پوەزيا الەمىندە ماڭگى سونبەس جۇلدىز
«ماعجان – تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, بارشا تۇركى جۇرتىنا كەڭ تانىمال اقىن.ونىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق, اسقاق ازاماتتىق, نازىك ليريكالىق سارىندا جازىلعان بىرەگەي تۋىندىلارى بۇگىنگى بۋىنعا ۇنەمى رۋحاني ءنار بەرىپ كەلەدى.
ماعجان جۇماباەۆ – حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇعىرلى تۇلعا. ول «شولپان», «سانا» جۋرنالدارىنداعى, «بوستاندىق تۋى», «اقجول» گازەتتەرىندەگى بەلسەندى قىزمەتى ارقىلى اعارتۋ ىسىنە دە زور ۇلەس قوستى. نەبارى 44 جىل عانا عۇمىر كەشىپ, رەپرەسسيا قۇربانىنا اينالعان اقىندى زۇلمات زاماننىڭ ساياساتى ەلدىڭ ەسىنەن شىعارا العان جوق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا حالقىمەن قايتا تابىسقان ارىستارمەن بىرگە ماعجان مۇراسى ورتامىزعا ورالدى.تۋعان وڭىردەگى اۋدانعا ەسىمى بەرىلىپ, شىعارمالارى وتاندىق ادەبيەتتىڭ التىن قورىنا قوسىلدى.
2018 جىل تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ شەشىمىمەن «ماعجان جۇماباەۆ جىلى» بولىپ جاريالاندى. اقىن مەرەيتويىنىڭ يۋنەسكو-نىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىندە اتاپ ءوتىلۋى-ونىڭ ۇلتتىڭ اۋقىمىنان الدەقاشان شىعىپ, الەمدىك دەڭگەيدە ۇلىقتالۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى تاريحىن تۇگەلدەپ جاتقان قازاقستان حالقى ماعجان سىندى ءبىرتۋار پەرزەنتىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە ساقتايتىن بولادى» – دەلىنگەن ەلباسى قۇتتىقتاۋىندا.
«تۇركسوي» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ تۇركى الەمىنە ورتاق تۇلعا تۋرالى تەبىرەنە تولعاندى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ايتۋلى شارالار اتقارىلعانىن, ونىڭ ىشىندە كورنەكتى تۇلعالاردىڭ, ايتۋلى عالىمداردىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن انكارا مەن كاستامونۋ قالالارىندا اتاپ ءوتىلۋىن ەرەكشە وقيعاعا بالادى. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى جۇزدەگەن مىڭ تۇرىك شەيىت بولعان «چاناككالە» قاسىرەتىنە ورتاقتاسىپ, «الىستاعى باۋىرىما» دەگەن اتاقتى ولەڭ جازىپ, قاراجات جيناۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسقان قايرەتكەرلىگى ەش ۇمىتىلمايدى, دەدى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى ءوز سوزىندە ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن تۇركىستاننىڭ وبلىس ورتالىعىنا اينالىپ, وبلىس اتاۋىن يەلەنۋى قاسيەتتى تۇركىستاندى ەڭ كوپ جىرلاعان ماعجانعا تۇرعىزىلعان ەڭ ۇلكەن ەسكەرتكىش بولعانىن اتاپ كورسەتتى. عۇننان تۋعان, كۇننەن تۋعان اقيىق اقىن شىعارمالارىنا تۇركى جۇرتى ەرەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن, وتتى ولەڭ-جىرلارىن ەركىندىكتىڭ, ازاتتىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدايتىنىن, بۇل ورايدا اكادەميا كوپتەگەن شارالارعا مۇرىندىق بولىپ جۇرگەنىن اڭگىمەلەدى. پاريج تورىندە, يۋنەسكو-دا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان باسقوسۋ ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ايتۋلى شاراسى بولدى. وندا ۇلتتىق, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز الەمدىك دەڭگەيدە تانىلىپ, ماعجاننىڭ بىرنەشە تىلدەرگە اۋدارىلعان ولەڭدەرى مەن پوەمالارىنىڭ تۇساۋكەسەرى ۇلكەن اسەر قالدىردى. د.قىدىرالى الەمنىڭ بىرنەشە تىلدەرىنە اۋدارىلعان وسى كىتاپتاردى ايماق باسشىسىنا تارتۋ ەتتى.
ەڭسەلى ەسكەرتكىش اشىلدى
پوەزيا الەمىنىڭ جارىق جۇلدىزىنا ارنالعان ەڭسەلى قولا ەسكەرتكىش اكادەميك م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى سكۆەردە تۇعىرىنا قويىلىپ, اشىلۋ راسىمىندە ايماق باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت جىلى لەبىزدەرىن ارنادى. قۇمار ىرگەباي ۇلى ءوز سوزىندە بابالار ەسىمى وشپەيتىنىن, اماناتىنا ادالدىق جالعاسا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا «ۇلتىن سۇيگەن ۇلى جۇرەك» كورمەسى, تەاترلاردا «شولپاننىڭ كۇناسى» جانە «ماعجاننىڭ سوتى» سپەكتاكلدەرى تاماشالاندى.
«سىرشىلدىعىمەن, سۋرەتشىلدىگىمەن, سوزگە ەركىندىگىمەن, تاپقىشتىعىمەن, مارجانداي تىزىلگەن, تورعىنداي ۇلبىرەگەن نازىك ءۇندى كۇيىمەن, شەرلى, مۇڭدى زارىمەن كۇشتى» «اقىنداردىڭ اقىنى» ءدال بيىلعىداي تورتكۇل دۇنيەگە دە, اتامەكەنىنە دە ءدال وسىلاي تانىلماعانى انىق.
بيىل تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر بويىنشا «ماعجان جۇماباەۆ جىلى» جاريالاندى. الدىمەن «تۇركسوي» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن ايتۋلى ءىس-شارا تۇركيادا باستاۋ الىپ, زور قۇرمەت كورسەتىلدى. ودان كەيىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ تىكەلەي ۇيىداستىرۋىمەن پاريج قالاسىندا ورنالاسقان يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ جانە مادەني مۇرا: تۇركى ءتىلى – وتكەننەن كەلەشەكككە» اتتى تانىمدىق فورۋم ۇيىمداستىرىلىپ, ەۋروپا تورىندە ۇلىقتالدى. رۋحاني سالاداعى تىڭ باستامالار تۇركىشىل, تۇرانشىل, ازات ويلى اقىننىڭ تۋعان جەرىندە دە ودان ءارى جالعاسىپ, وڭىرلىك باعدارلاما شەڭبەرىندە 400-گە جۋىق مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. شيرەك عاسىر بەدەرىندە كوممۋنيستىك داڭعىلى ماعجان اتىنا اۋىستىرىلعانىن, اۋدان كوللەدج, مەكتەپتەرگە ەسىمى بەرىلگەنىن, بىرنەشە ەسكەرتكىش پەن ءمۇسىن تۇرعىزىلعانىن, ول تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعانىن, «ماعجان» ادەبي-كوركەم, قوعامدىق-ساياسي جۋرنالى جارىق كورەتىنىن, كوپتەگەن ولەڭ جيناقتارى شىعارىلعانىن, مەموريالدىق-مۇراجاي اشىلعانىن, «ماعجان كوكتەمى» رەسپۋبليكالىق فەستيۆالى, وقۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق سايىسى داستۇرگە اينالعانىن, بيىلدىڭ وزىندە «ماعجان» ەنتسيكلوپەدياسى, ەكى عىلىمي كىتاپ, بىرنەشە ولەڭدەر جيناعى جۇرتشىلىق قولىنا تيگەنىن ايتساق, ولاردىڭ ىشىندە ەڭ ايتۋلىسى, شوقتىعى بيىگى رەتىندە اقىن ءبىر كەزدەرى ەڭبەك ەتكەن ءبىلىم ورداسىندا ءمۇسىننىڭ ورناتىلۋىن ايتار ەدىك.
ءبىز مەرەيتوي بارىسىندا ماعجاننىڭ شىعارمالارىن ىندەتە زەرتتەپ, وزگە تىلدەرگە تارجىمالاۋمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن شەتەلدىك قوناقتارمەن سۇباتتسقان ەدىك.
اكبار رىسقۇلوۆ, قىرعىزستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, توقتاعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:
– ءبىز حالىقارالىق ««تۇركسوي» قوعامى جانە تۇركى اكادەمياسى شەڭبەرىندە قازاقستاندىق اقىن-جازۋشىلارمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. بۇعان دەيىن ماعجاننىڭ ءبىردى-ەكىلى ولەڭدەرىن قىرعىز اقىندارى اۋدارىپ كەلگەن. مەن دە قال-قادىرىمشە اتسالىسقانمىن. بىراق جەكە جيناق تۇرىندە شىقپاعان ەكەن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن 80 شاقتى ولەڭى مەن «باتىر بايان» جانە «قورقىت» داستاندارىن قوتارىپ, «ارىستان ايباتى» دەگەن كىتاپقا توپتاستىردىم. نۇرلان قالىبەكوۆ تا ءبىر جيناق باستىردى. ول وسىندا ءجۇر. تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن بىشكەكتە ارنايى ءىس-شارا وتكىزدىك
بۇل سالادا ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تيمۋر قوجاوعلۋ وتە ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ونىڭ ماعجاندى اعىلشىن تىلىندە «سويلەتكەن» ايتۋلى ەڭبەگى «ماعجان جۇماباەۆ–ازاتتىق پەن ماحاببات وتىنىڭ اقىنى» دەپ اتالادى. بيىل تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن ءۇش كىتاپ شىقتى.
مۇزافار احمات, وزبەكستاننىڭ حالىق شايىرى, «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى:
– ماعجان جىرلارىن اۋدارعانىم ءۇشىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ كۇمىس مەدالىمەن ماراپاتتالدىم. بۇل–مەن ءۇشىن ۇلكەن مەرەي. جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن تاشكەنتتە جوعارى دەڭگەيدە وتكىزدىك. ماعجاننىڭ ولەڭىن العاش رەت وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ءتارجىمالاپپىن.
مەنىڭ بابام احمات ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, اتىلعان. تاعدىرى ماعجانمەن ۇقساس بولعاندىقتان با, جۇرەك تەبىرەنتەرلىك ليريكاسىنا تەرەڭدەي بويلاپ, تۇپنۇسقادان اۋىتقىماۋعا تىرىستىم. الداعى ماقساتىم–تولىعىراق اۋدارۋ. ابايدىڭ دا ولەڭدەرىن ءتارجىمالاپ قويدىم. جەكە جيناق ەتىپ شىعارۋ ويىمدا بار.
بيىل التاي, ءازىربايجان, موڭعول, تۇرىك, تاعى باسقا سەگىز تىلدە ازىرلەنگەن بىرىككەن جيناق تا جارىق كوردى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تالعات تانىباەۆ.
