كەشكە قاراي قارتەپە اۋدانىنىڭ اكىمىمەن كەزدەسۋ ءۇشىن الما باعىنىڭ ىشىنە ورنالاسقان تۇرىكتىڭ ءداستۇرلى ءدامحاناسىنا كەلدىك. كوپ ۇزاماي قاسىنداعى كومەكشىلەرىمەن اكىم دە جەتتى.
بىردەن امپەي-جامپەي اڭگىمەلەسىپ كەتپەسەك تە, ءار تاقىرىپتىڭ باسىن ءبىر شالىپ وتىر ەدىك, ول كىسى: «سىزدەر قازاقستان جەر كولەمى جونىنەن دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى ورىن الادى دەيسىزدەر. تۇركيادان ءتورت ەسە ۇلكەن ەل ەكەن. بىراق حالقى نەگە از؟ سونداي بايتاق, اۋماعى ۇلكەن ەلدە بار بولعانى 15 ميلليون حالىق تۇراتىن كورىنەسىزدەر...», دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويدى.
تاريحتا قولدان جاسالعان زۇلماتتاردى ويشا تىزبەلەپ, اشارشىلىق جىلدارىندا, رەپرەسسيا, ۇلى وتان سوعىسىندا ناقتى قانشا قىرىلعانىمىزدى ويشا تىزبەلەي باستاعانىمىز سول ەدى, قازاقستان جاستار وداعىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى اسەت تۇردىعۇلوۆ رۇقسات سۇراپ, ورنىنان تۇرىپ, تاريحي زۇلماتتاردى ناقتى مالىمەتتەرمەن قىسقا ءارى سارالاپ ايتىپ بەردى. اكىم كوپ ويلانىپ قالدى. الايدا اكىمنىڭ سول ساۋالى ساپار اياقتالعانشا سانادا جاڭعىرىپ تۇرىپ العانى.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, تۇرىك باۋىرىمىزدىڭ وسى ساۋالىنان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق, سول ساپاردا بولعان بىرنەشە ادام الماتىدا ۇلت زيالىلارى «تاريحي كونفەرەنتسيا» دەپ اتاعان جيىننان ءبىر-اق شىقتىق.
وسى باسقوسۋدا اشارشىلىققا ساياسي باعا بەرۋ ماسەلەسى بارىنشا اۋقىمدى كوتەرىلدى. وعان ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن – جازۋشى سماعۇل ەلۋباي. بۇل تىرلىككە ۇزاق جىلدار بويى دايىندالىپ, ومىرلىك پايىم ەلەگىنەن وتكەرىپ, تريلوگيالىق تۋىندىمەن كەلگەن سۋرەتكەر سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇيى» قولىنا قالام ۇستاعان جازۋشىلار قاۋىمىنىڭ وسى جۇتتى تاريحي تۇرعىدا اراشالاپ الۋعا قوسقان تاعى ءبىر سۇبەلى ۇلەسى ەكەنى داۋسىز.
وسى جيىندا ءبىر عانا ادامعا ۋاقىتىن شەكتەمەي ءسوز بەرىلدى. ول – اكادەميك سالىق زيمانوۆ ەدى.
– 30-جىلدارى مەن 11-12 جاستاعى بالا ەدىم. سول كەزدە اتىراۋ قالاسىندا قىناداي قىرىلعان حالىقتى ءوز كوزىممەن كوردىم. ءۇيىمىزدىڭ ءدال قاسىندا بازار بار بولاتىن. اۋىلداردان ارىپ-اشىپ كەلگەن جۇرت كوبىنەسە وسى بازار ماڭىن جاعالايتىن. ەل «وسى جاقتا تەمىر جول بار, بالىق بار, وتاربا, تاماق بار دەيدى», دەپ اعىلىپ, اشتان بۇراتىلىپ كەلىپ جاتتى. ىشىندە وسى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ دە ادامدارى كوپ. بازاردىڭ اينالاسى تولعان قايىر سۇراعان ەل. بازاردا نە جوق دەيسىز, تىشقاننىڭ, ءيتتىڭ ەتىن ءپىسىرىپ اكەلىپ ساتادى. ءبىزدىڭ ۇيدەن ءسال ارىرەك جەردە كۇل-قوقىس توگەتىن جەر بار ەدى. سول جەرگە ولگەنى بار, ولمەگەنى بار, ادامداردى جيىپ اكەلىپ تاستايتىن. شىبىن ۇيمەلەپ جاتادى. كۇن سايىن ەلدىڭ ىشىندە ءالى بار ادامدار سولاردىڭ بەتىن توپىراقپەن, كۇلمەن جاۋىپ قايتاتىن. ءۇيىلىپ جاتقان ولىكتەردىڭ اراسىندا ءالى جانى شىقپاي, جىبىرلاپ جاتاتىندارى دا جەتكىلىكتى. ولاردى كومىپ ۇلگەرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز ويىن بالالارى سول جەرگە بارىپ, قاراپ-قاراپ كەتەتىنبىز, – دەدى جانى كۇيزەلگەن اكادەميك.
اكادەميكتىڭ ءسوزىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تالاس وماربەكوۆ جالعاستىرىپ, تەك سالىقتىڭ 20 ءتۇرى بولعانىن اتادى.
عىلىمداعى عۇمىرىنىڭ كوپ بولىگىن وسى زوبالاڭدى زەرتتەۋگە ارناعان تاريحشى تالاس وماربەكوۆ سول 30-جىلدارداعى اشارشىلىقتا جالعىز قازاق ەمەس, ۋكراين حالقى دا قىرىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
عالىم سول كەزدەگى رەسمي دەرەكتەر بويىنشا قازاقتىڭ 40 ميلليون مالى بولعانىن, ساياسي ناۋقان كەزدەرىندە سول مالدان 4 ميلليون عانا قالعانىن العا تارتتى.
ءسوز سەيىت قاسقاباسوۆقا تيگەندە, اكادەميك قولعا تۇسكەن تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, 1930-جىلدارى 5 ميلليونعا جۋىق قازاق بولسا, 1932 جىلدارى سول 5 ميلليوننان 2 ميلليون 600 مىڭ عانا ادام قالعانىن دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ ايتىپ ءوتتى.
تاريحشىلار اشارشىلىق سەبەپتەرى ءالى دە كوپە-كورىنەۋ بۇرمالانىپ كەلگەنىن دايەكتەپ جاتتى. ماسەلەن, اشارشىلىق دەگەندە كوبىنەسە 30-جىلدارداعى ناۋبەت اۋىزعا تۇسەدى دە.1921-1922 جىلدارى ورىن العان جۇت ۇمىت قالىپ قويا بەرەتىنى دە ايتىلماي قالعان جوق. سماعۇل ەلۋباي 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاشكەنتتە جاساعان بايانداماسىنداعى مالىمەتتەردى العا تارتىپ, سول ناۋبەتتە 1 ميلليون 700 مىڭ ادامنان ايىرىلعانىمىزدى ەسكە سالىپ ءوتتى. ماسەلەن, 1916 جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆ 6 ميلليونعا جەتتىك دەگەن ەكەن!..
مىنە, ءبىر عانا ساۋالدىڭ ءبىر ۇزىك جاۋابى وسىنداي بولدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
