تۇركىستان — ەكى دۇنيە ەسىگى عوي,
تۇركىستان— ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي .
تاماشا تۇركىستانداي جەردە تۋعان
تۇرىكتىڭ ءتاڭىرى بەرگەن نەسىبەسى عوي.
ەرتەدە تۇركىستاندى تۇران دەسكەن,
تۇراندا ەر تۇرىگىم تۋىپ-وسكەن.
تۇراننىڭ تاعدىرى بار تولقىمالى,
باسىنان كوپ تاماشا كۇندەر كەشكەن.
تۇراننىڭ تاريحى بار وتتى جەلدەي,
زاۋلاعان قالىڭ ورتتەي اسپانعا ورلەي.
تۇراننىڭ جەرى مەنەن سۋى دا جات,
تەڭىزدەي تەرەڭ, اۋىر وي بەرگەندەي, - دەپ تۇگەل تۇركى جۇرتىن جىرلاعان اقيىق اقىننىڭ تۋعانىنا بيىل 125 جىل تولىپ وتىر.
ماعجان (ابىلماعجان) بەكەن ۇلى 1893 جىلى 25 ماۋسىمدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قازىرگى ماعجان جۇماباي اۋدانى, ساسىقكول جاعاسىندا دۇنيەگە كەلگەن.
ماعجاننىڭ اتاسى – جۇماباي قاجى. اكەسى بەكەن ساۋدامەن اينالىسقان داۋلەتتى ادام بولعان. اناسىنىڭ ەسىمى – گۇلسىم. ماعجان اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشىپ, 1905-1910 جىلدارى قىزىلجارداعى (پەتروپاۆل) №1 مەشىت جانىندا بەلگىلى تاتار زيالىسى, مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن م.بەگيشەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اشىلعان مەدرەسەدە وقيدى. مەدرەسەدە بەگيشەۆتەن شىعىس حالىقتارىنىڭ تاريحىنان ءدارىس الىپ, قازاق, تاتار ادەبيەتتەرىن, فيردوۋسي, ساعدي, حافيز, ومار ھايام, نيزامي, ناۋاي سەكىلدى شىعىس اقىندارىنىڭ داستاندارىن وقىپ ۇيرەنەدى. باسپادان 1909 جىلى شىققان اباي ولەڭدەرىن وقىپ, «اتاقتى اقىن, ءسوزى التىن حاكىم ابايعا» دەگەن ولەڭ جازدى.
1910-1913 جىلدارى ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە ءبىلىم الدى. وندا تاتار جازۋشىسى ع.يبراگيموۆتەن ءدارىس الىپ, بەلگىلى قايراتكەر س.جانتورينمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتادى, بولاشاق كورنەكتى جازۋشى ب.مايلينمەن تانىسادى. يبراگيموۆتىڭ كومەگىمەن 1912 جىلى قازان قالاسىنداعى كارىموۆتەر باسپاسىندا «شولپان» اتتى تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى باسىلىپ شىعادى. «ساداق» جۋرنالىن شىعارۋعا قاتىسىپ, وعان ءوزىنىڭ ولەڭدەرىن جاريالايدى.
1913-1916 جىلدارى ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ءبىلىم الادى. «بىرلىك» ۇيىمى جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, «بالاپان» قولجازبا جۋرنالىن شىعارۋعا قاتىسادى. ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى سەكىلدى الاش قايراتكەرلەرىمەن بايلانىس ورناتىپ, «قازاق» گازەتىنە ءوز ولەڭدەرىن جاريالايدى.
1917 جىلى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قالىپتاسقان ساياسي جاعدايعا ساي قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, اقمولا وبلىستىق قازاق سەزىن وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قاتارىندا بولادى. وسى جىلى ساۋىردە اقمولا وبلىسى قازاق كوميتەتى قۇرامىنا سايلاندى. ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان سەزىنە قاتىستى. ول ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزىنىڭ شەشىمى بويىنشا بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە ۇسىنىلادى. «الاش» پارتياسىنىڭ اقمولا وبلىسى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولادى. ء«ۇش ءجۇز» پارتياسى وكىلدەرىنىڭ جالعان ايىپتاۋىمەن ءبىر ايعا جۋىق اباقتىعا وتىرىپ شىقتى. ەكىنشى جالپىقازاق سەزىنە دەلەگات رەتىندە قاتىسىپ, وندا وقۋ ماسەلەسى بويىنشا قۇرىلعان كوميسسياعا توراعالىق ەتتى.
1918-1919 جىلدارى پەتروپاۆل ۋەزدىك زەمستۆو باسقارماسىندا قىزمەت ەتتى. 1919-1923 جىلدارى اقمولا گۋبەرنيالىق «بوستاندىق تۋى» گازەتىندە, «شولپان», «سانا» جۋرنالدارىندا, «اقجول» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ, حالىق اعارتۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسادى. سول كەزەڭدە قالىڭ قاۋىمعا تانىس پوەماسى «باتىر باياندى» جازىپ, جارىققا شىعارادى.
1923-1927 جىلدارى ماسكەۋدە جوعارى ادەبيەت-كوركەمونەر ينستيتۋتىندا وقيدى. وندا ورىس ادەبيەتىن, باتىس ەۋروپا ادەبيەتىن تەرەڭ زەرتتەپ, ورىس مادەنيەت قايراتكەرلەرىمەن جەتە تانىسىپ, كوپشىلىگىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولادى. ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەندە ونىڭ شىعارمالارى ورىنسىز سىنعا ۇشىرادى.
1924 جىلى 24 قاراشادا ماسكەۋ قالاسىنداعى شىعىس ەڭبەكشىلەرى كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق جاستارىنىڭ جەرلەستىك ۇيىمىندا جينالىس ءوتىپ, ولار ماعجاننىڭ 1922 جىلى قازاندا, 1923 جىلى تاشكەنتتە باسىلىپ شىققان جىر جيناقتارىن تالقىعا سالدى. وندا اقىن شىعارمالارىن تەرىسكە شىعاراتىن قاۋلى قابىلداندى. ورىنسىز سىننان كوڭىلى جابىققان اقىن «سالەم حات» دەگەن ولەڭ جازدى. ول ء«تىلشى» گازەتىندە جاريالاندى.
اقىن 1927-1929 جىلى بۋرابايدا, ودان سوڭ قىزىلجاردا وقىتۋشىلىق قىزمەتتەر اتقارادى. 1929 جىلى «جۇماباي ۇلى «القا» اتتى جاسىرىن ۇيىم قۇرعانى ءۇشىن» دەگەن ايىپتاۋلارمەن ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىنە قامالىپ, 10 جىل ايداۋعا كەسىلەدى. 1936 جىلى م.گوركي مەن ە.پەشكوۆانىڭ ارالاسۋىمەن بوستاندىق الىپ, قازاقستانعا قايتادى. پەتروپاۆل قالاسىندا مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەيدى. كوپ ۇزاماي قالالىق وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ونى ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى دەگەن ايىپپەن مۇعالىمدىك قىزمەتتەن بوساتادى. 1937 جىلى ناۋرىزدا ماعجان بەكەن ۇلى الماتى قالاسىنا كەلەدى. اۋدارما ىسىمەن اينالىسادى. 1938 جىلى قايتادان قاماۋعا الىنىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.
بيىل اقىننىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى تۇركى اكادەمياسى 2018 جىلدى «ماعجان جىلى» دەپ جاريالادى. اكادەميا وسىعان وراي تۇركىستان يدەياسىن تۋ ەتكەن اقىننىڭ شىعارمالارىن شەت تىلدەرگە اۋدارىپ, باسىپ شىعارۋدى قولعا الدى. وسى يگى ءىستىڭ باستاماسى رەتىندە ساۋىردە پاريجدەگى يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە ميچيگان شتاتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى تيمۋر كوجاوعلى ءوزىنىڭ «ماعجان - وتتىڭ, ەركىندىك پەن ماحابباتتىڭ اقىنى» اتتى كىتابىن تانىستىردى. تۋىندىدا ماعجاننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى سۋرەتتەلەدى. اتالعان كىتاپتا اقىننىڭ 16 ولەڭى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ونىڭ تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىنىڭ العاش رەت وزبەك تىلىندە جارىق كورۋىنە دە مۇرىندىق بولدى. ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرىن وزبەك تىلىنە تالانتتى اقىن, بىلىكتى اۋدارماشى, قاراقالپاقستاننىڭ حالىق اقىنى مۇزاففار احماد اۋداردى.
