«كورگەنى جاقسى كوش باستار» دەپ اتام قازاق ايتپاقشى, ءبىلىم ورداسىنىڭ وسىناۋ 90 جىلدىق تاريحىندا بۇگىنگە دەيىن 15 ادام رەكتورلىق (العاشقى كەزدە ديرەكتور دەپ اتالعان – ب.س.) قىزمەت اتقارىپتى. اتاپ ايتقاندا, ولار – سانجار اسفەندياروۆ, بايمەن المانوۆ, ءشامىل ساقاەۆ, شايحيسلام بەكجانوۆ, سەرعالي تولىبەكوۆ ء(ۇش رەت), حالەل ادىلگەرەەۆ, احمەدي ىسقاقوۆ, اسقار زاكارين, مالىك عابدۋللين, جۇنىسبەك جۇمابەكوۆ, قۇلجاباي قاسىموۆ, توقمۇحامەد سادىقوۆ, سەرىك پىراليەۆ جانە بۇگىنگى رەكتور تاكير بالىقباەۆ.
مىنە, وسى شوعىر اراسىندا مەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى قادىرمەندى ۇستازىم – مالىك عابدۋليننىڭ جۇلدىزى دا ەرەكشە جارقىراپ كورىنەدى. ويتكەنى اسا كورنەكتى عالىم-ۇستاز عۇمىرىنىڭ تابانى كۇرەكتەي ون جىلىن ءوزى تۇلەپ ۇشقان قازپي-ءدىڭ رەكتورى قىزمەتىنە ارنادى. ول رەسپۋبليكا وقۋ مينيسترلىگىنىڭ 1953 جىلعى 8 ماۋسىمداعى №446 بۇيرىعىمەن س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-گە رەكتورلىققا تاعايىندالعان اسقار زاكاريننىڭ ورنىنا اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ كەلدى.
بۇل ونىڭ قىرىقتىڭ قىرقاسىنا جاقىنداپ, ءومىردىڭ بارلىق مايدانىندا ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن, ناعىز ىسىلعان شاعى بولاتىن. ول تۇستا وقۋ ورنى «اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق جانە مۇعالىمدەر ينستيتۋتى» دەپ اتالدى. سودان ماكەڭ ينستيتۋتتى 1963 جىلدىڭ 17 قاڭتارىنا دەيىن ابىرويمەن باسقاردى.
وقۋ ورنىن وركەندەتىپ دامىتۋداعى كەلەلى شارۋالاردى جۇزەگە اسىرۋمەن بىرگە باتىر-رەكتوردىڭ ارالاسۋى ناتيجەسىندە بىرقاتار زيالى ازاماتتار قۋعىننان قۇتىلىپ, اجالدان امان قالدى. ولاردىڭ كوبىسى اقتالىپ, ءوز قىزمەتتەرىنە قايتا ورالدى. ماسەلەن, ءوزىنىڭ دوسى, تارلانبوز تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ, مايتالمان ادەبيەتشى مۇحامەتجان قاراتاەۆ, ايگىلى تاريحشى, ينستيتۋتتىڭ بۇرىنعى رەكتورى, پروفەسسور حالەل ادىلگەرەەۆ, تاعى باسقالار مالىك عابدۋليننىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا قايتا قاتارعا قوسىلدى. بۇل دا ەرلىك ىسپەتتەس شارۋا بولدى.
ماسەلەن «حالىق جاۋى» اتانىپ 17 جىلعا ايدالعان مۇحامەتجان قاراتاەۆ 1955 جىلى الماتىعا ورالادى. ونى ەستىگەن رەكتور ماكەڭ اكادەميك قاجىم جۇماليەۆتى ەرتىپ, ەكەۋى ۇيىنە بارىپ, مۇحاڭدى قازپي-گە وقىتۋشىلىققا شاقىرىپ, ورنالاستىرادى.
– سونىمەن مەن مالىكتىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا 17 جىل بۇرىن قول ۇزگەن قازپي-مەن قايتا تابىستىم, – دەيتىن مۇحامەتجان قاراتاەۆ.
ال اۋىلداس قۇرداسى, كوپ جىلدار بويى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋداندارىن باسقارعان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بايان جانعالوۆ اعامىز:
– 50-ءشى جىلداردىڭ ىشىندە الماتىداعى تەمىر جول ۆوكزالىنا كەلدىم. مالىك تە سوندا ءجۇر ەكەن. كۇن مي قايناتار ىستىق بولاتىن. ابدەن قان سورپاسى شىعىپ تەرلەگەن. زىر جۇگىرىپ ءجۇرىپ, بىردەن ءتورت تاراپقا ءتورت بيلەت ساتىپ الىپتى. مەن اڭ-تاڭ قالىپ, «مۇنىڭ نە» دەپپىن. سويتسەم, قازپي-دە وقيتىن ءتورت ستۋدەنت بىرنەشە كۇن بويى بيلەت الا الماي, اقشالارى تاۋسىلىپ, تاۋى شاعىلىپ, قايىرىم-مەيىرىمى مول ينستيتۋت رەكتورى مالىككە كومەك سۇراپ بارىپتى عوي, – دەگەن ەستەلىك ايتاتىن.
مالىك عابدۋللين باسقارعان جىلدارى وقۋ ورنى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋدە, عىلىمي زەرتتەۋلەردى, اسىرەسە پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا عىلىمدارى سالاسىن وركەندەتۋدە, تاربيە جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن ينستيتۋتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدە ەلەۋلى تابىستارعا جەتتى. ءبىلىم ورداسى اتىنا زاتى ساي بولا وتىرىپ, ەلىمىزدەگى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا جوعارى بىلىكتى (عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارىن) مۇعالىم ماماندار دايارلايتىن, ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەرگە ارنالعان تيپتىك وقۋ باعدارلامالارىن, سوعان ساي وقۋلىقتار, وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەر ازىرلەيتىن, پەداگوگيكالىق ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن باستى جانە بىردەن-ءبىر نەگىزگى وقۋ ورنىنا اينالدى. بۇل كەزدەردە ستۋدەنتتەر سانى دا جىلدان-جىلعا ارتىپ وتىردى. ايتالىق 1946 جىلى كۇندىزگى بولىمگە ءبىرىنشى كۋرسقا 362 ستۋدەنت قابىلدانسا, 1956 جىلى – 567 تالاپكەر ستۋدەنت اتاندى. سول سياقتى سىرتقى ءبولىمدى 1946 جىلى 60 تۇلەك بىتىرگەن بولسا, 1956 جىلى 594 ادام ينستيتۋتتى سىرتتاي وقىپ ءتامامدادى. ال الپىسىنشى جىلداردان باستاپ, جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 500 تۇلەك وقۋ ورنىنىڭ سىرتقى ءبولىمىن ءبىتىرىپ وتىرعان.
1957 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ رەكتور م.عابدۋلليننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا وقۋ ورنىنىڭ «پەداگوگ» (قازىرگى «اباي ۋنيۆەرسيتەتى») اتتى كوپتارالىمدىق گازەتى شىعا باستايدى. وعان بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم, قالامگەر اعامىز توكەن ءابدىراحمانوۆ رەداكتورلىق ەتتى.
ماكەڭ رەكتور بولعان تۇستا ينستيتۋتتىڭ رەسپۋبليكامىزداعى, قالا بەردى بۇكىل كەڭەس وداعىنداعى ابىروي-بەدەلى ءوستى. سونىمەن بىرگە باسشى رەتىندە ونىڭ ءوزىنىڭ دە, وقۋ ورنى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ دا عىلىمي-شىعارماشىلىق الەۋەتى كوتەرىلدى, عىلىمي اتاق-دارەجەلەرى ارتتى. رەكتورعا ەلدىڭ سىي-قۇرمەتى بۇرىنعىدان دا جوعارىلادى. مالىك اعاي وسى جىلدارى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتاندى. قاتارىنان ءۇش دۇركىن كسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ومىراۋىنا لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىن تاقتى. «قازاق كسر-ءىنىڭ عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر» دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى.
ول ۆاسيلي سۋحوملينسكي, اگنيا بارتو, سەرگەي ميحالكوۆ سىندى اسا كورنەكتى پەداگوگ, اقىن-جازۋشىلارمەن, كەڭەس وداعىنداعى نەبىر ازۋىن ايعا بىلەگەن ايتۋلى قايراتكەرلەرمەن بىرگە قازاقستاننان تۇڭعىش رەت رسفسر, كەيىننەن كسرو پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ ءبىراۋىزدان سايلانىپ, اتالعان اكادەميانىڭ تورالقا مۇشەسى بولدى.
مالىك عابدوللا ۇلى رەكتورلىق قىزمەتىندەگى مىڭ-سان ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسىن اتقارا ءجۇرىپ, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋ باعدارلامالارىن, وقۋلىقتار جازۋعا دا ۋاقىت تاپتى. مىسالى, 8-سىنىپقا ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعى 1953 جىلى جارىق كورىپ, ودان سوڭ جىل سايىن ون رەت قايتا باسىلدى. 1958 جىلى جوعارى دارەجەلى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى» وقۋ قۇرالىن شىعارىپ, 1959 جىلى اتالعان وقۋ قۇرالىنىڭ حرەستوماتياسى جارىق كوردى. وسى جىلى كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان «مايدان وچەركتەرى» اتتى كىتابى شىقتى. 1966 جىلى جارىق كورگەن «اتا-انالارعا تاربيە تۋرالى كەڭەس» اتتى كىتابى دا ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ رەكتور كەزىندەگى كوڭىلگە تۇيگەن پەداگوگيكالىق وي-پىكىرلەرىنىڭ قورىتىلعان تولىق نۇسقاسى دەسە دە بولعانداي.
ۇلى ۇستازدىڭ بۇل يگى قاسيەتتەرىنىڭ شەت جاعاسىن قازمۋ-دە قولىندا وقىپ جۇرگەندە ءوزىمىز دە مولىنان كورىپ, مەيلىنشە قانىعىپ وستىك. شىنىندا دا مالىك اعايدىڭ تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان ۇلاعات ونەگەسى بولاتىن. بۇل 1968 جىل بولاتىن. اعاي بىزگە قازاقتىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەدى. باتىر-ۇستازدىڭ ءاربىر وقىعان ءدارىسى بەينە ءبىر ءومىر ساباقتارىنداي اسا مازمۇندى, وتە اسەرلى وتەتىن. ول كىسى شەبەر ۇستاز, تاماشا تاربيەشى, ۇلكەن ادىسكەر بولدى. وعان قوسا مالىك اعايدىڭ جۇرگىزەتىن ءپانىنىڭ ءوزى كىلەڭ ديداكتيكالىق شىعارمالاردان, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنان ستۋدەنت-جاستارعا ۇلگى-ونەگە ەتۋگە, اقىل-كەڭەس بەرۋگە, وي سالۋعا لايىقتى, تانىمدىق-تاربيەلىك ءمانى جوعارى تۋىندىلاردان تۇراتىن. ونىڭ ۇستىنە ءپاننىڭ بۇكىل ءبىلىم مازمۇنى, ءبىتىم-بولمىسى ۇستازدى سونداي ىزگى ماقساتتارعا, ۇلتتىق مۇددە, ەلدىك-ەلجاندىلىق مۇراتتارعا جەتەلەيتىندەي تولعان ديداكتيكا ەدى. بۇل ساباق بارىسىندا بەرىلەتىن تاربيەلىك جۇمىستارمەن قات-قابات استاسىپ جاتاتىن.
اعاي وتە مادەنيەتتى, كەرەمەت كىشىپەيىل, كوپشىل, اسا قاراپايىم ادام ەدى. ول كىسىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن ۇتىمدى يۋمورى, استارلى ءازىل-قالجىڭدارى, قىزىقتى اڭگىمەلەرى, ومىردەن كورگەن-بىلگەن, كوكەيگە تۇيگەن تەرەڭ سىرلارى مايدان ەستەلىكتەرى اسەرلى بولاتىن. كەيدە كەشكە ساباقتان سوڭ ءبىزدىڭ ماكەن الىباەۆ, مۇحتار پەرنەقۇلوۆ سىندى كۋرستاستارىمىزبەن شاحمات ويناۋعا بىزبەن بىرگە جاتاقحانامىزعا كەلگەندە بولمەمىزدىڭ «قالقوزىنىڭ» (بولمە ستۋدەنتتەرى كولحوز ۇيىمداستىرىپ تاماق جاسايتىن – ب.س.) كوجەسىنەن «...ءاي, جىگىتتەر, سەندەردىڭ مىنا تاماقتارىڭ ناعىز قىزىل اسكەرلەردىڭ پوحلەبكاسى عوي» دەپ جورىتا ماقتاپ ءدام تاتاتىنى, شاحمات ويىنى اراسىندا بولمەدەگى ستۋدەنتتەردىڭ توسەگىنە شالقاسىنان كەرىلىپ جاتىپ: «...وي-حوي, شىركىن, بويداقتاردىڭ توسەگى قانداي راحات! قوشقارلاردىڭ ءيىسى بۇرقىراپ جاتىر... قيالىڭا قانات بىتىرەدى عوي...» – دەپ توبەگە قاراپ جاتاتىنى, نەمەسە بىزبەن بىرگە ۇلكەن قىرلى ستاقانمەن قويۋ قارا, ءوزى ايتپاقشى, «بويداق شايدان» تامسانا ىشەتىنى ەش ۇمىتىلار ەمەس.
ماكەڭنىڭ ادەمى ءازىلى, جەڭىل قالجىڭى دەگەننەن شىعادى, بىردە مىناداي جاعداي بولدى. سول 1968 جىل. قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا تۇسكەنبىز. الماتىنىڭ نيكولسك بازارىنىڭ تۇبىندەگى №1 جاتاقحاناعا ورنالاستىق. بۇل جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ باياعى «ماحاببات قىزىق, مول جىلدار» رومانىنىڭ وقيعالارى وتەتىن ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى تاريحي 88-ءۇي.
قىس ەرتە باستالدى. قار قالىڭ جاۋعان. كۇن وتە سۋىق. مالىك اعايدىڭ 90 مينۋتتىق ساباعىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسى اياقتالا بەرگەن. بىزدەن 6-7 جاستاي ۇلكەن ءبىر قىزىمىز قولىن كوتەردى. باتىر-ۇستاز:
– ءيا, ايتا عوي, – دەدى ويىندا ەشتەڭە جوق. ءبىز دە نە ايتار ەكەن دەپ اڭ-تاڭبىز.
– مالىك اعاي, ءبىزدىڭ بولمەمىز وتە سۋىق, – دەپ باستادى الگى قىز ءسوزىن ءارى قاراي جالعاپ, – ءۇشىنشى قاباتتا تۇرامىز. بولمەدە 7-8 قىز جاتامىز. تۇندە جاۋرايمىز. سودان ەكەۋ-ەكەۋدەن جاتامىز, اعاي. كومەكتەسىڭىزشى, – دەدى. ءوزى وجەت قىز بولاتىن. پەدۋچيليششەدەن سوڭ 2-3 جىل جۇمىس ىستەپ وقۋعا تۇسكەن.
ءارى اعايمەن جەرلەستىگى دە بار. كوكشەتاۋلىق.
سوندا مالىك اعاي اۋديتورياداعى بىزدەرگە ەستىرتىپ:
ە-ە, اينالايىندار, وسى باستان ەكەۋدەن جاتىپ ۇيرەنە بەرىڭدەر... جىلى جاتاسىڭدار... ەرتەڭ وتباسىلى بولاسىڭدار, – دەدى دە ۇزىلىسكە دالىزگە شىعىپ بارا جاتتى. ءبارىمىز دۋ كۇلدىك. (بىزدىڭشە اعاي قالجىڭمەن بولسا دا دۇرىس ايتتى. ويتكەنى قاقاعان قىستىڭ ورتاسىندا بۇكىل كونە جاتاقحانانىڭ جىلۋ جۇيەلەرىن كىم اۋىستىرىپ بەرە قويادى؟ بۇل ءبارىمىزدىڭ دە باسىمىزداعى جاعداي.)
مۇنىڭ ءبارىن شىنايى پەداگوگ عالىمنىڭ ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن قازاق جاستارىنىڭ – ستۋدەنتتەردىڭ تۇرمىس جاعدايىمەن جاقىن تانىسۋ ءۇشىن, ءمان-جايدان حاباردار بولىپ وتىرۋ نيەتىنەن تۋىنداعان جاناشىرلىق ءىس-ارەكەتتەرى دەپ ۇقتىق. سويتسەك, بۇل ۇستازىمىزدىڭ سوعىس جىلدارىندا اسكەردەگى ساياسي جەتەكشى, ءبولىم باسشىسى, ينستيتۋتتاعى وقىتۋشى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پرورەكتور, رەكتور بولىپ جۇرگەن جىلدارىندا بەرىك قالىپتاسقان, داعدىعا اينالعان ادەتى ەكەن.
مالىك اعاي ءبىز ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەتىن 1973 جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا 58 جاسىندا ومىردەن وزدى. زىمىراپ ءوتىپ بارا جاتقان ۋاقىت. بيىل وعان دا 45 جىل تولىپتى. ماكەڭنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل, ۇلى جەڭىسكە 70 جىل تولۋىنا وراي, ءوزى وقىپ, ۇزاق جىلدار رەكتورلىق قىزمەت اتقارعان ءبىلىم ورداسى باس عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا مەموريالدىق تاقتا قويىلدى. قوسالقى اۆتورلىقپەن «مالىك عابدۋلليننىڭ مۇرالارى» اتتى ەكى تومدىق تاريحي-تانىمدىق كىتاپ شىعارىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «تۇلعاتانۋ» ورتالىعىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اكادەميك م.عابدۋلليننىڭ اتى بەرىلدى. «پوەتيكا جانە ولەڭتانۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا مەرەيتويلىق حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. وعان اقش, شۆەتسيا, شۆەيتساريا, پولشا, بولگاريا, يزرايل, رەسەي, لاتۆيا, ەستونيا, وزبەكستان سياقتى وننان اسا شەتەلدەن عالىمدار قاتىسىپ, تەرەڭ مازمۇندى باياندامالار جاسادى. پىكىر الماستى.
قورىتا ايتقاندا, ۇستازىمىز مالىك عابدوللا ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولى جونىندەگى جازبالاردى قاراستىرعاندا ونىڭ رەكتورلىق قىزمەتى جاي عانا, جالعىز-جارىم سويلەممەن اتالىپ, ارنايى ءسوز ەتىلمەگەنى بايقالادى. ءبىز سول ماسەلەنىڭ ورنىن از-كەم بولسا دا تولتىرۋدى ماقسات تۇتتىق.
باقتيار سمانوۆ,
ۇعا اكادەميگى,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور
