«كاپىرمىسىڭ؟ مۇسىلمانبىسىڭ؟» دەيتىن سۇراق-جاۋاپتى جاتتاتاتىنى, ەرتەڭىنە جاتقا ايتىپ بەرەتىنبىز. ال مەنىڭ وسى كۇنى قۇران وقىپ جۇرگەن اياتىمدى قاشان ۇيرەتكەنى ەسىمدە جوق. اتامدى دالاعا الىپ شىققانىن, كوپ كىسىلەر بولعانىن, اپپاق قارمەن شاعىلىستىرىپ كۇمىس شاشقانىن بىلەم. اتام جۇزگە تايانىپ دۇنيە سالعاندا مەن التىدا ەكەم. بالا كەزىمىزدە «اجەكەم ارۋاعى اتسىن» دەپ قارعانۋ اق ەكەنىڭدى كۋالاندىرۋ بولىپ تابىلاتىن. ول كىسىنىڭ ء«ولىپ تىرىلگەن ىسقاق قاجى» دەگەن اتقا يە بولىپ, كورىپكەل اۋليەلىگىمەن ءبىراز ەلگە ءمالىم بولعانىن ەسەيگەندە بىلدىك. مەنىڭ اكەم حاسەن اتامنىڭ دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن ابۋباكىر, سىدىقتان كەيىنگى ۇلكەنى.
شەشەم تاجەن ون ۇشىندە كەلىن بوپ ءتۇسىپتى. مەنىڭ جۇرەگىمە ۇيالاپ قالعان اپامنىڭ اتام تۋرالى ايتقاندارى. اتام اۋىل مولداسىنان ساۋات اشىپ ءجۇرىپ, شيمەن قۇمالاق اتىپ ويناۋ كەزىندە ءبىر بالانىڭ كوزىن شىعارىپ جىبەرەدى, وعان شاشىڭدى الىپ بەرەمىن دەپ كەلەسى ءبىر بالانىڭ كىرپىگىن قىرىپ تاستاۋى قوسىلىپ, مولدادان ءولىمشى بوپ تاياق جەيدى. «بۇيتكەنشە ولگەنىم جاقسى» دەپ وزەنگە قاشىپ بارىپ, باسىن جارعا بەرىپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتسە, وزەننىڭ ار جاعىنان بويى كوك تىرەگەن ءبىر قارا سۇر ادام «مىنا اقىماقتىڭ وقۋعا بارماي جاتقانىن قارا» دەپ جاعىنان تارتىپ جىبەرەدى. شوشىپ ويانعان بويدا مەكتەپكە ءبىر-اق كىرگەن بۇزىق بالا, ءتورت سىنىپتى ەكى جىلدا بىتىرەدى. قۇراندى جاتقا ايتۋ دارەجەسىنە جەتەدى. الايدا, زەرگەرلىك جولىن قۋادى. اقبورىق دەگەن شەشەسى ارۋاق قونعان جەردىڭ قىزى ەكەن, كوشكەن سايىن بالاسىنىڭ قۇرالىن بىرتىندەپ جۇرتقا قالدىرىپ وتىرادى. بالانىڭ ءبىر كۇنى قايتىس بولعانى, ونى اق جۋىپ, ارۋلاپ جەرلەمەكشى بولعاندا شەشەسىنىڭ ءۇش كۇن كۇزەتە تۇرۋعا سۇراپ الۋى, قولىنا سارباس قامشى الىپ, ءمايىت جاتقان كيىز ءۇيدى اينالىپ ءۇش كۇن كۇزەتۋى, ءتورتىنشى كۇن دەگەندە بالاعا جان ءبىتۋى, تۋرا ەرتەگى سياقتى باياندالادى. ونىڭ ەرتەگى ەمەس, بولعان وقيعا ەكەنىنە مەنىڭ انام كۋا.
وسى وقيعادان كەيىن اقبورىق انامىز ءولىپ-تىرىلگەن بالاسىن قاجىلىققا جىبەرەدى. اتامنىڭ مازارى قاراعاندى – جەزقازعان تاس جولىنىڭ جايرەم قالاشىعىنا بۇرىلار ايىرىعىنان باتىسقا – جەزقازعانعا قاراي ءۇش شاقىرىمداي وتكەندە, جولدىڭ سول جاعىندا, سارىسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇر. اتام بار عۇمىرىن اللانىڭ اق جولىنا ارناعان ادام بولسا كەرەك. ءپاني دۇنيەمەن تىرشىلىگىندە قوشتاسىپتى. تالاي عارىپقا شاراپاتى ءتيىپ, ولاردىڭ العىسىن الىپتى.
اقجۇرەك پيونەر كەزىمدە اپامنىڭ «اتاڭ ەمدەگەن ادامىنان ەشتەڭە الىپ كورگەن ەمەس» دەگەنىنە سەنبەي قويعان سوڭ, مىناداي ءبىر اڭگىمە ايتقانى بار. «...اتاڭ كەنەتتەن قاتتى اۋىرسىن. اۋىرعاندا زىكىر سالسىن. وندايدا جانىمىز شىعىپ, قاي جەردەن جازا باستىق دەپ تارى قاۋىزىنا سىيىپ قالامىز. ەت ادال, ءسۇت اق داكە ارقىلى ساۋىلعان. اتاڭا بەرىلەتىن استى ازىرلەيتىن ءوزىم. جاڭا قۇدىققا قونعانىمىزعا كوپ بولماعان, ەركەكتەر قۇدىقتى دا ارشىدى. تازا. كوكەڭ ء«ۇيدى باسقا جەرگە تىگىڭدەر, ەسكى جۇرت بولار» دەگەن سوڭ, اتاڭدى سىرتقا وتىرعىزىپ, ءۇيدى جىعۋعا كىرىستىك. قويشى, سودان اتاڭ وتىرعان كورپەشەدەن ءبىر سورلىنىڭ تىعىپ كەتكەن اقشاسى تابىلعانى عوي. اقشانى يەسىنە قايتارعان سوڭ, ءۇش كۇن بويى ءنار سىزباي زىكىر سالۋمەن ابدەن السىرەگەن اتاڭ ەسىن جيدى» دەپ اپام ءبىر تولقىپ العان ەدى.
كىسىلىگى مول تۋعانباي ءىنىمنىڭ ۇيىندە قوناقتا وتىرعاندا ءبىر ەگدە تارتىپ قالعان ايەل ماعان كوزىن تىكتەپ «ايىپ ەتپەسەڭىز, ءسىز تۋرالى ايتقىم كەلىپ وتىر دەسىن.
مەنىڭ ساسىپ قالعانىمدى بايقاعان تۋعانباي «بۇل كىسىنىڭ ەمشىلىگى بار» دەپ ەسكەرتتى. جۇرت تارقاپ, ء«وزىمىز ءبىر دۇرىستاپ شاي ىشەيىككە» بوگەپ قالعان بولاتىن.
الگى ايەل ماعان قادالعان قالپى ءبىسسىمىللاسىن ء«سىزدىڭ ءپىرىڭىز جامبىل اتا ەكەن» دەپ باستادى. ودان ءارى نەشە جاس جاسايتىنىم, ءومىر جولىم, تاعى-تاعىلار تۋرالى ايتىپ جاتىر. مەن بولسام, «مىنا كىسى اتامدى جامبىلمەن شاتاستىرىپ تۇر-اۋ, ءسىرا» دەگەن كۇدىكتەن شىعا الماۋدامىن. كوز الدىما بالا كەزدەگى رابيعانىڭ كىتاپتان جامبىل جاباەۆتىڭ سۋرەتىن كورسەتىپ ء«اتات, ءاتات» دەيتىنى كەلە قالدى. رابيعا كىشى كوكەمنىڭ مەنەن ءبىر جاس كىشى قىزى. تينەمدەيىندە قاتتى شوشىپ, ءتىل-قۇلاقتان ءبىرجولا ايىرىلعان, نازىك جاندىنىڭ سۇلۋى – مىلقاۋ رابيعا بولاتىن ول. ال رابيعانىڭ جامبىل اتا كوزىندەگى اتاما ۇقساس مەيىرىم شۋاقتى ۇناتۋى, الدە جالپى كەيپىنىڭ اتاما كەلۋىنەن بە؟ ايتەۋىر ء«اتات, ءاتات» دەپ سۋرەتتەن ايىرىلمايتىن.
جانىم اتا! اتاجانىم! ءسىز مەنى ارقاشاندا قورعاپ-قورشاپ جۇرەتىن اتامسىز. مىنا ەمشى ء«پىرىڭ جامبىل اتا» دەيتىنى قالاي؟ ء«سىز تۋرالى ايتقىم كەلىپ تۇر» دەگەنىنە قاراعاندا وعان سولاي دەپ ايتقىزىپ تۇرعان ءبىر قۇدىرەتتىڭ بولعانى عوي؟ ارۋاعىڭنان اينالايىن جامبىل اتا ءسىز دە مەنىڭ قورعاۋشىم ەكەنسىز. ءسىز مەنى قاي كەزدە جەبەپ-جەلەپ ءجۇرسىز؟
ەمشى ايەلدىڭ ءسوزى ويىمننان كەتپەي, وتكەن كۇنگە ورالۋمەن بولدىم. ءسويتىپ ويىم ونعا كەتىپ ءجۇرىپ جامبىل اتانىڭ قىسىلعان شاعىمدا جەبەگەنىن تاپتىم, اقىرى. ونىڭ ۇشقىنى ۇستازىم تەمىرعالي نۇرتازين ايتقان اڭگىمەدەن جىلت ەتتى.
ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن قىزمەتتە جۇرگەن كەز. زايىبىم دەمالىسىنا شىعىسىمەن بالالاردى الىپ, قاپال-اراسانداعى توركىنىنە كەتكەن. دەمالىس الا سالىپ, ارتتارىنان باردىم.
سويتسەم, ۇستازىم تەمكەڭنىڭ سونداعى شيپاجايدا دەمالىپ جاتقانىن ءنۇسىپ اقساقال ەستىپ وتىر ەكەن. ءبىر كەزدە تەمكەڭنەن ءدارىس العان قىزى ايتسا كەرەك.
– بالام, ەرتەڭ انا ۇستازىڭا سالەم بەر. دەمالىسقا تۋرا كەلىپ تۇر ەكەن, ات الا بار. ءبىر مالدىڭ باسىن جەپ كەتسىن, – دەدى. بۇرىننان ويلاستىرعان شارۋالارى شىعار دەگەن ويمەن ءبىر اتتى جەتەككە الىپ, تەمكەڭە باردىم.
تەمكەڭ سوناۋ كومەي جاقتان سىڭعىرلاي شىعاتىن مىسقىل ارالاس داۋسىمەن:
– ايەلدى جاقسى جەردەن الىپسىڭ, دەدى ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسى قايىرىلعان سوڭ. تەك تابيعاتىن ماقتاپ تۇر-اۋ دەگەن ويمەن ءسوزىن ءىلىپ اكەتتىم:
– وسى جەردەن 7 شاقىرىم, تاۋعا قاراي, سۋىقساي اۋىلى. كەلىنىڭىزدىڭ اكەسى ءنۇسىپ وزەنباەۆ سول اۋىلدىڭ ەرتەدە باسقارماسى بولعان ادام. «اشارشىلىق جىلدارى تۇقىمعا دەگەن بيدايدان ءبىر شايكەسەدەن ۇلەستىرىپ تالاي اش-ارىقتى اجالدان امان الىپ قالعان نۇساعاڭ ەمەس پە» دەپ ول كىسىنى بۇرىنعى كوز كورگەندەرى وسى كۇنگە دەيىن ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. ۇستازىڭدى الىپ كەل, ۇيدەن ءدام تاتىپ كەتسىن دەگەن سوڭ ات الا كەلدىم.
– وسى سەن ءبىر كورىكتى قىزعا ۇيلەنگەن سياقتى ەدىڭ, ۇمىتپاسام اتى رىس قوي؟
– ءيا, رىس.
– بالا-شاعالى شىعارسىڭدار؟
– ءۇش كىشكەنتايىم بار.
– قىزمەت قايدا؟
– عىلىم اكادەمياسىندا.
– ءيا, مۇحامەدجاننىڭ قاراماعىندامىن دە. ايتقان. باراتىن اۋىلىمىز سۋىقساي بولسا, وندا بايانجۇرەكتەتىپ جۇرەيىك, ساعان ايتاتىن اڭگىمە بار. جۇرۋگە ءازىر بولعان تەمكەڭ ماڭعاز كەيىپپەن ماعان قاباعىن كەرە ءبىر قاراپ الدى دا, كەرەۋەتتىڭ اياق جاعىندا سالبىراپ تۇرعان جايالىقتاي قارا ىشكيىمدى كۇمىس شاپقان تاياعىمەن ءىلىپ الىپ ۆاننا ەسىگىنىڭ تۇتقاسىنا قىستىردى. تەمكەڭ مەنىڭ ديپلوم جۇمىسىما جەتەكشى بولعان-دى. «بەيىمبەت ءمايليننىڭ جارىق كورمەگەن شىعارمالارى» دەگەن تاقىرىپتان قورعاتىپ, قورعاۋ ۇستىندەگى ايتىستان جانىم قىل ۇستىندە تۇرعاندا ءبىر اللا قاعىپ قالعان ەدى. ويلاماعان جەردەن مۇحامەدجان قاراتاەۆ كىرىپ كەلىپ, تارازى باسىن مەن جاققا اۋدارعانى ەسىمدە. سويتسەم, ەسىل بوزداقتاردىڭ جاۋلارى ءالى ارامىزدا ەكەن.
سۋىقسايعا بايانجۇرەك تاۋىن بوكتەرلەي تارتتىق. تەمكەڭ سول باياعى ادەتىمەن مەن وقىماق تۇگىلى اتىن دا ەستىمەگەن «چينگيزحان س تەلەگرافوم» دەگەن سەكىلدى ءبىراز كىتاپتار تۋرالى اڭگىمە قوزعادى. اڭگىمەسىن ءىلىپ اكەتىپ, پىكىر بولىسەتىن شاكىرتتەن كۇدەر ءۇزدى مە, ءبىر كەزدە:
– وسى سەن وقۋعا قالاي تۇسكەنىڭدى بىلەسىڭ بە؟ – دەپ ەرگە ءبىرجامباستاي جايعاسىپ الدى.
– جوق. وقۋعا تۇسكەن تىزىمنەن ءوزىمدى تابا الماي, شوقان ءۋاليحانوۆ, 5 دەگەن جەرتولەدە جەرباۋىرلاپ جىلاپ جاتقانىمدا ەمتيحاندى بىرگە تاپسىرىپ جۇرگەن جەرلەسىم ساعاتبەك مارقۇم كەلىپ, سەنى دەكان شاقىرىپ جاتىر دەگەنى ەسىمدە. تۇستەن كەيىن وقۋعا تۇسكەن بالالار تىزىمىندە بار بولىپ شىقتىم.
– ەندەشە, تىڭدا. ءبىرلى-جارىم مەدالعا بىتىرگەندەردىڭ شىعارمالارىن كورگىم كەلدى.
سەنىڭ شىعارماڭنىڭ ءار جەرىنەن بوتەن سيامەن تىنىس بەلگىلەرىن قاپتاتىپتى دا ءۇش قويىپتى. «مىنالارىڭ نە؟ نە سۇمدىق؟» دەگەنىمە, بىرەۋى جۇمعان اۋزىن اشپادى. سەن سولاي تۇسكەنسىڭ, شىراق.
– باسە, جامبىل جاباەۆتىڭ « ۇلى وتان سوعىسىنا ارناعان ولەڭدەرى» تاقىرىبىنا جازعام. ادەبيەتتەن بەرەتىن مۇعالىمىمىز ابدىكارىم ءابدىرايىموۆ دەگەن ءبىر كەرەمەت كىسى بولاتىن. سوزگە شەشەن, وقۋلىقتان تىس تارتىمدى ماعلۇماتتاردى ايتىپ, نازارىمىزدى باۋراپ الاتىن. اقىنداردى جاتقا ايتۋى, ءارىپتى مارجانداي ءتىزىپ جازاتىنى, ءبارى-ءبارى قىزىقتىراتىن. ول كىسى جازدىرعان شىعارمالاردى جاتتاپ الاتىنبىز. وقۋعا تۇسەردە جازعان شىعارماما جامبىلدىڭ:
«فاشيزم پيعىلى پاسىق قۇتىرعان اڭ.
كوزى كۇڭگىرت, كوبىكتى اۋزىندا قان.
تالايدى تارپا باس ساپ ءالى كەلسە
تابانىنا ءتۇسسىن دەيد ادىلدىك زاڭ»
دەگەن ءبىر اۋىز ولەڭىن ەپيگراف ەتىپ العانمىن.
– سەندىم – دەپ جىميدى تەمكەڭ.
اپىر-اۋ, مىناداي جاقسىلىعىن وسىنشاما ىشكە ساقتاپ كەلۋى قالاي؟ قورىققانى ما؟
كىمنەن؟ الدە, شاكىرتى دۇشپانىن كوبەيتىپ الماسىن دەدى مە؟ قالاي بولعاندا دا, ۇلكەن پاراسات يەسىنىڭ ماعان جاساعان قامقورلىعى بولسا كەرەك. اساۋ ارىننىڭ بايىرقالايتىن تۇسىن كۇتكەنى شىعار.
جاراتۋشى جاپپار يەم! جامبىل اتا! ارۋاعىڭنان ساداعا كەتەيىن, جاكەم! جەر باۋىرلاپ «اتا! كوكەمە نە ايتام؟ كومەكتەسپەگەنىڭ قالاي, اتا!» دەپ جالىنعانىمدا اتام سىزگە:
«انا نايساپتاردى يمانىنا كەلتىرشى» دەگەن ەكەن-اۋ. ءوزىڭىزدى جان جۇرەگىمەن جاقسى كورەتىن ءبىر بالاڭىزدىڭ ادىلەتسىزدىك تىرناعىنا ىلىككەن شىرىلىن ەستىپ, قىزىل جولبارىسىڭىزدى جىبەرىپسىز-اۋ, جامبىل اتا.
جامبىل اتا! ارۋاقتارعا جۇما سايىن باعىشتايتىن دۇعامنان ءسىزدى قالدىرمايتىن بولدىم. ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزبەن اتالاتىن كوشەدەن وتسەم, قالاداعى ەسكەرتكىشىڭىزدى كورسەم بەت سيپايمىن.
اق كويلەكتى ەمشى ايەلدىڭ اۋزىنا ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى اللا سالعان شىعار. ءسىزدى ماعان ءپىر ەتكەنىنە مىڭ تاۋبە.
يگەن حاسەن ۇلى,
جازۋشى
