى كەزدەسەدى. مۇندا، 755 جىلى ءانلۋشان يۋجوۋدا ب ۇلىك شىعارىپ، قالىڭ قولدى تاڭ ورداسىنا اتتاندىرادى. ءانلۋشاننىڭ اتتى اسەرلەرى حۋاڭحىدان وتكەنى تۋرالى پات­شاعا حابار جەتەدى، الايدا پاتشا وعان سەنبەي، كۇندەگىسىندەي بيشىلەرىن بيلەتىپ، جايباراقات وتىرا بەرگەنى ايتىلىپ وتىر. ونداعى سەبەپ ءانلۋشان­نىڭ ليلوڭجي پاتشانىڭ سەنىمىنە ابدەن كىرىپ العاندىعى. ءانلۋشان پاتشاعا ەكى ىسىمەن جاققان، ءبىرىنشى ول وسى حۋ ءبيىن بيلەۋدە شەبەر بولعاندىعى ءۇشىن، ويت­كەنى پاتشا حۋ بيىنە وتە قىزىعىپ، ونى ۇزدىك تاماشالايتىندىعىندا; ەكىنشى پاتشانىڭ ەركە حانشايى­مى ياڭ گۇيفي دا سول ءبيدىڭ شەبەرى بولعاندىقتان ءانلۋشان وعان وگەي بالا بولىپ العان. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى پاتشا ونى وزىنە قارسى شىعادى دەپ ەشقاشان ويلاماعان. ولەڭدەگى «وردانىڭ سىرتىندا تايجىن، ىشىندە لۋشان بار، جۇرتتان وزىپ ەكەۋى دە مىقتى ءبيشى بولعاندار» دەگەن جولدار سونى مەڭزەيدى. ولەڭدى شىعارعان اقىننىڭ ويى بويىنشا بارلىعى ءبيدىڭ كەسىرىنەن بولدى، بي بولماسا ءانلۋشان بولماس ەدى، ءانلۋشان بولماسا ب ۇلىك تۋىلماس ەدى دەمەكشى. 

ولەڭدەگى «بي كەلگەنگە ەلۋ جىل بولسا دا ءالى توقتار ءتۇرى جوق» دەگەن جولدا اقىن قاڭلى ءبيىنىڭ تاڭ ەلىنە جاپ­پاي تارالعانى، پاتشا ەل جاع­دايى­مەن ساناسپاي بي بيلەتۋمەن كۇنىن وتكىز­گەنىن، سونىڭ كەسىرىنەن مەملەكەتتەن ايىرىلىپ قالا جازداعانىن ەسكە سالا كەلىپ، سول كەزدەن وسى ولەڭ شىق­قانعا دەيىن 50 جىلدان اسسا دا سول تۇس­تاعى پاتشانىڭ وتكەننەن ساباق الماي تاعى دا قاڭلى ءبيىن بيلەتىپ، قىزىق قۋىپ جۇرگەنىن سىناعان. 

ولەڭنەن بىلەتىنىمىز ۇلى جىبەك جولى ارقىلى ءبىزدىڭ مەكەننەن قان­شاما مادەنيەتتەردىڭ سان قىردى اسىپ، شارتاراپقا تارالعانىن كوز الدىعا ەلەستە­تەمىز. ەجەلگى قاڭلى ءبيى، انە، سونىڭ ءبىر ايعاعى. 

قالبان ىنتىحان ۇلى،

جازۋشى، دەرەكتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان اۋرۋ

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

ۇعىنا بىلگەنگە – ۇلت تاعدىرى

ساياسات • بۇگىن، 06:57

كوڭىلگە مەدەت بولعان ماقالا

رۋحانيات • بۇگىن، 06:56

54 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:39

ەل بولىپ ەڭسەرەمىز

ساياسات • بۇگىن، 06:20

بۋمەرانگ

رۋحانيات • بۇگىن، 05:54

قورعاۋشىلارعا دا قولداۋ قاجەت

ايماقتار • بۇگىن، 05:46

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان سىرقات

ايماقتار • بۇگىن، 05:43

اقيرەكتە – ارىستان باب...

تانىم • بۇگىن، 05:33

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار