ارزان قيار - اقجاردا
اۋەلى جىلىجايدان باستايىق. سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە, بالاباقشا اۋماعىندا ءبىر ەمەس, ەكى جىلىجاي بار. العاشقى جىلىجاي 2014 جىلى بۇۇ جوباسى ارقىلى اشىلىپ, 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جۇمىسىن باستاپتى. ەكىنشى جىلىجاي اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى بولۋىمەن 2016 جىلى ىسكە قوسىلىپتى. قىسى-جازى جۇمىس ىستەيتىن جىلىجايلاردا قيار, قىزاناق, باكلاجان, ءتۇرلى دامدەۋىشتەر (اسكوك, سارىمساق) پەن گۇلدىڭ بىرنەشە ءتۇرى وسىرىلەدى. بالاباقشا بۇلدىرشىندەردىڭ تاماعىنا قاجەت جەمىس-جيدەكتى سىرتتان تاسىمايدى. ءبارى وزدەرىندە. 1964 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «بالاۋسا-بالعىن» بالاباقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى الماگۇل قۇسايىنوۆا جىلىجايلاردا قياردى جىلىنا ءۇش ماۋسىم وتىرعىزىپ, ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتادى. ء«ۇش ماۋسىمدا ءبىر جارىم ميلليون تەڭگەگە دەيىن تابىس تابامىز. ماسەلەن, ءبىر ماۋسىمدا 600 كيلو شاماسىندا قيار جينايمىز. ءبىزدىڭ جىلىجايدا وسىرىلگەن قياردى اقجارداعى مەكتەپتەر مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ساتىپ الادى. قاراپايىم حالىق تا وسىندا كەلەدى. سەبەبى بىزدە باعا تومەن. بازاردىڭ باعاسىنان 100-150 تەڭگە ارزانعا ساتامىز. بازاردا قىس مەزگىلىندە قيار 1200 تەڭگەدەن ساتىلسا, ءبىز 900-دەن ساتامىز. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ قيار ەكولوگيالىق جاعىنان تازا. ەشقانداي قوسپا جوق. بازارداعى قياردىڭ جان-جاقتان اكەلىنگەنىن وزدەرىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر», دەيدى تاجىريبەلى پەداگوگ.
بازار دەمەكشى, سول بازاردا قيار ساتاتىنداردىڭ ءوزى ۇيىنە كەرەك قياردى بالاباقشادان كەلىپ الادى ەكەن. بالاباقشانى باققا اينالدىرعان اقجارلىق اعايىنداردىڭ باعباندىعى وبلىستىڭ وزگە دە اۋداندارىن قىزىقتىرا باستاعان سەكىلدى. جاقىندا تارباعاتاي اۋدانىنا ىرگەلەس زايسان مەن مارقاكولدەن ىسكەر ازاماتتار كەلىپ, تاجىريبە الماسىپ, جىلىجاي جۇمىسىمەن تانىسىپ قايتتى.
تارباعاتايداعى جالعىز گۇل دۇكەنى
بالاباقشا اۋماعىندا بىلتىر اشىلعان گۇل دۇكەنى دە جۇمىس ىستەيدى. تارباعاتاي اۋدانىنداعى جالعىز گۇل دۇكەنى دەۋگە بولادى. اقجاردىڭ ءوز باسى مەن اۋىل-اۋىلدارىن بىلاي قويعاندا, اۋدان ورتالىعى – اقسۋاتتان, ءتىپتى ىرگەدەگى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دا وسى دۇكەننەن گۇل ساتىپ الادى ەكەن. ويتكەنى مۇنداعى گۇلدىڭ باعاسى دا ارزان. ماسەلەن, قالادا 7 تال راۋشان گ ۇلىن 3,5-4,5 مىڭ تەڭگەگە الساڭىز, اقجارداعى ەڭ قىمبات دەگەن گۇل دەستەسى 1,5 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. گۇلدەردى جازدا بالاباقشا اۋلاسىندا وسىرسە, قىستا جىلىجايلاردا, تۇقىمباقتا باپتايدى. «دۇكەنىمىزدە گۇلدىڭ 100-گە جۋىق ءتۇرى بار. تروپيكالىق گۇلدەر دە بار. اۋلادا گۇلدىڭ 70-80 ءتۇرى وسەدى. اسىرەسە بولمە گۇلدەرى مەن راۋشان گ ۇلى جاقسى وتەدى», دەيدى گۇل دۇكەنىنىڭ قىزمەتكەرى ءارى ساتۋشىسى ايگۇل حاسەنقىزى.
بالاباقشا اۋماعىندا گۇل دۇكەنىن اشۋ يدەياسىن اۋدان اكىمى دىلدابەك ورازباەۆتىڭ ءوزى ايتىپتى. «جىلىجايدى ءبىرشاما مەڭگەردىڭدەر. ەندى گۇلدەر دۇكەنىن اشساق قايتەدى؟» دەگەن سوڭ بىردەن ىسكە كىرىسىپ كەتتىك. گۇلدەر دۇكەنىن بالاباقشانىڭ 2014-2015 جىلدارى تاپقان تابىسىنا سالدىردىق. ىشىندەگى گۇلدەرىن قوسپاعاندا 1 ملن 200 مىڭ تەڭگەدەي شىعىن شىقتى. قازىر ءبىزدىڭ وسىرگەن گۇلدەردى اۋدانداعى مەكەمەلەر, مەكتەپتەر, مادەنيەت ۇيلەرى ساتىپ الىپ جاتىر. بيىل اۋداندى تولىعىمەن گۇلمەن قامتاماسىز ەتتىك. بۇدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن اۋدان اكىمدىگى گۇلدەردى تەگىن الىپ جۇرسە, بىلتىردان باستاپ اۋدان اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن ساتىپ الىپ جاتىر. بىلە بىلگەن ادامعا گۇل ءوسىرۋ دەگەنىڭىز عاجاپ دۇنيە. ءبىزدىڭ بالاباقشانىڭ ەرەسەك توپتارىنداعى بۇلدىرشىندەر دە گۇلدەردى تۇپتەۋگە, باپتاۋعا, گۇل كوشەتتەرىن كوشىرۋگە كومەكتەسەدى. بالانى ەرتە باستان ەڭبەككە باۋلۋ دەگەن وسى ەمەس پە؟», دەگەن الماگۇل شۇرەنقىزى جۋىقتا كورشىلەس كوكپەكتى اۋدانىنىڭ مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىنىڭ وكىلدەرى اقجاردىڭ گۇل ءوسىرۋ تاجىريبەسىمەن تانىسقانىن جەتكىزدى.
«پامپەرس» كيمەيتىن بۇلدىرشىندەر
اۋەلدە تاڭعالدىق. بىراق راس ەكەن. بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى جىپتە جايىلىپ تۇرعان بوبەكتەردىڭ ءىش كيىمدەرىن كورسەتىپ: «اقجاردىڭ بۇلدىرشىندەرى «پامپەرستىڭ» نە ەكەنىن بىلمەيدى. بالاباقشا قىزمەتكەرلەرى انالارىنىڭ قىزمەتتەرىن اتقارىپ, كيىمدەرىن وسىلاي جۋىپ-شايادى, ءىلىپ قويادى» دەدى ءسال جىميىپ.
بۇگىندە بالاباقشاداعى 10 توپتا 203 ءبۇلدىرشىن تاربيەلەنەدى. ونىڭ 46-سى 7 ايدان 1 جارىم جاسقا دەيىنگى بالعىندار. قالعاندارى 2 جاستان 6 جاسقا دەيىن قابىلدانادى. بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى الماگۇل شۇرەنقىزى ءسوز اراسىندا قازىر 9 ايدان ءبىر جارىم جاسقا دەيىنگى بالالاردى بالاباقشاعا اكەلىپ, جۇمىسقا شىعۋعا اسىعاتىن اتا-انالاردىڭ كوبەيگەنىن ايتىپ قالدى. بالاباقشا ىشىندە 12 ۇيىرمەسى بار يننوۆاتسيالىق ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. مۇندا تالاپتى بالالار سپورتپەن شۇعىلدانادى, سۋرەت سالادى, ءان ايتادى, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەدى. ال بالاباقشادا ءبىراز جىل بۇرىن سول كەزدەگى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولعان ايجان سادىقوۆانىڭ باستاماسىمەن وسكەمەندەگى «دارىن» ورتالىعىنىڭ فيليالى رەتىندە اشىلعان «ۆالەو» ورتالىعىندا اقجارداعى گيمنازيانىڭ مۇعالىمدەرى اۋىل بالالارىنا اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋگە كومەكتەسەدى.
اقجارداعى بالاباقشانى ءسوز ەتكەندە وسى تاربيە وشاعىندا تابان اۋدارماي 38 جىل ەڭبەك ەتىپ, 36 جىلدان بەرى باسقارىپ كەلە جاتقان تارباعاتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەلباسى جارلىعىمەن «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان الماگۇل قۇسايىنوۆانىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىن ايتپاسقا بولمايدى. جانقيارلىق دەپ وتىرعانىمىز, ەلدىڭ جاعدايى قيىنداعان تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا اۋداندار تاراپ, ءبىر-بىرىنە قوسىلعاندا الماگۇل شۇرەنقىزىنىڭ اقجارداعى يەسىز قالعان بالاباقشانى ساقتاۋ ءۇشىن امالسىزدان تسەح اشىپ, ءجۇن قابىلداپ, كورپە-جاستىق تىككەنى, ءدامحانا, قوناقۇي اشىپ, تاربيە وشاعىن 2010 جىلعا دەيىن ءوز كۇشىمەن, قايرات-جىگەرىمەن ۇستاپ, بىرنەشە ادامدى جۇمىسپەن قامتىعانى جانقيارلىق ەمەي نەمەنە؟ «سول كەزدە كوپ كىسى جۇمىستان كەتتى. بالاباقشادا 7-اق ادام قالدىق. ءومىر ءسۇرۋ كەرەك بولدى. بالاباقشانى ساقتاۋ كەرەك بولدى. ءبارىن ىستەدىك. ءجۇندى قابىلداپ, ونى قولمەن جۋدىق. 100-گە جۋىق ينكۋباتور تاۋىعىن اكەپ, مامىعىن پايدالاندىق. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ 60 بالانى قابىلدادىق. ءوزىمىزدى-ءوزىمىز اسىراپ, 32 ادامدى جۇمىسپەن قامتىدىق. 2010 جىلدان بەرى مەملەكەتتىك تاپسىرىس الىپ, اۋەلدە – 2, كەيىن 4 توپ اشىپ, قازىر ولاردىڭ سانىن 10-عا جەتكىزدىك. ۇجىمدا ۇزىن سانى 62 ادام ەڭبەك ەتەدى», دەيدى ۇلاعاتتى ۇستاز.
«ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, جان-دۇنيەسى اق پاراقتاي تازا بۇلدىرشىندەرمەن جۇمىس ىستەۋ, بۇرىنعى بەكزات بولمىستى اتا-بابالارىمىزداي تابيعاتقا ەتەنە بولىپ, تابيعاتپەن ۇندەسىپ, گۇلدەردى باپتاۋ, جەمىس-جيدەك ءوسىرۋ ادامعا كەنەۋسىز كۇش-قۋات بەرەتىندەي مە, قالاي؟ جۇمىستان شارشامايتىن, ەڭبەكتەن ءلاززات الاتىن الماگۇل شۇرەنقىزىنىڭ ەندىگى ارمانى – قۇس فابريكاسىن اشۋ. اقجار اۋىلىنان 3 شاقىرىم جەردەگى جاڭاتىلەۋ اۋىلىنان ەكى گەكتار جەر الىپ, بۇل ىسكە بىلەك سىبانا كىرىسىپ تە كەتىپتى. «ايتپاسقا بولمايدى, بۇل يدەيانى ايتقان دا اۋدان باسشىسى دىلدابەك ءتاجىباي ۇلى. ول بىزگە: «سەنىمگەرلىك بالاباقشاعا كوشىڭدەر. مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەپ, قوسىمشا جەر الىڭدار, قۇس فابريكاسىن سالىڭدار, بالالاردى سۇتپەن قامتۋ ءۇشىن مال ۇستاڭدار» دەگەن ەدى. جاڭاعى العان ەكى گەكتار جەرىمىزگە باۋ-باقشا ونىمدەرىن وتىرعىزىپ, كارتوپ ەگىپ, سول جەردە قۇس فابريكاسىن اشساق پا دەپ وتىرمىز. قاز اسىراساق, تۇيەقۇس وسىرسەك دەيمىز. قازىر جوبا-جوسپارىمىزدى جاساپ, ەسەبىن تۇگەل شىعاردىق», دەيدى ول.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانى, اقجار اۋىلى
