دجەفف سوممەر, «نيۋ-يورك تايمس»
امەريكالىق نارىقتىڭ اقش ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنان اسىپ تۇسكەنى سونشالىق, ونى ءوز بيىگىنە شىقتى دەپ ايتۋعا بولادى. اقش ەكونوميكاسىنداعى تەڭسىزدىكتى كۇشەيتكەن تولقىننىڭ جالعاسا بەرۋ مۇمكىندىگى, سونىمەن قاتار ونىڭ ىشكى جانە حالىقارالىق سالدارى تۋىندايتىنى ءالى شەشىلمەگەن ماسەلە.
وسى ايدا «برۋكينگز ينستيتۋشن» قىزمەتكەرى ەسۋار پراسادتىڭ اۆتورلىعىمەن جاريالانعان داعدارىستان كەيىنگى نارىق جانە ەكونوميكا جونىندەگى حالىقارالىق ساۋالدامادا امەريكالىق نارىقتاعى ەرەكشە قارقىن انىق بايقالادى.
«الەمدە قور نارىعى مەن ەكونوميكا اراسىندا الشاقتىق بار. بىراق اقش ەرەكشە كوزگە تۇسەدى», دەيدى پروفەسسور پراساد. ونىڭ ايتۋىنشا, ادەتتە مۇنداي الشاقتىقتى ۇزاق ۋاقىت باقىلاي بەرمەيسىز.
«برۋكينگز» ساۋالداماسىنىڭ دەرەكتەرىنە ساي, الەمنىڭ قارقىندى دامۋشى نارىقتىق ەكونوميكالارى – قىتاي مەن ءۇندىستان امەريكالىق نارىققا قاراعاندا تەز وسە تۇسسە دە, اتالعان مەملەكەتتەردەگى قور نارىعى امەريكالىق نۇسقا سەكىلدى جەتىستىك كورسەتە المادى. ءۇندىستاننىڭ قورى جەرگىلىكتى ۆاليۋتا – رۋپيمەن كۇشەيە تۇسكەنىمەن, دوللارعا ايىرباستاعاندا ارزانعا تۇسەدى. قىتاي قور نارىعى ءوزىنىڭ قۇنىن جوعالتتى.
ساۋالداماعا سۇيەنسەك, 2007 جىلدىڭ سوڭىنان بيىلعى ماۋسىمعا دەيىن اقش-تاعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى ينفلياتسياعا بەيىمدەلگەننەن كەيىن 18 پروتسەنتكە ۇلعايعان. ال ينفلياتسيالىق تۇزەتۋسىز اقش-تىڭ ءىجو كولەمى ودان دا كوپ – 38 پروتسەنت. بىراق Standard & Poor’s 500 قارجى يندەكسى 2007 جىلعى جەلتوقسانعا قاراعاندا 2018 جىلعى تامىزدا ەكى ەسەگە جۋىق وسكەن. امەريكالىق قور نارىعىنىڭ قارقىندى دامۋى ىشكى ەكونوميكاداعى كورپوراتيۆتىك پايدانىڭ ۇلەسى ارتۋىمەن جانە جاھاندىق دەڭگەيدەگى امەريكالىق قارجى الەۋەتىنىڭ كۇشەيۋىمەن بايلانىستى.
جاھاندىق داعدارىس اقش-تان باستالعانىمەن, وندا تۇراقتىلىق بايقالىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ينۆەستيتسيا تارتىلدى. پروفەسسور پراسادتىڭ ايتۋىنشا, دوللاردىڭ سول كەزدەگى كوپتەگەن ۆاليۋتاعا قاراعاندا قۇنى ارتىپ, الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى ورتالىق نىسانعا اينالدى.
2007 جىلدىڭ سوڭىنان بەرى دوللارمەن سالىستىرعاندا ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنى ارتقان ساناۋلى مەملەكەتتىڭ ءبىرى – قىتاي. الايدا بۇل شانحاي قور نارىعىنىڭ «رەنمينبيگە» (يۋان – رەداكتسيا) شاققاندا 48 پروتسەنتكە, دوللارمەن ەسەپتەگەندە 45 پروتسەنتكە تومەندەۋىنىڭ ورنىن باسۋعا جەتكىلىكسىز. سونداي-اق قىتايلىق نارىق قىتاي ەكونوميكاسى سەكىلدى باسقا نارىقتارعا بايلانعان.
امەريكالىق قور نارىعى الداعى ۋاقىتتا وسە بەرۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ىشكى ساياسي كەلىسپەۋشىلىكتى ارتتىرۋى دا ىقتيمال. جاھاندىق كوزقاراسپەن قاراعاندا, امەريكالىق قور نارىعى باسقا نارىق پەن ەكونوميكانى كوتەرۋى مۇمكىن كاپيتالداردى تارتاتىن سىڭايلى. اقش نارىعى ينۆەستورلاردى بايىتا ءتۇستى. بىراق قارقىندى ون جىلدىڭ قۇنى ارزانعا تۇسكەن جوق.
جاھاندىق تۇراقتىلىقتىڭ كوزى جاھاندىق تۇراقسىزدىقتى تۋىنداتۋى مۇمكىن.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
