ءبىر جىل ىشىندەگى ءبىلىم بەرۋدەگى جەتىستىكتەر مەن كەيبىر ولقىلىقتار, مۇعالىمدەردىڭ ايلىق اقىسى, الەۋمەتتىك جاعدايى القالى جيىندا ايتىلىپ, قالامگەرلەر قاۋىمى دا, جۋرناليستەر دە وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. وقۋ جىلى اياقتالدى دەپ ەكى-ءۇش اي ارقانى كەڭگە سالعانىمەن, جاڭا وقۋ جىلىنىڭ ماسەلەسى ەرتەڭ الدان شىقپاي قويماسى انىق. ونىڭ ۇستىنە بيىلدان قالعان «سارقىت» تا از بولماسا كەرەك. ارينە, كەيبىر دەرەكتەر قاعازدا ادەمى جازىلعانىمەن, اتقارىلۋ بارىسىندا قيىن ءتۇيىنى, قىم-قيعاش جۇمىستارى ءالى دە الدان شىعارى انىق. قازىردىڭ وزىندە ءبىرىنشى سىنىپقا بالا قابىلداۋدا دابىر-ءدۇبىر كوپ. كىم بالاسىن ناشار مەكتەپكە بەرگىسى كەلەدى؟.. ارينە, دارىندى وقۋشىلار ءبىلىم الاتىن التىن ۇيادا وقىتۋعا تىرىسادى. كوبىنىڭ زاتى قالاي دەمەي, اتىنا جۇگىرەتىنى دە راس. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنەن باسقا جەردە ءبىلىم باعدارى بىردەي, تەك پاندەردى تەرەڭدەتىپ وقىتاتىنى بولماسا, بارىندە دە وقۋلىق پەن ستاندارت ءبىر جۇيەگە نەگىزدەلگەن. جاقسى دەلىنەتىن ليتسەي مەن گيمنازياعا كەلەر بولساق, وندا ءداستۇرلى وقۋ جۇيەسى زاماناۋي ءبىلىم بەرۋمەن ۇشتاستىرىلىپ, باسشىسى دا, باسقاسى دا بىرلىككە ۇيىپ, اسىرەسە مەكتەپتىڭ جانى, تىرەگى سانالاتىن ۇستازدار قاۋىمى «بىزگە جۇرت بالاسىن سەنىپ تاپسىرىپ وتىر. ەندەشە سول سەنىمنەن شىعۋعا ءتيىستىمىز», دەيتىن شىن مانىندەگى ماماندىق يەلەرى توپتاستىرىلعان. ولار الەۋمەتتىك جاعدايىن ەكىنشى كەزەككە ىسىرىپ قويعان – ناعىز ەل پاتريوتتارى. ءيا, ونداي مەكتەپتىڭ كەمى جوق, ءبارى تۇگەل, ۇستازداردىڭ قالتاسى توق دەي الماساق كەرەك. ەلىمىزدە مۇعالىم الاتىن ايلىقتىڭ كوپ ەمەس ەكەنى جۇرتشىلىققا ءمالىم.
جاڭا وقۋ جىلىنداعى تاعى ءبىر پروبلەما وقۋلىققا قاتىستى دەر ەدىك. العاشقى ءبىر-ەكى اي كولەمىندە مينيسترلىك پەن جەرگىلىكتى جەردەگى باسشىلار اراسىندا بۇل ءبىراز كەلىسپەۋشىلىكتەرگە ارقاۋ بولىپ جاتادى. بۇل جىل سايىن قايتالانىپ جۇرگەن جايت. اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرەتىن مامانداردى قايتا دايىنداۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. وعان ميللياردتاعان تەڭگە بولىنۋدە. ءتيىستى مەكەمەنىڭ ۋاجىنە سەنسەك, بيىل اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم بەرۋ كادىمگىدەي ارتاتىن كورىنەدى. قۇپتاۋعا تۇرارلىق ءىس. بىراق قىسقا مەرزىمدە دايىندالعان مامانداردىڭ ساپاسى قانداي دەگەن كۇدىك كوڭىلدەن كەتەر ەمەس.
ەڭ كۇردەلى ماسەلە, مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جۇرگەن قازاق قىزدارىنىڭ كيىم ۇلگىسى, ناقتىلاي تۇسسەك, ورامال سالىپ كەلۋ جايىنا قاتىستى داۋ-داماي تۋىنداپ كەلەدى. بيىلدىڭ وزىندە ونداعان قىز سوڭعى توقسانداردا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاي المادى. مۇنداي جاعداي التىن بەلگىگە ۇمىتكەر وقۋشىنىڭ دا باسىنان ءوتتى. جالپى, قازاق حالقى قىزىن ۇلىنداي ەركەلەتىپ وسىرگەن جۇرت ەدى. قۇتتى قونىسىنا قوندىرعانعا دەيىن ۇكىلەگەن بورىك كيگىزىپ, ورامال تاققىزباعانى تاريحتان بەلگىلى. بۇل سەكىلدى تۇيىتكىلى بار ىستەردى بالالار دەمالىستا جۇرگەندە شەشىپ الماسا, كۇزدە تاعى باس اۋرۋىنا اينالماي قويمايدى.
مەكتەپ اسحاناسىنا قاتىستى ءار الۋان پىكىرلەر دە ءبىرازدان بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. اسىرەسە وقۋشىلارعا ارنالعان تاعامنىڭ ساپاسى مەن بولىنەتىن قارجى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل بۇرىن قاراپايىم حالىقتىڭ ويى دەپ كەلسەك, ەندى حالىق قالاۋلىلارى دا ءۇن كوتەرە باستادى. سەناتور بىرعانىم ءايتىموۆا «100 تەڭگەگە نە ىشۋگە بولادى؟» دەي كەلىپ, «سوڭعى جىلدارى مەكتەپ اسحاناسىنىڭ ءمازىرى كوڭىل كونشىتپەيدى. تالاپتارعا ساي ەمەس. جەرگىلىكتى ءبىلىم باسقارمالارى تەندەر وتكىزەردە اس ءمازىرىنىڭ 100 تەڭگەدەن اسپاعانىن قالايدى. سوندا 100 تەڭگەگە نە ازىرلەۋگە بولادى؟» دەيدى. شىنىندا, كۇن سايىن ءورشىپ بارا جاتقان قىمباتشىلىق كەزىندە 100 تەڭگەگە نە الۋعا بولادى؟ ءبىر عانا مىسال, ءبىر ۋاقىتتا 20 تەڭگە تۇراتىن نان قازىر 120-130 تەڭگەگە جەتتى. وزگە تاعام تۇرلەرىنىڭ دە باعاسى قىمباتتاۋ ۇستىندە. تاماق قۋاتتى بولماسا, بالانىڭ ويى مەن بويى قالاي وسەدى؟ ونسىز دا كەيبىر ۇل قىزدارىمىزدىڭ دەنە ءبىتىمى قوراشتانىپ بارا جاتقانى بايقالادى. وسى كۇنى ەل يگىلىگىنە دەلىنەتىن جۇمىستىڭ ورىندالۋى تەندەرگە تەلىنگەن. تەندەر دەگەنىمىز – نارىق تالابىنا ساي, از اقشامەن كوپ جۇمىس تىندىرۋ كەرەككە سايادى. مەكتەپ اسحاناسىنىڭ ءمازىرىن دايىندايتىندار بالا كوڭىلىن از اقشامەن ريزا ەتە الا ما؟ ء«بارىن قاتىرامىن» دەپ تەندەردە جەڭىپ شىعىپ, ودان كەيىنگى جەردە ساپاسىز ونىمنەن تاتىمسىز تاماق ازىرلەسە, ول كەيدە وقۋشىلاردىڭ ۋلانىپ قالۋىنا اپارسا – مۇنى الدىن الا ويلاستىرۋ كەرەك سەكىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى: «... ءبىز بىلىمگە بولىنەتىن بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ۇلەسى جونىنەن الەمدەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلىپ وتىرمىز. ...جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى», دەگەن سوزدەرىن بۇلجىتپاي ورىنداساق, قانە.
جالپى, مەكتەپ اسحاناسىنا قىزمەت كورسەتەتىن ادام ۇرپاق تاعدىرىن بيزنەستەن جوعارى قويا ما, الدە تابىس تابۋدىڭ جولىندا ءجۇر مە, دەگەندى ەستە ۇستاۋ كەرەك-اق. وسى ارادا, كەيبىر ءوڭىر مەن قالادا ءار بالاعا بولىنەتىن اقشاعا كەلسەك, استانادا 1 مەن 4-سىنىپ وقۋشىلارى 320 تەڭگەگە تەگىن تاماق ىشەدى ەكەن. 5-11-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا, تەك الەۋمەتتىك جاعدايى تومەندەرگە عانا جاعداي جاسالعان. ال وڭىرلەرگە كەلسەك, كەيبىر وبلىستار تەگىن تاماق بەرۋدى توقتاتقان. ال تاماق بەرەتىن جەرلەر 170 – 230 تەڭگە كولەمىندە ءار بالانىڭ جاس شاماسىنا قاراي قاراستىرۋ ۇستىندە ەكەن. قالاي دەسەك تە, مەكتەپ اسحاناسىنىڭ ماسەلەسىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ ۋاقىت تالابى بولىپ تۇر. باستى ماقسات – ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعى بولۋى ءتيىس.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
