سوندا بۇ زاماننىڭ وتە تۋعان, وركەنيەتتىڭ ورىسىنە شىعىپ, اقپاراتتىڭ التىن كىلتىن قولىنا ۇستاپ وتىرعان اسىل ۇرپاعىن يلاندىراتىن «بەيىمبەت مايلين عۇمىر كەشكەن زاماننىڭ دا, بەيىمبەتتەي جازۋشىنىڭ دا ەندى تۋى ەكىتالاي» دەگەن اينىماس ءۋاج عانا بۇعان توقتام بولا الار-دى دەپ ويلايمىن. ارداقتى ۇستازىم, كورنەكتى عالىم تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ: «ەگەر جەر بەتىنەن قازاق دەگەن حالىق جويىلىپ كەتپەسە, ءبىز بەيىمبەتكە ۇنەمى ورالا بەرەتىن بولامىز» دەگەن ءوزىم قۇبىلاناماداي قابىلداعان تۇجىرىمى كەشەگى مەن بۇگىنگىنىڭ جەمىستى جالعاسۋىنا جول اشقان جاڭا زاماننىڭ احۋال-حالىنەن جانە ءبىر حاباردار ەتسە كەرەك.
ءيىسى قازاق بالاسى ءۇشىن بەيىمبەت مايليندەي ماعىنالى جازۋشىنىڭ ورنى دا, ورنەگى دە بولەك. جۇرتتىڭ ءبارى بەيىمبەتتى بىلەدى, بەيىمبەتتى ايتساڭ, كىم بولسا دا جەلپىنىپ, سويلەگىسى كەلىپ, ءبىر نارسە ايتقىسى كەلىپ تۇرادى. جازۋشىنىڭ اتىن ەستىگەندە كارى دە, جاس تا انتەك تۇرلەنىپ, الدەنەلەردى ەسىنە تۇسىرگەندەي, ەرىكسىز سەرگىپ سالا بەرەدى.
مۇنىڭ ەشبىر ەرەكشە سىرى جوق. ويتكەنى بەيىمبەت حالىققا ەرتە تانىلعان, وتە ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن جازۋشى. ءداۋىردىڭ بولمىسى مەن قۇندىلىقتارى جاڭارسا دا, بەيىمبەتتىڭ حالىققا قاراتا ايتقان ءسوزى وزگەرىسسىز قالدى, قاي زاماندا دا سول قازاقى قالپىندا حالقىنىڭ جۇرەگىنە قۇبىلماي قۇيىلا كەتتى. سوندىقتان بەيىمبەتتىڭ شىعارمالارىن وقىماعان دا, وقىمايتىن دا ادام جوق. بۇرىن وقىماعان ادام – ءبارىبىر وقيدى; ال بۇرىن وقىعان ادام ۋاقىت وتە كەلە قايتا وقيدى. بۇل – دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيتىن شىندىق جانە بەيىمبەتكە بەيىل وقىرماننىڭ بويىندا بۇرىننان بار قۇبىلىس, جاڭا زامان دا مۇنى تەرىس دەي المادى.
راس, بەيىمبەتتىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى دا, ارالاسقان ادامى دا, شىعارماشىلىق امالى دا باسقاشالاۋ بولدى. سوعان وراي كەشەگى جازىپ قالدىرعان ءبىرسىپىرا ءسوزىنىڭ بۇگىنگى مىنبەگە جاراسپاۋى بەك مۇمكىن. الايدا جاراتىلىسى بارىمىزگە ورتاق الاش ۇلىنىڭ قيلى-قيلى كۇندەردەگى شارتتى دا ناقتى بەينەسىن انا ءتىلىمىزدىڭ كۇللى بايلىعىمەن بوياماسىز مۇسىندەپ, سول رياسىز اقكوڭىل تانىس-بەيتانىس قازاقتىڭ تۇتاس تۇلعاسىن الداعى جۇزجىلدىقتارمەن ماڭگىلىك جۇزدەستىرگەن قۇدىرەتتى قالامىن (قالامنىڭ كيەسىن دە, يەسىن دە ەسكە ۇستاي وتىرىپ) ەشقاشان بۇرىنعىنىڭ بۇلتارىسىندا قالدىرىپ كەتە المايتىنىمىز انىق. بۇل قاۋىرسىن كەزىنەن ۇلتتىق ادەبيەتتiڭ ۇدەرىسىمەن تىعىز بايلانىستى بولعان جانە قالىپتاسىپ, قاتايعالى قازاقتىڭ كوركەمسوزى مەن كوسەمسوزىنە ولشەۋسiز اسەر ەتiپ كەلە جاتقان ءھام اسەر ەتە بەرەتىن توسەلگەن, جۇيرىك, قايراتكەر قالام. قازاقى جۇرتتىڭ بەيىمبەت شىعارمالارىنا, ونىمەن داۋىرلەس قالامگەرلەردىڭ مۇراسىنا, سو زاماندا سومدالعان قالتقىسىز ادەبي كەيىپكەرلەردىڭ تابيعاتىنا قارايلاي بەرەتىنى سودان بولسا كەرەك.
بەيىمبەتتەي ءبىرتۋار جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرى مەن ادامي تاعدىرى تەڭدەس ەمەس. ول ايتارىن ايتىپ ۇلگەرمەگەن, جازارىن جازىپ تاۋىسپاعان, جۇرەكتەگى باتپان شەردى تۇتاستاي تارقاتىپ بەرە الماي كەتكەن بوزداق. حح عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى لاۋلاعان وتقا زار زاماننىڭ قۇيىن-جەلى ۇشىرىپ تۇسىرگەندە, اق ماقتاداي لاپ ەتىپ جانىپ, وتتى شەڭگەلدىڭ ورامىنان شىعا الماي قالا بەرگەن ەسىل ەر.
حح عاسىردىڭ باسىندا قولىنا قاۋىرسىن قالامىن العاندا ول جاي عانا بيمۇحامەد مايلين ەدى. سول عاسىردىڭ استان-كەستەن, الاعاي-بۇلاعاي, اۋمالى-توكپەلى, قيلى-قيلى كەزەڭدەرى ۇلتىن رياسىز سۇيگەن كىرشىكسىز بيمۇحامەدتىڭ جان دۇنيەسىن ەكىگە ءبولدى. ءومىر سۇرگەن قوعامى ءبىر بەيىمبەتتەن ەكى مايلين ءوسىرىپ شىعاردى. ءبىرىنشى مايلين حح عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنداعى ۇلتجاندىلىق ارمانىمەن الاڭسىز ەرجەتىپ, بالاڭ دا بالاۋسا شىعارماشىلىعىن وسى ارنامەن الىپ ءجۇردى; ەكىنشى مايلين – كەشەگى جەتپiس جىل بويى ءبارىمىز باستان كەشىرگەن تاپتىق قوعامنىڭ تانىمدىق تاڭباسىن بويىنا بەرىك ءسىڭىرىپ, «باس جازۋشى» دەگەن بيىكتە تۇردى.
بىراق جازۋشىنىڭ الاششىل ارمانى – كەڭەستىك داۋىردەن ءورىسىن تاپپادى, اقىرى وسى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنا اينالدى. ال كەڭەسشىل كەلبەتى عاسىرلار توعىسىنداعى بوستان ويمەن بىردەن بىتە قايناسىپ كەتە المادى. وسى كەزدە بەيىمبەتتىڭ وزىنە, شىعارمالارىنىڭ تاريحىنا, تاقىرىبىنا, يدەياسىنا, ول جاساعان كەيىپكەرلەر تابيعاتىنا دەگەن بۇرىننان قالىپتاسقان كوزقاراستىڭ ارەدىك ارلەنە باستاعانى سەزىلدى. ارينە مۇنداي ءبىرلى-جارىم وي-پىكىرلەر بەيىمبەتتىڭ ورنىققان فەنومەنىن السىرەتە قويمادى ءارى ۇلتتىق قازىنامىزعا اينالعان التىن قولدى شىعارمالارىنىڭ كلاسسيكالىق ساپاسىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ, كەلىسىمىن بۇزا المادى. بىراق ەڭ باستىسى – ادەبيەتتانۋداعى قالامگەردiڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ساياساتتىڭ اياسىندا ساراپتايتىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ورنىققان ەسكى ادىستەن باس تارتاتىن كەز كەلگەنىن ۇقتىردى.
وسى نەگىزدە بەيىمبەت سىندى كلاسسيكتەردىڭ كۇللى ءسوز مۇراسى بۇرىنعىداي بولشەكتەنبەي, تاۋەلسىز ەلىندە ءبىرتۇتاس شىعارماشىلىق قۇبىلىس رەتiندە قاراستىرىلۋى كەرەك دەگەن تۇجىرىمداما العا تارتىلدى. جانە بەيiمبەت مايليننiڭ شىعارماشىلىعىن وقۋ مەن وقىتۋدىڭ, زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدiڭ ءححى عاسىرداعى جاڭا عىلىمي باعىتى ونىڭ اعارتۋشىلىق يدەيانى ازاتتىق كۇرەسiنە ۇلاستىرعان الاششىل جازۋشى (1); جاڭا پرولەتارلىق ادەبيەت جاساۋعا اتسالىسقان كەڭەس جازۋشىسى (2); تاۋەلسiز ەلiنiڭ تاريحىندا لايىقتى ورنى بار ۇلت جازۋشىسى (3) تۇلعاسىنا ساي كەلەتىن ءۇش تۇرلاۋلى تەزيستەن تۋىندايتىنى تياناقتالدى.
جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىن زەردەلەۋدىڭ ءبىز ۇسىناتىن نەگىزگى بەس كەزەڭى دە وسى تۇعىرلى تەزيستەر ارقىلى ناقتىلانادى: بiرiنشi كەزەڭ – قولىنا قالام ۇستاعان ساتتەن باستاپ 1922 جىلعا دەيiنگi ارالىق. بۇل ونىڭ پاتشالىق رەسەي بودانىنداعى قازاق ەلiندە ۇلت ۇرانىن ۇستانىپ, وسى ماقساتپەن شىعارمالار تۋىنداتقان, 1917 جىلعى قوس توڭكەرiسكە تاپ بولعان, كەيiن الاش قوزعالىسىمەن قاناتتاساتىن شاعى. جانە دە شىعارماشىلىق عۇمىرىنىڭ ۇزاق ۋاقىت اشىپ كورسەتiلمەگەن كولەڭكەلى تۇسى; ەكiنشi كەزەڭ – 1922 جىلدان باستالىپ, 1937 جىلدىڭ ويرانىمەن اياقتالاتىن مەزگiل. 1922 جىلدان باستالۋ سەبەبi – ءدال وسى جىلى ول پارتيالىق-كەڭەستiك «ەڭبەكشiل قازاق» گازەتiنiڭ بوساعاسىنان اتتادى, بۇرىنعى يدەيالىق مۇراتى وزگەردi, جاڭا قوعامدى ناسيحاتتاۋ جولىنا ءتۇستi. جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ جەمiستi شاعى دا وسى كەزەڭ; ءۇشiنشi كەزەڭ – 1937-1957 جىلدار اراسى. وسى جيىرما جىل iشiندە ونىڭ ەسiمi مەن شىعارماشىلىعى «حالىق جاۋى» دەگەن قارا جامىلعىنىڭ استىندا جاتتى. بۇل كەزەڭدە بەيىمبەت تۋرالى مۇلدە ءسوز بولعان جوق, ول ۇرپاق ساناسىنان سىزىپ تاستالدى; ءتورتiنشi كەزەڭ – جازۋشى اقتالىپ, شىعارمالارى حالقىنا قايتارىلعان 1957 جىلدان باستاپ, ادەبي-عىلىمي زەرتتەۋلەر ارقىلى قازاق كەڭەس ادەبيەتiنiڭ نەگiزiن قالاۋشىلاردىڭ بiرi رەتiندە كەڭiنەن ناسيحاتتالىپ كەلگەن 1991 جىلعا دەيiنگi ارالىقتى قامتيدى. قازىر جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىن زەردەلەۋدىڭ بەسiنشi, ەڭ كەرەكتى كەزەڭiن باستان كەشiرۋدەمىز (بۇل جولعى ءسوزىمىزدى بەينەلى تۇردە «بەسىنشى كەزەڭ بايانداماسى» دەپ تە اتاۋعا بولار ەدى).
بەيىمبەت سان قىرلى جازۋشى. ول ادەبيەتتىڭ بارلىق سالاسىنا ارالاسىپ, بارلىق جانردا قالام تارتقان ادام. ادەتتە, كەز كەلگەن جازۋشىنىڭ تىرناقالدى كەزەڭiندە وتباسىنىڭ ىقپالى, ۇلكەندەردiڭ اڭگiمەسi, العاشقى تۋىندىلاردىڭ قىزىعى, ەلiكتەۋ-سولىقتاۋ, ءار قيىرعا قالام سالىپ بايقاۋ, نيەتتەس دوستار مەن تالiمگەرلەر اسەرi ءتارiزدi اينالىپ وتۋگە بولمايتىن زاڭدى قاجەتتiلiكتەر بولادى. بۇل بiر اۋىز سوزبەن تۇيiندەي سالاتىن نارسەلەر ەمەس. جازۋشىنىڭ بولاشاق ۇستانىمىنا نەگiز قالايتىن, قالامگەرلiكتiڭ دۇرىس جەتiلۋiنە ىقپال ەتەتiن فاكتورلار.
ەل iشiنiڭ وتكiر سوزگە وزگەشە قارايتىن ادەتi جازۋشى شىعارماشىلىعىنان بiرشاما بiلiنiپ وتىرادى. كوپتەگەن شىعارمالارىندا كەيiپكەرلەرiنiڭ اۋزىنا ولەڭدەتiپ ءسوز سالاتىن ادەتi نە ەسiندە جۇرگەن ەسكi جىرلاردى قوسىپ جiبەرەتiنi, اسiرەسە دەرەكتi شىعارمالارىن بايىرعى اڭگiمەلەرمەن «تۇزدىقتاپ» وتىراتىنى وسىدان قالعان. شىعارمالارىنا تۇپتۇلعا رەتiندە پايدالانۋدا دا (شانشار مولدا, ارعىنباي قاجى, ت.ب.) العاشقى ىزدەنىستەرىنىڭ بەلگiلەرi از ەمەس. سوعان قاراماستان, جازۋشى زەرتحاناسىنىڭ وسى تۇسى تىم كومەسكi. بۇل كەزەڭدەگi كوپتەگەن بالاڭ جىرلارى بەلگiسiزدەۋ ءارى ساقتالماعان. ول «ايقاپ» جۋرنالى ارقىلى ۇلى ابايدىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, ماعجان جۇماباەۆتىڭ, مiرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ, ساكەن سەيفۋلليننiڭ, ءسابيت دونەنتاەۆتىڭ جىرلارىمەن تانىستى: بۇل قالامگەرلiگiنiڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلi اسەر ەتتi, تالابىن ۇشتادى, ساناسىنا سونى وي سالدى, قولىنا قالام الۋعا يتەرمەلەدi.
جازۋشى ءوز جازبالارىندا وتىزىنشى جىلداردىڭ ساياسي قالپىنا ساي كەڭىنەن بايانداي الماسا دا, ونىڭ ءدۇنياۋي كوزقاراسىنىڭ, «ميللەت ءۇشiن» دەگەن ماڭگiلiك ماقساتىنىڭ iرگەتاسى مىقتاپ قالانعان ورتا – «عاليا» مەدرەسەسi, ءوزى باستاپ شىعارعان «ساداق» قولجازبا جۋرنالىمەن ۇشتاساتىن ءومىر كەزەڭى. «قازاق» گازەتi دە قالامگەر ءۇشىن ماڭىزدى ءھام ءماندى. بەيىمبەتتىڭ بۇرىنعى زەرتتەۋلەر جاميعاتقا جاريالاي الماعان «ايقاپتى» كوزدىڭ اعىنا, «قازاق» گازەتىن كوزدىڭ قاراسىنا تەڭەگەن پiكiرi بار. 1918 جىلى «قازاق» گازەتىنە جاريالانعان «الاشورداعا» ولەڭىنىڭ تاعدىر-تالايى تۋرالى دا وسىلاي تۇجىرىمداۋعا بولادى. بۇل بەيىمبەتتىڭ كەشەگi كەڭەس زامانىندا «تاپ جىرشىسى» اتانۋىنىڭ زامانعا قاراي جاسالعان ءماجبۇرلi امال ەكەندiگiن بايقاتاتىن, انىعىندا بەيىمبەتتىڭ دە العاشقى كۇننەن aلاش ارىستارى ءتارiزدi ۇلتىم دەگەن ۇلى ارمانىن ايالاپ وتكەنiن اڭعارتاتىن تۋىندى. وسىمەن بايلانىستى نەگiزدەپ ايتاتىن تاعى ءبىر شىندىق – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءومiرi مەن شىعارماشىلىعىنىڭ بەيiمبەت مايليننiڭ قالامگەر بولىپ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلi ىقپال ەتكەندiگi. بەيiمبەتتiڭ وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانىندا وپات بولۋىنىڭ ەڭ باستى سەبەبi دە وسى ءومiر تاريحىنداعى الاش قوزعالىسىمەن قاناتتاس بولعان كەزەڭدەرiنە بايلانىستى. قۋعىن-سۇرگiن جىلدارى «باستاپقى كوزقاراسىمنان باس تارتتىم, اداسقانىمدى ءتۇسiندiم» دەپ احاڭا, بiر كەزدە ءوزi «كوزدiڭ قاراسىنداي» دەپ باعالاعان «قازاق» گازەتiنە امالسىزدان اشىنا قاراۋعا, ۇلكەن ادەبيەتكە الىپ كەلگەن سىندارلى سوقپاقتى اينالىپ وتۋگە ءماجبۇر بولسا دا, بەيىمبەت ءمايليننىڭ بالاپان قالامىنا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ باتا بەرگەنi, اقىندىق بەتiن بiرiنشi بولىپ اشقانى راس.
ب.ءمايليننىڭ 1937 جىلعى «قىلمىستىق ءىسىنىڭ» قۇجاتتارىندا جازىلعانداي, مۇراعات قورىنداعى «بىرلىك تۋى», «ۇران», «الاش», «سارىارقا», ت.ب. وسى سياقتى گازەتتەردە, عاسىر باسىنداعى باسقا دا بەيرەسمي باسىلىمداردا شىعارمالارى كەزدەسەدى. ال ءبىر اۋىز سوزبەن تۇجىرىمدايتىن بولساق, بۇل شىعارمالاردىڭ مازمۇنى مەن يدەياسىن ۇزاق ۋاقىت بويى كەڭەستىك ءداۋىر دايەكتەگەن ب.ءمايليننىڭ تاپشىل تۇلعاسىمەن شەندەستىرۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس, كەرىسىنشە ساناعا سىڭگەن ۇلتقا قىزمەت ەتۋ ماقساتىنىڭ اقىن جۇرەگىندە تۇبەگەيلى تەرەڭدەي باستاعانى بايقالادى. وتىزىنشى جىلدارداعى سىنشىلاردىڭ ءبىرى بەيiمبەتتىڭ وسى كەزەڭدەگى جىرلارى تۋرالى «اقىن ءوزiنiڭ كiم ەكەنiن جانە ول كەزدەگi ساياسي باعىتىنىڭ قانداي ەكەندiگiن اشىق ايتىپ وتىر. قازاق ءۇشiن تۋدىم, قازاق ءۇشiن ولەمiن, وزگەنiڭ ءبارi ماعان جاۋ, ونىمەن توبەلەسەمiن دەيدi. الاش تۋىن كوتەرiپ, ۇلت سويىلىن سوق دەيدi. ەندەشە بۇل الاشوردانىڭ iسiنەن سىرت قالعاندىق بولا قويار ما ەكەن؟ بiزدiڭشە, بولا قويمايدى…» دەپ جازعانى دا قاپەردە بولاتىن ءجايىت.
بەيىمبەت ءمايليننىڭ كوزى تىرىسىندە 66 كىتابى (قازاقشا, ورىسشا, ۇيعىرشا) جارىق كوردى; ونىڭ 49-ى ءوزىنىڭ ءتول اۆتورلىعىمەن شىققان ەڭبەكتەرى بولسا, قالعانى – باسقا اۆتورلارمەن بىرلىكتە جازعان, قۇراستىرىلعان جيناقتار (بۇلاردىڭ ىشىندە قازاقستان اۋماعىندا ساقتالماعاندارى دا بار). ال تۇڭعىش كىتابى جايىندا ايتقاندا, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە رەداكتور بولىپ تۇرعان كەزىندە سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ 1925 جىلى بەيiمبەتكە ولەڭدەر جيناعىن جاساتىپ, ءوزi وعان كiرiسپە ءسوز (دايەكتەمە) جازىپ, تەز باستىرۋ ءۇشiن اقمەشiت (قازiرگi قىزىلوردا) باسپاحاناسىنا اقىننىڭ ءوزىن ادەيى جiبەرگەنى دالەلدى دەرەك بولا الادى. «بۇعان دەيiن بەيiمبەتتiڭ ەشبiر شىعارماسى كiتاپ بوپ باسىلعان جوق-تى» دەيدi س.مۇقانوۆ. وسى العىسوز ءارى ب.مايليننiڭ ءسوز ونەرiندەگi سىباعاسىنا تيگەن ەڭ بiرiنشi باعا. «ەڭبەكشi قازاق» كiتاپحاناسى» ايدارىمەن بەلگiلi قالامگەرلەردiڭ ەڭبەكتەرiن جەكە كiتاپشا ەتiپ شىعارۋ ءداستۇرiن باستاعان رەداكتور س.سادۋاقاسوۆ ونىڭ ءبىرىنشى ءونىمى ەتىپ بەيىمبەتتىڭ «وت باسىندا» جيناعىن شىعاردى. ءسويتىپ, بەيiمبەتتىڭ ەكiنشi جيناعىنىڭ جارىق كورۋىنە دە سماعۇل سەبەپشى بولدى. جانە ول 1928 جىلى «مولودوي كازاحستان» جيناعىندا بەيىمبەتتىڭ «قىرمىزى» جانە «كۇلپاش» اڭگىمەلەرىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ جاريالادى. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى كەڭەستىك ادەبي سىن وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, بەيىمبەتتى «سادۋاقاسوۆشىلدىقتىڭ» باعدارلاماسىن جىرلادى دەپ اياۋسىز سىنادى. بەيىمبەتتىڭ 1937 جىلعى قىلمىستىق ءىسىنىڭ ماتەريالدارىندا سماعۇل ەسىمى ءجيى قايتالانادى. تەرگەۋ حاتتامالارىنان ءوزىنىڭ سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ ۇلتشىلدىق توبىنىڭ مۇشەسى ەكەندىگىن «راستاپ» قول قويعان ساتتەرى كەزدەسەدى.
كەڭەستىك زاماندا «باس جازۋشى» اتانعان بەيىمبەت شىعارمالارى اسىرەسە 1933-1936 جىلدارى باسپاسوزدە وتە كوپ جاريالاندى, كiتاپتارى دا جيi شىقتى. بىراق ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق تاجiريبەسi تۋرالى جازىپ قالدىرعانى از. بۇل ورايدا قاناعات تۇتاتىنىمىز – ۇزاق ۋاقىت قايتا جاريالانباي كەلگەن «مەن قالاي جازدىم؟» جانە «ەكi وقۋشىعا جاۋابىم» دەگەن تاريحي ءمانi بار ەكى ماقالاسى عانا. «قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ توقىراۋ كەزەڭى» (ت.كاكىش ۇلى) دەپ باعالانعان 1930-1933 جىلدار بەيىمبەت ءۇشىن بەلگىلى ءبىر شىعارماشىلىق بەتبۇرىستىڭ قارساڭى بولدى. 1930 جىلى شىققان «قالقوز» (اۆتوردىڭ ءوزى وسىلاي جازعان, «كولحوز» ەمەس) جيناعىمەن جەدەل ءارi جيi جازىلاتىن ءداستۇرلى شاعىن اڭگiمەلەرىنە نۇكتە قويدى.
وتىزىنشى جىلداردىڭ باس كەزiندەگi قالقوزداستىرۋدىڭ قايشىلىقتارى, ەلدiڭ جاپپاي اشتىققا ۇرىنۋى شىعارمالارىنىڭ تابيعاتىن كۇرت وزگەرتتى. كەيiنگi ەڭبەكتەرىندە («ون بەس ءۇي», «اسۋلاردان اسقاندا», «بەرەن», ت.ب.) بۇل تاقىرىپقا باسقاشا قاراي باستادى. ونىڭ الپىستان استام اڭگiمەسىنiڭ ەڭ سوڭعىلارىنىڭ 1930 جىلى جازىلعان «قالقوز قوراسىندا», «قىزىل اسكەردىڭ ءۇيى» اتانۋى كەزدەيسوق ەمەس. قولدان جاسالعان تاپتىق كۇرەستىڭ قازاق بالاسى تاپ بولعان تراگەدياسىن بەيىمبەت 1929-1930 جىلدارى «ارىستانبايدىڭ مۇقىشى», «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى», «قارا شەلەك», «قاندى كەك», «سارى الا تون», ء«الiشتiڭ پىراعى», «زاكiرجان مولدا» جانە ت.ب. وسى سياقتى («قالقوز» جيناعىنداعى) كەيىن كلاسسيكالىق مۇراعا اينالعان اڭگىمەلەرىن جازۋ بارىسىندا بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك سەزىندى دەپ باعامداۋعا بولار ەدى.
«مەن قارا سوزگە اينالدىم, – دەپ جازدى ب.مايلين. – سوندا وسى ولقىلىققا تۇگەل تىعىن بولدىم دەپ ماقتاناتىن كiسiڭ مەن ەمەس, مەنiكi – شىعارمامنىڭ ءتۇرiن بiروڭكەي سوعان قاراي اۋدارىپ كورۋ ەدi. اۋداردىم دا. جامان بولسىن, جاقسى بولسىن, سول 30-جىلدان بەرi قارا سوزبەن ەداۋiر نارسە جازىپ تاستاعان سياقتىمىن. بۇدان بىلاي دا قولىمنان كەلگەنشە, كۇشتi وسى قارا سوزگە سالسام با دەيمiن. ولەڭنەن گورi iستەلۋi اۋىر بولعانمەن, يكەمiم وسىعان اۋدى»,
ونىڭ ءوز شىعارماشىلىعىنا سىن كوزiمەن قاراپ, جالپى پوەزيا جونiندەگi ويلارى, ادەبي سىن مەن سىنشى جايىنداعى پiكiرلەرi, بiرىڭعاي پروزالىق شىعارمالار جازۋعا باعىت الۋى وسى كەزەڭنىڭ اتاۋلى ەرەكشەلiگi. وتىزىنشى جىلدار ولەڭدەرiنiڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقان «شيرپوترەبتiك» استارىن دا بەيiمبەت مايلين ەرتە اڭعاردى. بiر كەزدەگi ءوزىنىڭ جالاڭ ۇرانشىل كەيبiر جىرلارىنا «مەنiڭ جازعان ولەڭiمنiڭ iشiندە تاڭداي ويارلىق ءتاتتiسi بولا قويدى ما ەكەن؟» دەپ سىن كوزiمەن قارادى. شىعارمالارىنىڭ ەسكiرگەنiن الدىمەن جازۋشىنىڭ ءوزi سەزiنۋi كەرەك دەيتiن عابيت مۇسiرەپوۆ عيبراتىنىڭ اقيقاتى وسىندا. وقىرمان دا مۇنى سەزiنبەي قالماق ەمەس-ءتى. جازۋشىنىڭ بەلگiسiز شىعارمالارىنىڭ بiرiندە, مىنە ناق وسى ءجايىت ءسوز بولادى.
...1935 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاقستانعا كەلگەن لەنينگراد جازۋشىلارىمەن بiرگە شىعارماشىلىق ساپارعا شىققان بەيiمبەت مايلين بالقاش جۇمىسشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋگە قاتىسادى. كەزدەسۋ ۇستiندە وعان بiرنەشە ساۋال بەرiلەدi, سونىڭ iشiندە «بiزدەگi پرولەتاريات اقىندارىنىڭ ولەڭدەرi بايشىل اقىنداردىڭ ولەڭدەرiندەي نەگە سۇلۋ شىقپايدى؟» دەگەن سۇراۋ تۇسەدi. «وسى سۇراۋدى بەرگەن جiگiتتiڭ بەتiنە مەن قادالا قارادىم, – دەپ جازدى كەيىن ب.مايلين. – جاس قانا جiگiت. بۇل سۇراۋدى قانداي ويمەن بەرiپ تۇرعانىن كiم بiلسiن. ويناپ سۇراعانعا شىنداپ جاۋاپ بەر دەگەن عوي: شىنداپ جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلدi».
ارينە, جازۋشى قانشاما شىنداپ جاۋاپ بەردiم دەسە دە, سول تۇستىڭ تالابى دەڭگەيiنەن اسا المادى. «كەشە مادەنيەت iسكەرلەرiنiڭ سەزiن اشاردا بايشىل جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىمەن سالىستىرعاندا بiزدiڭ كەڭەس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنىڭ سالماعى ءتۇر جاعىنان بولسىن, مازمۇنى جاعىنان بولسىن قانشالىقتى باسىم جاتقاندىعىن وراز جولداس ايتىپ ءوتتi» دەپ جاندوسوۆتىڭ سوزiنە سۇيەندi; «تەمiربەك جولداس بايانداماسىندا بiر كەزدە «داڭقى جەر جارعان» مىرجاقىپتىڭ, ماعجاننىڭ ولەڭدەرiمەن, بiر كەزدە باتىراق بوپ جۇرگەن ءسابيتتiڭ ولەڭiن سالىستىرىپ, قايسىسىنىڭ سۇلۋ ەكەندiگiن كوزگە ەلەستەتiپ بەرگەندەي بولدى» دەپ جۇرگەنوۆتiڭ پiكiرiن العا تارتتى.
«سىلدىر-سىلدىر,
جۇرەكتi ورتەدiڭ قۇرعىر…» دەپ ماعجان بiر كەزدە قىز ءۇشiن كۇيiنسە, ەندi «اق ايۋداعى» ءسابيتتiڭ:
«جارىلسا جار, تەڭiزگە كەمە باتسا,
تەحنيكا كەمدiگi ول ۋاقىتشا.
تۇپتەگەندە تابيعات تۇساۋلى ات,
تابيعات قۇل, تۇبiندە ادام پاتشا!»
دەگەن ولەڭiن وقىعاندا iشi ورتەنەر. سۇلۋدىڭ سۇلۋىن, كوركەم ءسوزدiڭ كەستەسiن كەلتiرiپ وتىرعان كەڭەس ادەبيەتi, كەڭەس اقىن-جازۋشىلارى…» دەپ تۇيiندەيدi بەيىمبەت. سوعان قاراماستان ءبارiبiر «پرولەتاريات اقىندارى ولەڭدەرiنiڭ بايشىل اقىنداردىڭ ولەڭدەرiندەي نەگە سۇلۋ شىقپايتىنى» اشىلماي قالادى. مۇنى سۇراۋ قويۋشى جاس جiگiت تە, جاۋاپ بەرۋشi بەيiمبەت مايلين دە سەزگەن, بىراق ەشقايسىسى دا ءارى قاراي اشىپ ايتا الماعان.
بەلگىلى «سوت الدىندا» اڭگىمەسى – سەمەي وڭىرىنە ساپارىنىڭ جەمىسى. اڭگىمەنىڭ باستاۋىندا وكىل ەرمۇقامبەت ۇلىنىڭ ناۋقان جونىندەگى بايانداماسى تۋرالى ايتىلادى. ول تاسقۇدىق اۋلىنىڭ كەدەي-باتىراقتارىنىڭ وسى ناۋقاندى كوڭىلدەگىدەي وتكىزەمىز دەگەن قاۋلى الۋىمەن جالعاسادى. ال اڭگىمەدەگى تارتىس بايعۇل بايعا مىڭ پۇت ارتىق استىعىڭدى ون كۇن ىشىندە وكىمەتكە تاپسىر دەگەن قاۋلىدان شىعادى. بۇعان, ارينە قارسى ارەكەت تۋادى. ناتيجەسىندە ەل اسىپ قاشپاق بولعان بايلار توبى قولعا تۇسەدى. قىلمىستى دەپ تابىلعان ون بەس ادامعا اششىوزەك باسىندا كورنەكتى سوت قۇرىلىپ, بايلاردىڭ مال-مۇلكى قازىناعا الىنىپ, وزدەرى جەر اۋدارىلادى.وتىزىنشى جىلداردىڭ مۇددەسىنەن قاراعاندا, اڭگىمەنىڭ بۇلايشا تۇيىندەلۋى, كەدەي-باتىراقتىڭ جەڭىپ شىعۋى ءارى قاجەتتىلىك, ءارى زاڭدىلىق.تاپ تارتىسىنىڭ وسىنداي يىرىمدەرىن كورسەتە وتىرىپ, جازۋشى ونىڭ قاراما-قارسى قىرىن دا ۇمىت قالدىرمايدى. اۋىل كەدەيلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ارتەل قۇرماق ويىن بىلدىرگەن ىبىراشقا كوپشىلىك اتىنان ايتىلاتىن مىنا جولدار:
«– جارىلقايتىن بولسا, وسىنىڭ ءوزىن نەگە جارىلقامايدى, ءا؟ تاقىمىڭ جىلتىلداپ بىلتىردان بەرى شابۋمەن ءجۇرسىڭ, نە ىستەگەن كاسىبىڭ جوق, نە تاپقان تابىسىڭ جوق; قاتىن-بالاڭ شۇبىرىپ, كىم كورىنگەننىڭ ەسىگىندە ءجۇر...» نەمەسە استىق جاسىردى دەپ سوتقا تارتىلاتىنىن بىلگەن سوڭ قارسى ارەكەت جاساۋعا كوشپەك بولعان بايعۇل بايدىڭ قىراۋ شالعان ساقالىن تۇتامداپ وتىرىپ:
«– قايتەيىن, شىراعىم, ءبىر زاۋالىن بەرەر-تاعى» دەگەن سوزدەرى بۇرىنعى جۇگىرتىپ وقىعان وقىرمانعا بىلىنبەگەنمەن, بۇگىنگى قايتا وقىعان ادامدى باسقاشا سەزىمگە بولەيدى. جازۋشى وتىزىنشى جىلداردىڭ وزىندە وسىنداي سىرت كوز بىردەن سەزە قويمايتىن, بىراق ىشكى استارى قات-قابات تۇپكى ويىن سىنالاپ بولسا دا سىڭىرە الىپتى.
سەرىكقالي بايمەنشە,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, بەيىمبەتتانۋشى
ماسكەۋ
