1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ورنىقتى تاۋەلسىز مەملەكەتتى قۇرۋدىڭ, ەلىمىزدىڭ ودان ءارى تۇراقتى دامۋى مەن جاڭا قۇقىقتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ بەرىك نورماتيۆتىك تۇعىرىنا اينالدى.
كونستيتۋتسيا – ماڭگىلىك ەل يدەياسىن ورنىقتىرۋعا بەت تۇزەگەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ جاسامپاز رۋحى سالتانات قۇرعان ەلىمىزدىڭ بەرىك تۇعىرى دەسەك, ونىڭ كەمەلدىلىگىنىڭ وزەك-ارقاۋى بۇگىنگى تاڭداعى قوعامدىق قاتىناستىڭ سان-سالالى ماسەلەلەرىندە ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, ساياسي, مادەني تۇرعىدان دامىپ, وركەندەۋىمىزدىڭ ناتيجەسىنە تىكەلەي بايلانىستى.
قازاقستان «قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن» ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ (ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ) تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى نەگىزىندە دامىعان قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزگەندىگىن الەمدىك اۋقىمدا دالەلدەپ بەردى.
قازاق جەرىندە تۇرىپ جاتقان ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەتنوستىق, ءدىني جانە وزگە دە سيپاتىنا, الەۋمەتتىك تەگىنە قاراماستان, بارلىعىنىڭ تەڭ جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋى تۋرالى ەرەجە ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ, كونستيتۋتسيالىق قاعيداتىمىزدىڭ باستى وزەگى بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعىندا قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق, قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەن ەكونوميكالىق دامۋ, مەملەكەت ءومىرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالىق ادىستەرمەن شەشۋ سياقتى ەل ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى تۇبەگەيلى قاعيداتتارى قامتىلعان.
جوعارىدا كورسەتىلگەن قاعيداتتار مەملەكەت ءومىرىنىڭ ساپالى سيپاتتامالارىن ايقىنداپ قانا قويماي, كونستيتۋتسيالىق دامۋدىڭ تۇعىرلى ۆەكتورلارىنىڭ نەگىزىن قالايدى.
كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ورنىقتى ساياسي-قۇقىقتىق ءتارتىپتى قالىپتاستىرسا, كونستيتۋتسيالىق جۇيەنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى رەتىندەگى قۋاتتى پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ءوزىنىڭ تولىققاندى الەۋەتىن دالەلدەي الدى.
قازاقستاندىق كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋى جولىنداعى باتىل باستامالاردىڭ باستى ماقساتى قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءتيىمدى ءارى تۇرلاۋلى ارەكەت ەتەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ونى ۇنەمى جەتىلدىرۋ, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇعىرى رەتىندە حالىقپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ ارقىلى دا كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتىڭ مارتەبەسى جوعارىلاپ وتىر.
سونىمەن بىرگە, كونستيتۋتسيا پارلامەنتتىڭ جانە ونىڭ پالاتالارىنىڭ اتقارۋشى بيلىك تارماعىمەن تۇراقتى تۇردە ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇتىمدى پارلامەنتاريزم تۇجىرىمداماسىن قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسىن قالادى, مۇنىڭ ءوزى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە جانە بيلىك تارماقتارىنىڭ جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋعا مەيلىنشە ىقپال ەتتى.
مىنە, وسىنداي جەتىستىكتەر مەن اتقارىلعان باسقا دا ماڭىزدى ءىس-شارالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتا زاڭىمىزعا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى – قوعام مەن مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرۋىنىڭ ىرگەلى نەگىزى» دەپ ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن بەردى.
تورتكۇل دۇنيەدە ورىن العان ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قارسى ارەكەت جاساۋ, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتقا ىقپالى بار حالىقارالىق احۋالدى ەسكەرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى مەن اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى دەر كەزىندە شەشۋ ءۇشىن ءتيىمدى ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان كەزەڭدەر دە بولدى. مۇنداي ساتتەردە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ۇنەمى ۇتىمدى جولدارىن تاڭداي بىلەتىن ەلباسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك وزىق تاجىريبەگە جۇگىنۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىستارى باسشىلىققا الىندى. وسىنىڭ ءبارىن رەتكە كەلتىرىپ, ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اتا زاڭىمىزدىڭ الەۋەتتى مۇمكىندىگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى.
1998 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما بارىسىندا كونستيتۋتسياعا پارلامەنتتىڭ ءرولىن نىعايتۋ تۋرالى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, 2007 جىلعى رەفورما باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك نىسانىنىڭ پارلامەنتتىك نىسانىن كۇشەيتتى, ياعني پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەتكە قاتىستى كەيبىر وكىلەتتىكتەرى پرەزيدەنتتىڭ بيلىك اياسىنان جوسپارلى تۇردە پارلامەنتكە اۋىسا باستادى.
مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق جاساپ, قازاقستاندىق قوعامنىڭ قولداۋىنا, پارلامەنتتىڭ ماقۇلداۋىنا يە بولعان 2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرۋ بارىسىندا تاعى دا ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ قۋاتتى نەگىزى ايقىن سەزىلدى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى اۋقىمدى تۇردە قايتا ءبولۋ جۇرگىزىلدى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وسى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگى نىعايىپ, جاۋاپكەرشىلىگى ارتا ءتۇستى.
كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى, قوعامدىق كەلىسىمدى ودان ءارى نىعايتۋ, قازاقستاندىق ۇيلەسىم مەن بىرلىك, بولاشاعى ءبىرتۇتاس ەلدى قالىپتاستىرۋ جانە قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى جونىندەگى تالاپتارعا ساي ەنگىزىلدى.
ءومىر تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, بيلىكتى قايتا ءبولۋ ساياسي جۇيەنىڭ سەرپىندىلىگىن قامتاماسىز ەتتى, ونىڭ الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ جولىنداعى قۇقىقتىق نەگىزدەر ودان ءارى ايقىندالا ءتۇستى, قابىلدانعان شەشىمدەر ءۇشىن بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتتى جانە ولاردىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتى دۇرىس جولعا قويىلدى.
ۇلتتىق زاڭنامانى دامىتۋعا, بيزنەس قۇرىلىمدارى قىزمەتىنىڭ پارمەندىلىگىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى نورمالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ اسەر ەتكەن «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» كونستيتۋتسيانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن اشا تۇسۋگە مول مۇمكىندىك بەردى.
وسىلايشا, بۇل رەفورما كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىق ۇستەمدىگى يدەيالارىن جانداندىرۋعا ىقپال ەتەتىن قۋاتتى رۋحاني-ادامگەرشىلىك, ساياسي-قۇقىقتىق جانە جاسامپازدىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالدى.
2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى پرەزيدەنتتىڭ, ول قۇرعان جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە قۇجاتتى تالقىلاۋعا قاتىسقان مىڭداعان قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلكەن مۇددەلىلىكپەن اتقارعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اتاپ وتكەن ورىندى.
دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق مويىنداعان جەتىستىكتەرگە قاراماستان, قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق دامۋ جىلدارىندا قولعا الىنعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر ءالى دە بولسا تۇبەگەيلى شەشىمىن تولىقتاي تاپقان جوق, كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتقان سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي وتىر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەتتىڭ زاڭنامالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە باسقا دا شارالار ارقىلى ىسكە اسىرىلۋعا جاتاتىن قۇقىقتىق يدەيالارى مەن قاعيداتتارىن قانداي جاعدايدا بولسىن تياناقتى تۇردە ورىنداۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
زاڭنامانى جەتىلدىرۋ پروتسەسىندە كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى جانە ونىڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى اكتىلەرگە سايكەستىگى قاعيداتتارىن بۇلجىتپاي ۇستانۋ ءۇردىسى ۇنەمى نازاردا بولۋعا ءتيىس.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2017 جىلعى جولداۋىندا ايتىلعان كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە «بارلىعىن قامتيتىن كونستيتۋتسيالىق مونيتورينگ» قاجەت دەگەن قۇندى ۇسىنىستى ءوز باسىم قولدايمىن.
بۇل ۇسىنىستىڭ قۇندى بولاتىن سەبەبى, كونستيتۋتسيالىق مونيتورينگ ءوزىنىڭ جۇمىسىندا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن, قۇقىقتىق مادەنيەت پەن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق اقىل-ويى دەڭگەيىن قامتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار زاڭداردى جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداعان كەزدە تۋىنداۋى مۇمكىن قاۋىپ-قاتەردى مەيلىنشە ازايتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ءدال ايقىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, وڭتايلى جۇمىستى ساپالى اتقارۋعا ىقپال ەتەدى.
سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2018 جىلعى جولداۋىندا دا نەگىزگى زاڭنىڭ جەتەكشى ءرولىن نىعايتاتىن كونستيتۋتسيوناليزم يدەيالارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندە بىرقاتار ۇسىنىستار ايتىلعانى ەستەرىڭىزدە بولار.
ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, زاڭ ۇستەمدىگىن جانە ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى كەپىلدىكتەرىن, ادىلدىك جانە كەمسىتپەۋشىلىك قاعيداتتارىن, بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتىن قاتاڭ ساقتاماي, ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قول جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتپەي كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىق شىعارماشىلىعى قىزمەتىنە «جاساندى ينتەللەكت» قۇرالدارىن ەنگىزۋمەن بايلانىستى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, نورماتيۆتىك اكتىلەردى دايىنداۋدىڭ پاكەتتىك قاعيداتىن ىسكە اسىرۋعا, «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا كوزدەلگەن بىرقاتار وزەكتى زاڭداردى قابىلداۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستارى ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. بۇل كەلەلى ۇسىنىستار زاڭداردى, زاڭنان تۋىندايتىن اكتىلەردى قولدانۋدا جۇرتشىلىقتىڭ ىنتاسىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ زاڭ نورمالارىمەن تانىسۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىنى انىق.
وسىلايشا, قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى جۇيەلى نەگىزدە جەتىلدىرۋمەن بىرگە, ولارعا شىنايى قۇقىقتىق ءومىر بەرۋ ارقىلى جاسامپازدىق الەۋەتىن اشا وتىرىپ, كونستيتۋتسيانىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني-مادەني نورمالارىن قوزعايتىن جاڭا زاڭداردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل زاڭدار كونستيتۋتسيا نورمالارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەسىن نىعايتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جولىندا كەزدەسەتىن پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ باعىتىندا ازىرلەنۋگە ءتيىس. وسىنىڭ نەگىزىندە ەلدىڭ كەمەلدەنۋىنە ۇلەس قوسىپ, ىقپال ەتەتىن تىڭ باعدارلامالار قابىلدانۋى قاجەت.
كونستيتۋتسيا – ماڭگىلىك ەل يدەياسىن ورنىقتىرۋعا بەت تۇزەگەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ جاسامپازدىق رۋحى سالتانات قۇرعان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ بەرىك تۇعىرى. ال «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى – كەمەلدىلىك جولىنداعى اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزگى ارقاۋىن بەكىتە تۇسەتىن, ەلدى دامىتىپ, ىزگىلىككە باعىتتايتىن نەگىزگى باعدارشام دەۋگە بولادى.
كونستيتۋتسيانىڭ كەمەلدىلىك ارقاۋى ونىڭ بۇگىنگى تاڭداعى جانە بولاشاقتاعى قوعام ءومىرىنىڭ سان-سالالى دامۋىنىڭ اجىراعىسىز سيپاتىن بىلدىرەدى. ەلگە قاتىستى قولدانىلاتىن كەمەلدىلىك ۇعىمىنىڭ ءوزى ۇتىمدى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, قاي سالادا بولسىن يگى ىستەردى باياندى ەتەتىن تولىسۋ سيپاتتاماسىن قامتيدى. كونستيتۋتسيانى نەگىزگە الا وتىرىپ, قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ باستى ماقساتى دا ەلدى جان-جاقتى دامىتىپ, كەمەلدىلىكتى قالىپتاستىرۋعا جول اشۋ بولىپ تابىلادى.
دەموكراتيالىق جولمەن وركەندەپ, كەلەشەككە باعىت العان ەلىمىزدە مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ جولىندا بيلىكتىڭ حالىق مۇددەسىنەن تۋىندايتىن باعىت-باعدارىن ناقتى ايقىنداۋدا قول جەتكەن جەتىستىگى دە كونستيتۋتسيانىڭ ەرەكشە كەمەلدىلىككە باستايتىن قاعيدالى ارقاۋى.
كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر كەمەلدى سيپاتى قۇقىقتىق مەملەكەت يدەياسىن, ەل بىرلىگىن, بەيبىت ءومىردى, جان-جاقتى وركەندەگەن جاسامپاز ءداستۇردى ورنىقتىرىپ, وركەنيەتتىڭ كوشىنە كەدەرگىسىز قوسىلۋ ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتكەنىنە, قازاقستاننىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە مول مۇمكىندىك جاساعانىنا بايلانىستى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا باستان كەشكەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە دە, قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە دە كونستيتۋتسيانىڭ ەل ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا تۋرا جول سىلتەپ, كەمەلدەنۋدىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعانىن ءومىردىڭ ءوزى ايقىن دالەلدەپ وتىر.
سوندىقتان دا كونستيتۋتسيامىزدى – ەل كەمەلدىلىگىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى دەپ مالىمدەۋگە قۇقىلىمىز!
رامازان سارپەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناما ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
