ەكىنشى جاعىنان بۇل جاعداي سول قىمبات كرەديتتەر ارقىلى ءوز قىزمەتىن الاڭسىز جالعاستىرىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىق بانكتەر ءۇشىن ۇلكەن سىن. ولار بۇدان كەيىنگى ۋاقىتتا وزدەرىنە كليەنتتەر تارتۋدا ەل ىشىندە پايدا بولعان شەتەلدىك بانكتەرمەن باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الا ما؟ ارينە بۇل ۋاقىت سىنىندا تۇرعان ماسەلە.
جالپى العاندا, وتكەن جىلدىڭ جەكەلەگەن وقيعالارى قىزمەتىن توقسانىنشى جىلداردان بەرى, ياعني كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستان بەرى تەك جاھاندانۋ باعىتىندا جالعاستىرىپ كەلە جاتقان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ الدىندا دا الەمدىك اۋقىمدا اسا وتكىر ماسەلەلەر تۇرعاندىعىن كورسەتىپ بەردى. ءىرى مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى ساۋدا شيەلەنىستەرىن رەتتەۋگە, جەكەلەگەن ەلدەردىڭ پروتەكتسيونيستىك ساياساتىن اۋىزدىقتاپ, ۇيىم شارتتارىندا كورسەتىلگەن الەمگە ورتاق ءتارتىپتى ۇستاپ تۇرۋعا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ دارمەنى جەتپەي قالدى. بۇل, اسىرەسە اقش پەن قىتاي اراسىندا باستالعان جانجالدان كورىندى.
2017 جىلى اقش پەن قحر اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 710,4 ملرد دوللاردى قۇرادى, مۇنىڭ 187,5 ملرد دوللارى – اقش-تىڭ قىتايعا جونەلتەتىن تاۋارلارى دا, 522,9 ملرد دوللارى – قىتايدان قابىلدايتىن يمپورتتىق تاۋارلارى. بۇدان قىتاي ەكسپورتىنىڭ اقش ەكسپورتىنا قاراعاندا, الدەقايدا باسىم ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. ەكىنشى جاعىنان العاندا, ەگەر ولار ءبىر-بىرىنە كەدەندىك باج سالىعىن وسىرە بەرسە, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى اقش-قا قاراعاندا, قىتاي ءۇشىن ءتيىمسىز بولىپ شىعاتىندىعىن اڭداتادى.
بىلتىر قىركۇيەك ايىندا اقش-تىڭ قىتايدان كەلەتىن كوپتەگەن تاۋار تىزبەسىنە جاڭا 10 پايىزدىق باج سالىعىن قولدانۋ جونىندەگى شەشىمى كۇشىنە ەندى. بۇل شەشىم جيىنى 200 ملرد دوللارلىق تاۋارلار كولەمىن قامتىدى. ءوز كەزەگىندە قىتاي اقش-تان كەلەتىن مىڭداعان ءتۇرلى تاۋارعا 10 پايىزدىق كەدەندىك باج سالىعىن قولداندى. بۇل شەشىم كولەمى 60 ملرد دوللار تۇراتىن تاۋارلار جيىنتىعىن قامتىدى.
2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا اقش-تىڭ قىتايعا قارسى قولداناتىن كەدەندىك باج سالىعى ەندى 25 پايىزعا دەيىن وسۋگە ءتيىستى ەدى, ەگەر بەيجىڭ تاراپى بەتىنەن قايتپايتىن بولسا. بىراق ءبىر جاقسىسى, دونالد ترامپ پەن سي ءتسزينپيننىڭ وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بۋەينوس-ايرەستە وتكەن ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ وتىرىسىنان كەيىنگى وڭاشا كەزدەسۋى ۋشىققان جاعدايدى ۋاقىتشا بولسىن اۋىزدىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ولار 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كەيىن جاڭا باج سالىعىن قولدانباۋعا ءوزارا كەلىستى. «قازىر جاڭا كەدەندىك باج سالىعىن قولدانۋ جونىندەگى شەشىم ۋاقىتشا توقتاتىلدى. بىراق 90 كۇننىڭ ىشىندە قىتاي مەن اقش اراسىندا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەسە, ول شەشىم كۇشىنە ەنەدى» دەلىنگەن بۇل جايىندا اق ءۇي حابارلاماسىندا.
استانا كلۋبىندا باس قوسقان حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, تولىق مانىندەگى ساۋدا سوعىسىنىڭ ەتەك الىپ كەتۋ قاۋپى 2019 جىلى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ورىن الۋى مۇمكىن باستى 10 قاتەردىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىندا تۇر. «وتىز جىلعا سوزىلعان جاھاندانۋ ۇدەرىسى اياقتالۋعا تاياۋ تۇر. ونىڭ باستى ويىنشىسى اقش پروتەكتسيونيزمگە جانە وقشاۋلانۋعا قاراي بەت بۇردى. اقش پەن قحر اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىنىڭ ۋشىعۋى, ەكىنشى جاقتان ۆاشينگتون مەن بريۋسسەل (ەۋروپالىق وداقتىڭ بەيرەسمي ورتالىعى) قارىم-قاتىناسىنىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى 2019 جىلى الەمدىك ساۋدانىڭ 50 پايىزىنا دەيىن قامتيتىن جاھاندىق ەكونوميكالىق جانجالعا ۇلاسۋى مۇمكىن» دەلىنگەن بۇل جايىندا ساراپشىلار تۇجىرىمىندا.
وسىعان وراي جەكەلەگەن ساراپشىلار پىكىرى بويىنشا 2019 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى قىزمەتى تيىمدىلىگىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋىنا كۋا بولۋىمىز دا ابدەن مۇمكىن. ەگەر اتالعان ۇيىم ونىڭ باستى قاتىسۋشىلارى اقش, قىتاي جانە ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الماسا, ءتىپتى ونى تاراتۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ شىعۋى دا عاجاپ ەمەس. «ەگەر دسۇ ءتيىمسىز ۇيىم دەپ تانىلاتىن بولسا, مۇنداي جاعدايدا ونىڭ ورنىنا بۇۇ-نىڭ وزىنەن باستاپ, G20 (ۇلكەن جيىرمالىق ەلدەرى), G7 (بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە ۇلكەن جەتىلىك ەلدەرى) كەلۋى نەمەسە اقش, قحر مەن ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ باسىن قوساتىن جاڭا G3 پايدا بولۋى دا جوققا شىعارىلمايدى» دەيدى بۇل جايىندا تۇركيا بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۋرالاي كەنچ. ال برەتتون ۆۋدستى جاڭارتۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە باس ديرەكتورى مارك ۋزان قازىر الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇرىنعىداي ۇيلەسىمدى ەمەس ەكەندىگىن ايتادى. «ەتەك الا باستاعان ساۋدا سوعىستارى, نەگىزگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتالاردىڭ كۇشەيۋى, مونەتارلىق ساياساتتىڭ قالپىنا كەلۋى – بۇلاردىڭ بارلىعى الدىمىزداعى الەۋەتتى داعدارىستىڭ دايىن بەلگىلەرى. ولار 2019 جىلدىڭ وزىندە دامۋشى نارىقتار مەن ەۋرازياعا ءوز اسەرىن سەزدىرە باستايدى» دەيدى ول.
«2019 جىلعا ەۋرازيا ءۇشىن جاھاندىق تاۋەكەلدەر» تۋرالى ساۋالناماعا قاتىسقان 1 مىڭعا تارتا رەسپوندەنتتىڭ 70 پايىزعا جۋىعى اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تولىق كولەمدەگى ساۋدا سوعىسى 2019 جىلى كۇشەيە تۇسەدى دەپ ەسەپتەيدى. ال مۇنىڭ العاشقى سالدارى الەمدىك ساۋدا مەن ينۆەستيتسيالار اعىمىنىڭ جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋىنان كورىنەتىن بولادى. Bloomberg-ءتىڭ باعالاۋى بويىنشا قىتاي ەكونوميكاسى اقش تاراپىنىڭ كەدەندىك باج سالىعىن كوتەرۋى ەسەبىنەن 2019 جىلى ءىجو-ءنىڭ 0,7 پايىزىن جوعالتادى. وسىعان وراي جاسالعان قىتايدىڭ قارسى شاراسى اقش ءىجو-ءسىنىڭ 0,66 پايىزعا تومەندەۋىنە اكەلەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ەسەبى بويىنشا وسى وقيعاعا بايلانىستى الەمدىك ەكونوميكا 2020 جىلى ءىجو-ءنىڭ كەمىندە 0,5 پايىزىنان ايىرىلاتىن بولادى.
ال دسۇ باعالاۋى بويىنشا جاھاندىق ساۋدا سوعىسى (بارلىق ەلدەر كەدەندىك باج سالىعىن كوتەرەتىن بولسا) الەمدىك ساۋدانىڭ 17 پايىزعا تومەندەۋىنە, ءىجو-ءنىڭ 7,5 پايىزعا ازايۋىنا اكەلەدى.
ساۋالناماعا قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ساۋدا سوعىستارى دامۋشى ەلدەردىڭ قارجى جاعدايىنا توتەنشە سوققى بولىپ تيەدى دەپ قورىتىندى تۇيگەن. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, ساۋدا سوعىسى – ساۋدانى دامىتۋ جونىندەگى باستى حالىقارالىق ينستيتۋت سانالاتىن دسۇ داعدارىسىنىڭ تەرەڭدەي تۇسكەندىگىنىڭ بەلگىسى. بۇل ۇيىم ءوزىنىڭ قازىرگى قالىبىندا كۇش الىپ كەتكەن پروتەكتسيونيستىك ترەندكە ءتيىمدى قارسى تۇرا المايدى.
اقش بەلسەندى تۇردە قولدانۋعا كوشكەن قازىرگى سانكتسيالار مەن ساۋدا شەكتەۋلەرى الداعى ۋاقىتتا جازالاۋعا ۇشىراعان ەلدەردى بىرىكتىرۋى دە مۇمكىن. مۇنداي ءبىرىنشى بلوك ەۋرازيانىڭ ورتالىق بولىگىندە رەسەي, يران جانە تۇركيا بەينەسىندە بوي كورسەتە دە باستادى. ال وسىنىڭ اقىرىندا نەوپروتەكتسيونيزم ىقپالى باسقا نارىقتارعا دا كەڭىنەن تاراپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.
مامانداندىرىلعان ساراپشىلار ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىن وسىنداي جاعدايلاردان ساقتاندىرادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, ءىرى ويىنشىلار اراسىندا ساۋدا سوعىسى جالعاسا تۇسكەن جاعدايدا دامۋشى نارىقتار ساۋدا كيكىلجىڭدەرىنە كىرىگىپ كەتۋدەن بارىنشا بوي تارتىپ, ءوز ەلدەرىنە ساۋدا سوعىسى تيگىزەتىن اسەردى ازايتا ءتۇسۋ باعىتىندا نەعۇرلىم بەيتاراپ ساياسات ءتۇزۋ جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك.
ساراپشىلار وقيعانىڭ ءوربۋ نۇسقاسىنىڭ ءۇش ءتۇرلى جولىن كورسەتىپ وتىر. سونىڭ نەگىزگىسى بويىنشا قىتاي مەن اقش شيەلەنىسى 2019 جىلى وعان باسقا ەلدەردىڭ قاتىسۋىنسىز ءوز بەتىنشە ءوربيدى. قىسقا مەرزىمدىك ۋاقىتتا بۇل ستسەناريدىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ سالدارى الەمدىك ەكونوميكا مەن ساۋدا ءۇشىن نەعۇرلىم جەڭىلىرەك بولعانىمەن, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى جانجالدىڭ جالعاسۋ قاۋپى قىتاي تەحنولوگيالارى جانە كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن قوسىمشا قۇننىڭ جاڭا تىزبەكتەرىن قالىپتاستىرۋعا كەلەتىن ينۆەستيتسيالارعا كەدەرگى بولادى. وسىنىڭ نەگىزىندە دسۇ-نى قايتا ترانسفورماتسيالاۋ باستالادى. ونىڭ اپەللياتسيالىق ورگانى تاراتىلادى.
ەكىنشى ستسەناري بويىنشا, بەيجىڭ مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى جانجال ۇلعايادى. بۇل اقش پەن ەۋروپالىق وداق قارىم-قاتىناسىنا ىقپال ەتەدى. رەسەي, يران جانە باسقا دا ەلدەرگە جاڭا سانكتسيالار قولدانىلادى. امەريكالىق ينۆەستيتسيالاردىڭ قىسقارۋى, اقش-پەن ساۋدا شارتىنىڭ قيىنداۋى سالدارىنان قىتاي ەكونوميكاسى ەلەۋلى كەرى اسەرگە تاپ بولادى.
امەريكالىق تاراپ ەۋروپا وداعىنا قىسىمىن كۇشەيتەدى, ءتىپتى ەۋروپالىق يمپورتتىڭ ۇلكەن تىزبەسىنە باج سالىعىن كوتەرە ءتۇسۋى دە عاجاپ ەمەس. بۇعان قارسى ەو-نىڭ بەرگەن جاۋابى جاھاندىق ساۋدا سوعىسىندا ەكىنشى مايداننىڭ اشىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. وسىنىڭ ىقپالىمەن جاھاندىق ساۋدانىڭ حالىقارالىق تورەشىسى رەتىندەگى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ءرولى كۇرت قۇلدىرايدى. كوپتەگەن ۇيىم مۇشەلەرى ەكىجاقتى فورمات نەگىزىندە جۇمىس ىستەۋگە كىرىسىپ, حالىقارالىق داۋلاردىڭ ۇيىم ىشىندەگى شەشىلۋى بارىنشا قيىندايدى. ساراپشىلار مۇنى نەعۇرلىم اۋىر دا كۇردەلى ستسەناري رەتىندە باعالايدى.
ال ءۇشىنشى – نەعۇرلىم جاعىمدى ستسەناري بويىنشا اقش پەن قىتاي ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ, مۇنان كەيىن قالىپتاسقان تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس كەدەرگىلەردى جۇيەلى تۇردە ازايتۋ مىندەتتەرىن مويىندارىنا الادى. بۇل ەكى ەل ساۋداسىنىڭ نىعايۋىنا جانە وسى ەلدەرمەن بىرگە قوسىمشا قۇن جاساۋ ىسىنە تارتىلعان باسقا ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى. دسۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر ۇيىم قىزمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق تەتىكتەرىن رەفورمالاۋ باعىتىندا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە يە بولا وتىرىپ, ساۋدا داۋلارىن شەشۋ تيىمدىلىگىن زامان تالابىنا ساي ارتتىرا تۇسەتىن بولادى.
سونىمەن, ساراپشىلاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قىزمەتى تۋرالى پىكىرلەرىنەن تۇيگەنىمىز, ونىڭ بولاشاعىنا ۇيىمعا قاتىسۋشى باستى الىپ ەلدەر اقش پەن قىتاي جانە ەۋروپالىق وداق قارىم-قاتىناستارىنىڭ تيگىزەتىن ىقپالى زور. بۇل ەلدەر ءوزارا ءتىل تابىسىپ, جۇمىس ىستەي السا, وندا دسۇ-عا دا بالەندەي قاۋىپ جوق. اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تەكە-تىرەستىڭ ۋاقىتشا بولسىن باياۋلاۋى وسىنداي ءۇمىت كۇتتىرەدى. بۇكىل دۇنيە الىپتاردىڭ بۇدان كەيىنگى قيمىل-قوزعالىسىن باعىپ تۇرعانداي.
سۇڭعات ءالىپباي,
«Egemen Qazaqstan»
