نەگىزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازياشىل بولۋى مەملەكەتتىڭ گەوساياسي جانە گەومادەني ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان قادام. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, قازاقستان ازيا مەن ەۋروپانى بايلانىستىرىپ تۇراتىن كوپىر ىسپەتتى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ «ازيا جانە ەۋروپا فورۋمىنا» (اسەم) 2014 جىلى مۇشەلىككە ءوتۋى ءھام تاياۋدا اتالعان ۇيىمنىڭ 12 سامميتىنە قاتىسۋى اسا ماڭىزعا يە.
جالپى اسەم جيىندارى – الىپ ەۋرازيا قۇرلىعىندا جاتقان 51 مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇيىم. وعان ەۋروپالىق وداق پەن اسەان ۇيىمدارى دا مۇشە. ەندەشە, اسەم-ءنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا باتىس ەۋروپا مەن شىعىس ازيانىڭ ءتيىمدى سەرىكتەستىگىن ورناتۋعا اتسالىسۋ. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, الىپ تۇركى الەمىنىڭ بۇل مىندەتتى ۇزاق ۋاقىت اتقارىپ كەلگەنىن كورەمىز. الايدا جاڭا عاسىردا اسەم-گە تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ مۇشە بولماۋى ۇلكەن كەمشىلىك بولاتىن. ەندەشە, ۇيىمعا مۇشەلىككە ءوتۋ ارقىلى قازاقستان بارشا تۇركى الەمى مەن تۇركى-يسلام الەمىنىڭ قۇرلىقتىق سامميتتەگى باستى وكىلىنە اينالدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قازاقستان گەوساياسي تۇرعىدا ازيا ءۇشىن دە, ەۋروپا ءۇشىن دە ماڭىزدى مەملەكەت. سوندىقتان قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن ەسەپكە الماي, باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى بايلانىس تۋرالى ايتۋ قيىن. ماسەلەن, قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى ەڭ اۋەلى قازاقستان ارقىلى ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان. سول سەكىلدى, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە قاجەتتى تاۋارلار وڭتۇستىك ازيادان قازاقستاندى باسىپ ءوتىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى ارقىلى جىلدام جەتكىزىلەدى. وسى جاعىنان كەلگەندە ن.نازارباەۆتىڭ ەەو, جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى جانە ەۋروپالىق وداقتى «ۇلكەن ەۋرازيا» اتاۋى قۇرلىقتاعى ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ارتتىراتىن ۇلكەن باستاما دەۋگە كەلەدى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان قاراعاندا «ۇلكەن ەۋرازيانىڭ» ورتالىعى – استانا قالاسى.
استانانىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ورنى, ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەن سىرتقى ساياساتتاعى كوزقاراستارى مەن استارلى شەشىمدەرى ارقاسىندا قازاقستانعا ەۋروپا تاراپىنان دا, ازيا تاراپىنان دا ۇلكەن سەنىم ارتىلادى. مۇنىڭ دالەلى رەتىندە 2010 جىلى استانادا وتكەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىن اتاپ وتۋگە بولادى. جوعارى دەڭگەيدە وتكەن سول جيىننان كەيىن ەقىۇ توراعاسى اتانعان مەملەكەت مۇنداي جەتىستىككە قول جەتكىزە المادى. ويتكەنى ۇيىمعا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ, اسىرەسە رەسەي مەن اقش سەكىلدى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءبىر ۇستەل باسىندا وتىرىپ, پىكىر الماسۋى وتە قيىن. قىسقاشا ايتقاندا استانادا وتكەن ەقىۇ ءسامميتى ۇيىمداعى ەڭ تابىستى جيىن رەتىندە تاريحتا قالاتىنى انىق.
ازيا قۇرلىعىندا ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس بۇگىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل فورۋم اياسىندا يزرايل – پالەستينا, ءۇندىستان – پاكىستان سەكىلدى جاۋلاسقان مەملەكەتتەردىڭ ءبىر ۇستەل باسىنا وتىرىپ, حالىقارالىق قاتىناس پەن ديالوگ جۇرگىزۋىنىڭ ماڭىزى زور. سونداي-اق شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مەملەكەت رەتىندە قازاقستان ءوز ورنىن قالىپتاستىردى. ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى يدەيانىڭ ن.نازارباەۆ تاراپىنان كوتەرىلگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.
وسىنداي ەڭبەكتەردىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەۋروپادا دا, ازيادا دا ءوز ورنى بار مەملەكەتكە اينالدى. ەكى قۇرلىقتا دا استانا ورتالىق رەتىندە سانالادى. ەكىجاقتى ساياساتتىڭ ارقاسىندا قازاقستان قوس قۇرلىقتاعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىن كوتەرەدى. سوندىقتان ن.نازارباەۆ اسەم اياسىندا «ازيا جانە ەۋروپا وڭىرلىك ۇيىمدارى فورۋمىن» ۇيىمداستىرۋدى ۇسىندى. مۇنداي سەرىكتەستىك اسەم-گە مۇشە-مەملەكەتتەر اراسىنداعى ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا ءسوزسىز پايدالى بولماق. بۇل تۇرعىدان العاندا, نازارباەۆتىڭ ەقىۇ مەن ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى ىقپالداسۋعا شاقىرۋى قۇپتارلىق باستاما.
نازارباەۆ الەمدىك جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى جانە ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋمەن بىرگە, الپاۋىت دەرجاۆالار اراسىنداعى سەنىم ماسەلەسىنىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان ن.نازارباەۆ اسەم سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە اقش, رەسەي, قىتاي جانە ەو سياقتى ساياسات ساحناسىنداعى باستى ويىنشىلاردى ادامزاتقا قاتىستى ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن جانە حالىقارالىق جانجالداردى شەشۋگە شاقىردى.
بۇل «تورتتىك فورمات» باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋعا بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك. وعان اتسالىسۋ ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى (بۇۇ) پلاتفورما قۇرۋى مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا اقش, رەسەي, قىتاي, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى. ايتسە دە, بۇل ۇيىم ماسەلەلەردى شەشۋ الاڭى ەمەس, رەسەي مەن قىتاي, باتىس ەلدەرىمەن پىكىرتالاس الاڭى رەتىندە قاراستىرىلادى.
قىسقاشا قايىرعاندا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە ۆەتو قوياتىن الاڭىنا اينالدى. ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇسىنىلعان تورتتىك فورماتتىڭ باس قوساتىن ورتالىعى رەتىندە استانانى اتاپ كورسەتۋگە بولادى. سيرياداعى داعدارىس جونىندەگى استانا پروتسەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ بەيتاراپ جانە بەيبىت ۇستانىمى اقش, رەسەي, قىتاي جانە ەو ەلدەرى تاراپىنان جوعارى باعالاناتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.
قورىتا كەلگەندە, قازاقستاننىڭ AسEM-گە مۇشەلىگى, ونىڭ ەۋروپا مەن ازياداعى بەلسەندى سىرتقى ساياساتى, سونداي-اق ونىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىگى ەكونوميكالىق دامۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ «تۇركى – يسلام الەمىنىڭ وكىلى» رەتىندە اسەم سامميتتەرىندە ءوز مىندەتى بار. ن.نازارباەۆتىڭ اسەم سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە استانانىڭ وڭىرلىك ماسەلەلەردى ەسكەرەتىنى, سىرتقى ساياساتتا ماڭىزدى باعىت ۇستانعانى جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق ءۇشىن ماڭىزى زور باستامالار ۇسىناتىنى ايقىن اڭعارىلدى.
مەحمەت سەيفەتتين ەرول,
انكارا داعدارىس جانە ساياسات زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى
