راسىندا, بىردە جۋرناليستىك ساپارمەن ەل ىشىندە جۇرگەندە ءبىر كەيىپكەرىمىزگە بايلانىستى شالعاي اۋىلداعى ۇرپاعىمەن سويلەسكەن ەدىك. سوندا كەيۋانا كورمەگەن قيىندىعى جوق اۋليە باباسىنىڭ اڭگىمەسىن تارقاتقانداعى ءبىر ءسوزى كوكەيىمىزدە قالىپ قويىپتى. اندا-ساندا سانا قاتپارىنان قىلاڭ بەرىپ قالادى. سوندىقتان ءبىر اۋىز ءسوز بولسا دا وقىرمانعا جەتكىزۋدى ءجون سانادىق. ءحال ۇستىندە جاتقان اكەسى بالالارىنا اشتىق پەن زاماننىڭ تارلىعىنا تۇسالىپ قالماسىن دەدى مە, تاعدىر-تالەيىنە الدەقانداي كەيىستىك تە تانىتپاي, «بۇگىن ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولىپ وتىرسىڭدار. الدا نانتەپكى زامان تۋادى. بۇل قيىندىقتان ونىڭ وبالى اۋىر بولادى» دەپتى...
ۇلىسىمىز ءبىر ءتىلىم ناندى ءبولىپ جەگەن اعايىن-باۋىردى, دوس-جاراندى, قوڭسى-قولاڭدى قاتتى قادىرلەيدى. ونىڭ ار جاعىندا نانعا, ادال اس پەن اقپەيىل كوڭىلگە دەگەن قۇرمەت تە تۇر ەمەس پە! ەندەشە ءبىزدىڭ قوعامدا كوڭىلىمىزگە دە قىلاۋ تۇسكەنى, كوڭىلجىقپاس كەڭدىگىمىزدى دە كىر شالعانى, تەپكىگە تۇسكەنى عوي... مۇنىڭ مىسالى – بۇل كۇندە ءبىر-ءبىرىن تانىمايتىن كورشىلەر, ءبىر-بىرىنە تاسباۋىر اعايىن كوبەيىپ كەلەدى. «بولە ەمەس, ولە جەيتىن» قىساڭ قالىپ قالىپتاسىپ, اسىل قاسيەتتەردى ۇرلاعان ۋاقىتتا, ارينە, قارىنعا سىيماعان ارتىق اس قوقىسقا بارماعاندا قايدا بارادى؟ وسى جايت ويلاندىرادى.
فيزيولوگيالىق ءارى مورالدىق تۇرعىدان باعامداساق, قازاق ء«بىر كۇن اشىققاننان قىرىق كۇن اقىل سۇراما» دەيدى. الاپات اشارشىلىقتى وتكەرىپ, جارتىسىنان استامى قىرىلعان قوعامنىڭ اراعا عاسىر ارالاتپاي نانتەپكى پيعىلعا ۇشىراۋى اقىلعا سىيمايدى. جازۋشى ۆالەري ميحايلوۆ «حرونيكا ۆەليكوگو دجۋتا» اتتى ەڭبەگىندە «سىڭىرىنە ءىلىنىپ, ىڭىرشاعى شىققان جارتىلاي ءتىرى ادامدار» دەپ سۋرەتتەگەندەي, بۇل ۇلى ناۋبەتتە ادامداردىڭ ادام سيقىنان كەتكەنى تاريح دەرەكتەرى مەن كونەكوزدەردىڭ ەستەلىكتەرىنەن ءمالىم. قولدان كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە سول كەزدە اق قاردىڭ ۇستىندەگى اق شاڭقان كيىز ۇيلەردىڭ ءولى قالاسى ورناعانىن, كيىز ۇيلەردىڭ قايسىسىنا كىرسەڭ دە بارلىق زات-مۇلكى ورنىندا, بىراق ادامدارى جوق, ءبىر ساتتە عايىپ بولىپ, تىرشىلىك توقتاپ قالعانداي ۇرەيلى كورىنىستىڭ ورتاسىندا ءتىرى قالعان كىشكەنتاي قىزدىڭ قانسۇڭگى بەينەسىن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «ول – اشتىق! ول اشتىقتىڭ كوزى بولاتىن! قارعىس اتقىر اشتىقتىڭ ءدال ءوزىنىڭ!» دەپ دولى ءارى شاراسىزدىقتان تۋعان دارمەنسىز اشۋى قازىرگى نانتەپكى قوعام ساناسىنا جەتپەي جاتقان سياقتى سەزىلەدى. ايتپەسە, جان دۇنيەنىڭ الاپات جارىلىسىن تۋدىراتىن اششى تاريحتان العان تاعىلىم ارتىق استى اياقاستى ەتپەس ەدى... قايبىر جىلى وسى اشتىققا قويىلعان استاناداعى الىپ مونۋمەنتتىڭ ءبىر بولىگىن ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ۇرلاپ كەتۋى دە ءبىزدىڭ ۇلى ناۋبەتتى مۇلدەم ۇمىتىپ كەتكەنىمىزدىڭ ءھام نانتەپكى قيمىل-قارەكەتىمىزدىڭ ناقتى كورىنىسى عوي...
جالپى, اشتىق وقيعالارى بەلگىلى ءبىر قانقۇيلى ساياسات پەن باسىپ-جانشىعان سوعىس كەزەڭدەرىنە ءتان. ماسەلەن, اۆستريالىق تانىمال پسيحولوگ, دارىگەر ءارى فيلوسوف ۆيكتور فرانكلدىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا نەمىستىڭ ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك قالدىرماس كونتسلاگەرى تۋرالى جازاتىن ايگىلى كۇندەلىگى بار. الەمدە الدەنەشە رەت باسىلسا دا وقىرمانى ازايماعان كۇندەلىگىندە اۆتور ادامي جاعدايعا ارنالماعان ءولىم لاگەرىندە ادامدى مىقتى ءتانى ەمەس, قۋاتتى رۋحى ساقتاپ قالاتىنىن ايتادى. بۇل ويدى قىتاي اباقتىسىندا قىرىق جىل عۇمىرىن وتكىزگەن قاجىعۇمار شابدان ۇلى دا قايتالايدى. جازۋشىنىڭ سەرىكتەرى لاگەردە قىزىلشا ءتۇبىرىن قازۋ جۇمىسى كەزىندە ءتاتتى ءتۇبىردى تۇبىمەن بىرگە قازباي, جارتىلاي ج ۇلىپ الادى ەكەن دە, كەيىن كۇزەتشىلەردەن قاعابەرىستە جالما-جان الگى قالىپ قالعان تامىردى تاڭدايىنا سالىپ ءال جالعايدى ەكەن. وسىنى بايقاپ قالعان قاجىعۇمار ولاردىڭ اۋزىنداعى ءتاتتى ءتۇبىردى تۇكىرتكىزىپ تاستايدى. اڭ-تاڭ بولعان ءارى اشۋ-ىزاسى كەلگەن اش تۇرمەلەستەرىنە: «بۇل قارنىڭدى توعايتپايدى, كەرىسىنشە رۋحىڭدى سىندىرادى», دەيدى.
ءيا, نانتەپكى ۇعىمى توقشىلىقتى, يت باسىنا ىركىت توگىلگەن زاماندى دا بىلدىرەدى. بىراق بۇل جازبامىزدا پيعىلعا, نيەتكە قاتىستى ايتىپ وتىرعانىمىزدى ەسكەرتە كەتەلىك. نانتەپكى مىنەز-ق ۇلىققا جول بەرمەۋ – تالاي مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىن پراگماتيكالىق سانا-سەزىمىمىزدى قالىپتاستىرۋعا دا تۇرتكى بولار ەدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
