يۋنيسەف-ءتىڭ بالالار قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى وكىلى كورنەليۋس ۋيليامس الەم بويىنشا بالالار كورىپ جاتقان قورلىققا بەيجاي قاراۋعا بولمايتىنىن ايتادى. وكىلدىڭ ايتۋىنشا, سابيلەردى ۇرىپ-سوعۋ بىلاي تۇرسىن, كىشكەنتاي قىزدار مەن ۇلداردى ازعىندىقتىڭ نەبىر تۇرىنە يتەرمەلەيتىن ەرەسەكتەردىڭ پايدا بولۋى الاڭداتادى. ناقتى مالىمەتكە سۇيەنسەك, الەمدەگى 2-4 جاس ارالىعىنداعى 300 ميلليون بالا ءوز ۇيىندە پسيحولوگيالىق قىسىم مەن فيزيكالىق تۇرعىدا جازالاۋدى باستان وتكەرەدى ەكەن. وتىز مەملەكەتتەگى ءبىر جاسار ون ءسابيدىڭ التاۋى ۇلكەندەر تاراپىنان قىسىم كورەدى. ءتاي-ءتاي باسقان ون بوبەكتىڭ بىرەۋىن اكە-شەشەسى ۇرىپ-سوعادى دەگەن دە مالىمەت بار. بالالاردىڭ ءجون-جوسىقسىز قىسىمعا ۇشىراپ, زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولۋىنا وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ جويىلۋى مەن ءداستۇرلى جانۇيالىق جۇيەنىڭ بۇزىلۋى دا سەبەپ بولۋدا. الەمدەگى بەس جاسقا تولماعان 177 ميلليون بالانىڭ اناسى قاسىنداعى ەر ادام تاراپىنان قىسىم كورۋمەن كۇنىن وتكىزۋدە. بۇل ءاربىر ءتورتىنشى بالا تۋعان اكەنىڭ ىقىلاسىنا ءزارۋ دەگەن ءسوز.
اتا-انانىڭ ۇدايى باقىلاۋى مەن قاراۋىنسىز قالعان جاس قىزداردىڭ زورلىققا ۇشىراۋ فاكتىلەرى دە ازايماي وتىر. 15-19 جاس ارالىعىنداعى 15 ميلليون قىز ازعىن ارەكەتتەن زارداپ شەگەتىنى انىقتالعان. ولاردىڭ 1 پايىزى عانا كاسىبي مامانداردىڭ پسيحولوگيالىق, مەديتسينالىق كومەگىنە جۇگىنگەن. يۋنيسەف بايانداماسىنا نازار سالساق, جەر بەتىندەگى 28 مەملەكەتتە زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان قىز بالالاردىڭ باسىم بولىگى قاسكويدى تانيتىنىن مويىنداعان. قازىرگى كەزدە قىزدار عانا ەمەس, ۇل بالالاردىڭ دا ازعىنداردان قورلىق كورگەنى تۋرالى اقپاراتتار كورىنىس بەرۋدە. سوڭعى جىلدارى مۇعالىمدەردىڭ وقۋشىلارعا قول كوتەرۋ ماسەلەسى ءجيى ايتىلۋدا. الەم بويىنشا مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ تەڭ جارتىسى, ياعني 732 ميلليون ادام مەكتەپتە ۇرىپ-سوعۋعا تولىقتاي توسقاۋىل قويىلماعان ەلدەردە ءومىر سۇرۋدە.
قازاقستانعا كەلسەك, حالىقارالىق ۇيىم ستاتيستيكاسىنا سايكەس ءبىر جاستاعى بالالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى قاتىگەزدىككە ۇشىرايدى. ال ۇلكەندەر تاراپىنان دورەكىلىك كورگەن 2-4 جاستاعى بالدىرعاندار 50 پايىزعا جەتەدى. بالالاردى ۇرىپ-سوعۋ ارقىلى تاربيەلەۋ كورسەتكىشى 5-9 جاس ارالىعىنداعى بالالاردا 58 پايىز دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن. حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى جۇرگىزگەن ساۋالداما ناتيجەسى كورسەتكەندەي, اتا-انانىڭ 67 پايىزى, ياعني سۇرالعانداردىڭ ۇشتەن ەكىسى بالاسىنا پسيحولوگيالىق تا, فيزيكالىق تا قىسىم جاساعانىن ايتقان. بالالاردىڭ 62-79 پايىزى اكە-شەشەسىنەن ۇدايى تاياق جەيتىنى انىقتالعان.
زەرتتەۋشىلەر بالاعا كۇش كورسەتۋ ارقىلى تاربيەلەۋ ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىنىن دا ايتادى. ياعني, كىشكەنتاي كەزىندە اكە-شەشەسىنەن ءجيى تاياق جەپ وسكەن ادام ءوزى بالالى-شاعالى بولعاندا دا ۇل-قىزىنا تىم قاتال قارايدى. يۋنيسەف ماماندارى قازاقستانداعى وقۋشىلاردىڭ 66,2 پايىزى مەكتەپتە كۇش كورسەتۋدى باستان وتكەرەتىنىن ايتۋدا. ۇيىم ەل ۇكىمەتىن بالانى ۇرماي-سوقپاي تاربيەلەۋ قاعيداتتارىن ەنگىزۋدە جاس جەتكىنشەكتەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭدار قابىلداۋعا ۇندەيدى. ولار سونداي-اق بالانى كۇش كورسەتپەي تاربيەلەۋگە ناسيحاتتايتىن اتا-انالارعا ارنالعان باعدارلامالار جاساپ, كۋرستار دا وتكىزگەن. بۇعان قوسا يۋنيسەف ەل ۇكىمەتىنە بالالارعا زورلىق-زومبىلىق, كۇش كورسەتۋدى ازايتۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق جوسپار قابىلداۋدى ۇسىنۋدا.
بالانى فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق قىسىمنان ساقتاۋ تەك ۇكىمەتتىك جوسپار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن دۇنيە ەمەس. بۇل ماسەلەدە باستى تەتىك اتا-انا قولىندا. وسى ورايدا ۇلكەندەردىڭ ءوزىن تاربيەلەۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلۋدە. حالىقارالىق ۇيىمدار ونداعان جىلدان بەرى نۇسقاپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك تەڭدىك تاعى بار. قىسىم كورگەن بالالارعا پسيحولوگيالىق اقىل-كەڭەس بەرىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ەمدەۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلۋدە. شەتەلدىك ماماندار ەلىمىزدە بالدىرعانداردىڭ وسىنداي بەيبىت زاماندا ەشكىمنەن قىسىم كورمەي, جايما-شۋاق جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن وتباسىندا بالالاردىڭ جاعدايى مەن قوعامداعى قۇقىعىن قورعاۋعا باستى نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى.
جالپى, اتا-انالارعا «بالانى ەشقاشان ۇرۋعا بولمايدى» نەمەسە «تارتىپكە كونبەگەن بالانى تاياقتاپ الۋ كەرەك» دەپ اقىل ايتۋعا بولماس. ويتكەنى قازىرگى بالا وسىدان وتىز-قىرىق جىل بۇرىنعى بالادان باسقا. «بالانى ۇرماۋ كەرەك» دەپ ايتۋ وڭاي بولعانمەن, ۇلكەن كىسى بالاعا ەش سەبەپسىز قول كوتەرمەسى ايان. تاياق جەۋگە بارلىق جاعدايدا بالانىڭ ءوزى كىنالى بولماسى انىق, اتا-انانىڭ ۇل-قىزىن ۇرىپ-سوعۋعا سىرتتاي سەبەپتەر دە اسەر ەتۋى مۇمكىن. قىزمەتىندەگى كەلەڭسىزدىكتەر, الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندىگى ءتارىزدى ءوشىن بالادان الۋعا تۇرتكى بولاتىن جاعدايلار از ەمەس. قازىرگى كەزدە جالعىزباستى انالاردىڭ بالاسىنا قول كوتەرۋ جاعدايلارى تۋرالى جازىلىپ ءجۇر. بۇل ارقاسۇيەر ازاماتى جوق ايەل باسىنا تۇسكەن جۇكتى كوتەرە الماي, اينالاعا دەگەن ىزاسى ءۇشىن بالاسىنا قول كوتەرەدى دەگەن ءسوز. بىراق ۇنەمى سوققى كورىپ, ەر جەتكەنشە ۇلكەندەردىڭ ايعايىنان كوز اشپاۋ بالانىڭ دەنساۋلىعىنا دا, اقىل-ويىنا دا تەرىس اسەر ەتەتىنى بەلگىلى.
ماماندار ۇنەمى ۇرىپ-سوعۋ ارقىلى تاربيەلەنگەن بالا ءوز قاتارلاستارىنان فيزيكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدا كەش جەتىلەتىنىن ايتۋدا. پسيحوەموتسيونالدىق قىسىم سالدارىنان بالانىڭ ۇيقىسى بۇزىلىپ, تابەتى قاشادى, ءتىپتى تىلىندە مۇكىستىك پايدا بولۋى مۇمكىن. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى تومەندەپ, جاسىنا لايىق قىزىعۋشىلىعى ازايادى, مىسالى, باسقا بالالارمەن بىرىگىپ ويناۋعا زاۋقى سوقپاۋى مۇمكىن. بالا بويىنداعى وسىنداي دەپرەسسيا ۇلعايا كەلە, مىنەز ەرەكشەلىگىنە قاراي اگرەسسيالىق ارەكەتتەرگە جەتەلەۋى مۇمكىن. ماماندار بالانىڭ ءتىلىن تابۋ قيىن بولعان جاعدايدا الەۋمەتتىك قىزمەتكەر, پسيحولوگ سياقتى ماماندارعا جۇگىنگەن ابزال دەيدى. بىراق ءوز بالاسىن دۇرىس تاربيەلەي الماعان اتا-انانى پسيحولوگ ءتۇزۋ جولعا ءتۇسىرىپ, قيىن جاعدايدان ءبىرجولاتا قۇتقارادى دەۋگە بولماس. تاربيە ىسىندە ءار بالانىڭ بولمىس ەرەكشەلىگىن جانە ۇلتتىق پەداگوگيكا قاعيداتتارىن دا نەگىزگە العان ابزال. بالانىڭ قابىلەت-قارىمىن, ءتۋابىتتى مىنەزىن پسيحولوگ ەمەس الدىمەن اتا-انا بىلەدى ەمەس پە؟ «بالانى اكەدەن ارتىق ەشكىم تانىماس» دەگەن جاپون ناقىلى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى.
«Online Psychology Degrees» پورتالىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, دامىعان اقش-تىڭ وزىندە اتا-انالار بالالارىن «ساباپ الۋ» ارقىلى تارتىپكە سالۋدى دۇرىس كورەتىنى بايقالادى. بۇل مەملەكەتتە اتا-انالاردىڭ 72 پايىزى «بالا ۇرعاننان جامان بولمايدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانادى ەكەن. اقش-تىڭ 19 شتاتىندا مەكتەپتە وقۋشىنى ۇرۋعا زاڭ جۇزىندە رۇقسات ەتىلگەن. شامامەن 8 مىڭ اقش مەكتەبىندە وقۋشىنى ۇرۋ ارقىلى جونگە سالادى ەكەن. الەمدەگى 52 مەملەكەتتە (جەر بەتى حالىقتارىنىڭ 34 پايىزى) بالانى مەكتەپتە جانە تۇزەتۋ مەكەمەسىندە ۇرۋعا تىيىم سالىنعان. ولاردىڭ قاتارىندا ارمەنيا, ازەربايجان, بەلارۋس, چەحيا, تۇركيا, ۇلىبريتانيا بار. ال 27 مەملەكەتتە (الەم حالىقتارىنىڭ 10 پايىزى) تەك مەكتەپتە ۇرۋعا بولمايدى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ تىزىمىندە جاپونيا, يران, الجير, ەكۆادور, ءباا, كونگو رەسپۋبليكاسى بار. 24 مەملەكەتتە (جەر بەتى حالىقتارىنىڭ 6 پايىزى) تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە بالانى فيزيكالىق تۇرعىدا جازالاۋعا بولمايدى. بۇعان قازاقستان, سولتۇستىك كورەيا, پاناما, يامايكا, فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەر كىرەدى. انگولا, اۋستراليا, يراك, تاجىكستان, سيريا, سۋدان, اقش, مەكسيكا, ءۇندىستان, يندونەزيا ءتارىزدى 53 مەملەكەتتە (جەر بەتى حالىقتارىنىڭ 39,6 پايىزى) بالانى ۇرۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنباعان.
بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىعى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ ۇستانىمى بويىنشا, بالاعا فيزيكالىق تۇرعىدا قانداي دا ءبىر كۇش كورسەتۋ وكىلەتتىكتى اسىرا پايدالانۋ بولماق. امەريكا عالىمدارى 62 جىل بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىن العا تارتىپ, بالانى فيزيكالىق تۇرعىدا جازالاۋ ءجاسوسپىرىم بويىندا اگرەسسيانىڭ ورشۋىنە, انتيالەۋمەتتىك قادامدارعا بارۋعا يتەرمەلەيدى دەيدى. ءسابي كۇنىندە ۇلكەندەردىڭ كۇش كورسەتۋىن ءجيى باستان وتكەرگەن جاننىڭ جەكە باس دامۋىندا كەمشىلىكتەر بولاتىنى دا ايتىلۋدا. جاستايىنان كوپ سوققى كورگەن بالانىڭ ميى زاقىمدالۋى مۇمكىن. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر اتا-اناسى ءجيى ۇرىپ-سوعاتىن بالانىڭ IQ تەست ناتيجەسى ماپەلەپ وسىرگەن بالادان الدەقايدا تومەن بولادى دەگەن پىكىردە.
«قار قىلاۋمەن, بالا سىلاۋمەن وسەدى» دەيدى قازاق. «تاياقتاۋ وڭاي, تاربيەلەۋ قيىن» دەگەن دە ءسوز بار. بالانى ۇرماي تاربيەلەۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ەڭ باستىسى, اتا-انا مەن بالا اراسىندا رۋحاني ۇيلەسىمدىلىك بولۋى ءتيىس. قانداي دا ءبىر ءىستىڭ دۇرىس-بۇرىسىن سوزدەن گورى ىسپەن كورسەتۋ ۇزدىك تاربيە قاعيداتتارىنىڭ باستى شامشىراعى ەكەنى حالىق پەداگوگيكاسىندا ايتىلعان. تاربيەنىڭ ىزگى شارتى اتا-انا ۇل-قىزىنا ءوزىن ۇلگى تۇتىپ, سىيلايتىنداي دارەجەدە ونەگە كورسەتۋى بولسا كەرەك.
شارافات جىلقىباەۆا
