بىردەن ايتۋ كەرەك, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن بويىنا جيناقتاعان اتالعان وقۋلىقتار ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىمەن تەرەزە تەڭەستىرۋ جولىنداعى كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە, اتاپ ايتقاندا, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تۇپقازىعى بولىپ تابىلاتىن گۋمانيتارلىق ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋعا, سونداي-اق كۇللى قوعامدى بيىك نىسانالى ماقساتقا جۇمىلدىرىپ, بەلسەندى دامىتۋعا تاپتىرمايتىن باسپالداق ءارى ماڭگى مىزعىمايتىن ىرگەتاس بولىپ قالانارى ءسوزسىز.
سۇزگىدەن ءوتىپ ىرىكتەلىپ, شەتەلدىك تۇپنۇسقالاردان انا تىلىمىزگە تىكەلەي اۋدارىلعان جاڭا وقۋلىقتاردىڭ العاشقى لەگىنىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ تالقىسىنان سۇرىنبەي وتەتىنىنە سەنىم مول, ويتكەنى بۇل وقۋلىقتار كوپ جىل بويى ادامزات وركەنيەتىنىڭ كوش باسىندا كەلە جاتقان ەكونوميكاسى قۋاتتى ەلدەردىڭ سەنىمىنەن شىعىپ, ولاردىڭ ءبىلىم-عىلىم جانە الەۋمەتتىك جۇيەلەرىن ۇزبەي كەمەلدەندىرىپ كەلەدى. مىنە, سوندىقتان دا وتە مۇقيات اۋدارىلعان تىرناقالدى تۋىندىلاردىڭ ەگەمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق نىسانالارىنا تەزىرەك قول جەتكىزۋىنە ديناميكالىق سەرپىن بەرەتىنى دە ەش كۇمان كەلتىرمەيدى.
سونىمەن جۋىردا عانا جارىققا شىققان ءارى وسى زاماننىڭ سۇرانىسىنا ساي وقۋلىقتاردىڭ تىرناقالدى لەگى رەسپۋبليكامىزدىڭ ءبىلىم وردالارىنا جول تارتپاقشى. بۇل بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ كۇللى الەۋەتىن ورگە كوتەرەتىن بولاشاق ۇرپاقتىڭ العاشقى لەگىنىڭ جاھاندانعان زامانعا لايىق ءبىلىم الا باستاۋىنا كەڭ جول اشپاق.
ەلىمىزدىڭ ءبىلىم-عىلىم وردالارى مەن كىتاپحانالار جۇيەسىنە تاراتىلاتىن ءارى ەلەكتروندى نۇسقالارى ينتەرنەتكە قويىلاتىن ەكونوميكا, مەنەدجمەنت, كاسىپكەرلىك, الەۋمەتتانۋ تەورياسى مەن نەگىزدەرى, انتيكا ءداۋىرى مەن ورتا عاسىر فيلوسوفياسى جانە فيلوسوفيانىڭ قىسقاشا تاريحى, پسيحولوگيا, لينگۆيستيكا, انتروپولوگيا, ءدىنتانۋ, مەديا ەتيكاسى سەكىلدى گۋمانيتارلىق سالا بويىنشا الەمنىڭ 42 ەلى مەن 34 تىلىندە جالپى تارالىمى 47 ميلليون دانامەن جارىق كورگەن تاڭداۋلى تۋىندىلار, ەندى مىنە, وتىز بەسىنشى تىلگە, ياعني قازاق تىلىنە دە تىكەلەي اۋدارىلىپ وتىر.
تىرناقالدى 18 وقۋلىق تۋرالى وي بولىسەر بولساق, بىرىنشىدەن, ولاردىڭ وتە ساپالى ءارى وقىرمان قاۋىمىنىڭ نازارى مەن جانارىن بىردەن جاۋلاپ الاتىن, ءىشى دە, سىرتى دا كوركەم پوليگرافيالىق ديزاينمەن كومكەرىلگەن, تارتىمدى ءارى ىشكى مازمۇنى وتە باي, ناعىز زاماناۋي تۋىندىلار ەكەنىن اتاپ ايتۋ پارىز. بۇل – بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, اتالعان وقۋلىقتاردىڭ قازاقشا نۇسقاسىندا اۋدارما جانرىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ بارلىعى دەرلىك ساقتالعان. ماسەلەن, اتاقتى وكسفورد باسپاسىنان جارىق كورگەن جانە اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارىلعان الەمگە تانىمال عالىم ەنتوني كەننيدىڭ «باتىس فيلوسوفياسىنىڭ جاڭا تاريحى» اتتى تۋىندىسىنىڭ انتيكا ءداۋىرى فيلوسوفياسىنا ارنالعان ءبىرىنشى جانە «ورتا عاسىر تاريحى» اتتى ەكىنشى تومىنىڭ قازاقشا نۇسقاسى بولسىن, دەرەك دجونستوننىڭ «فيلوسوفيانىڭ قىسقاشا تاريحى. سوكراتتان دەرريداعا دەيىن» دەپ اتالاتىن مونوگرافياسى نەمەسە رەمي حەسستىڭ «فيلوسوفيانىڭ تاڭداۋلى 25 كىتابى» سەكىلدى قۇندى تۋىندىلارى, سونداي-اق قازاق تىلىنە وتە ساپالى تارجىمەلەنگەن كۇللى الەمگە اتى تانىمال عالىم ريككي گريففيننىڭ «مەنەدجمەنت»اتتى كولەمدى تۋىندىلاردىڭ دا ءتىلى جاتىق ءارى وتە سىندارلى اۋدارىلعان.
دونالد ف.كۋراتكونىڭ «كاسىپكەرلىك. تەوريا. پروتسەسس, پراكتيكا» اتتى تۋىندىسىنىڭ 10 دۇركىن جارىق كورگەن ءارى الەمگە كەڭىنەن تارالعان وقۋلىعىنىڭ دا, سول سياقتى گرەگوري ن.مەنكيۋ جانە مارك پ.تەيلوردىڭ اۆتورلىعىمەن جارىق كورگەن «ەكونوميكس» اتتى ايگىلى تۋىندىسىنىڭ ءتورتىنشى حالىقارالىق باسىلىمنىڭ قازاقشا نۇسقاسى دا, سونداي-اق الەمگە ايگىلى عالىمدار دجوردج ريتسەر مەن دجەففري ستەپانيتسكيدىڭ قالامدارىنان شىققان «الەۋمەتتانۋ تەورياسى» اتتى ىرگەلى تۋىندىنىڭ 10-باسىلىمىنان تىكەلەي اۋدارىلعان كولەمدى وقۋلىقتىڭ دا, دەۆيد برينكەرحوف, روۋز ۋەيتس جانە سيۋزان ورتەگانىڭ «الەۋمەتتانۋ نەگىزدەرى» اتتى كولەمدى تۋىندىسىنىڭ 9-باسىلىمىنان قازاق تىلىنە قوتارىلعان نۇسقالاردىڭ دا ساپالى ءارى ساليقالى ەكەنىن ايتۋ پارىز.
ءدال وسىنداي پىكىردى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان ايتۋلى عالىم ەلليست ارونسوننىڭ قالامىنان تۋعان جانە 11 باسىلىم كورگەن «كوپكە ۇمتىلعان جالعىز. الەۋمەتتىك پسيحولوگياعا كىرىسپە» اتتى وقۋلىق تۋرالى دا, الەمگە ايگىلى پسيحولوگتار دۋاين شۋلتس پەن سيدني ەللەن شۋلتس جارىققا شىعارعان «قازىرگى پسيحولوگيا تاريحى» اتتى زاماناۋي وقۋلىق پەن دەۆيد گ. مەيەرس جانە جان م.تۋەنج شىعارعان «الەۋمەتتىك پسيحولوگيا», سول سياقتى عىلىمنىڭ انتروپولوگيا سالاسى بويىنشا الەمدە تانىمال وقۋلىققا اينالعان الان بارناردتىڭ «انتروپولوگيا تاريحى مەن تەورياسى», سول سياقتى ايتۋلى لينگۆيستەر ۆيكتوريا فرومكين, روبەرت رودمان جانە نينا حايامستىڭ ء«تىل بىلىمىنە كىرىسپە» اتتى الەم ەلدەرىندە 10 دۇركىن باسىلىپ شىققان تۋىندىسىنىڭ, سونىمەن قاتار رەسەيدىڭ تانىمال عالىمى سۆەتلانا تەر-ميناسوۆانىڭ ء«تىل جانە مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيا» اتتى ءساتتى شىققان وقۋلىقتىڭ, سونداي-اق كارەن ارمسترونگ سەكىلدى ايگىلى تەولوگ-عالىمنىڭ قالامىنان جارىق كورگەن «يۋدايزم, حريستياندىق پەن يسلامداعى 4000 جىلدىق ىزدەنىس: قۇدايتانۋ بايانى» اتتى مونوگرافيالىق وقۋلىقتىڭ دا, لي ەنن پەك پەن گاي س.ريل سىندى عالىمداردىڭ بىرىگىپ جازعان «مەديا ەتيكا.
جاس مامانداردىڭ تاجىريبەسىنەن» اتتى ەڭبەگىنىڭ ەكىنشى باسىلىمىنان اۋدارىلعان نۇسقالاردىڭ بارلىعى دەرلىك كاسبي بيىك دەڭگەيدە تارجىمالانعان. قىسقا قايىرىپ قورىتا ايتقاندا, اتالعان وقۋلىقتاردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا ەلباسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق نىسانالارىنا ەلىمىزدىڭ قولىن جەتكىزەتىن پراكتيكالىق تەتىك, سونىمەن بىرگە اتالعان تۋىندىلار كەز كەلگەن ەلدىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان بىرەگەي قۇندىلىق.
ارينە دايار ىسكە سىنشى كوپ بولاتىنى دا, سوسىن مۇنداي مەگاجوبانى ىسكە اسىرۋدا ۇساق-تۇيەك كەمشىلىكتەردىڭ ورىن الاتىنى دا زاڭدى قۇبىلىس. بىراق اتالعان جوبانىڭ كەمەلدىگى مەن كوكەيكەستىلىگىن ونداي كىناراتتار كەمىتە المايدى. سودان سوڭ, كوش جۇرە تۇزەلەدى دەمەكشى, ول كەمشىلىكتەر كەلەسى باسىلىمعا دەيىن سىلىنىپ كەتەتىنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك.
وسى ورايدا, جوعارىدا تىركەلگەن تۋىندىلاردىڭ تۇپنۇسقالارىمەن دە, قازاقشا نۇسقالارىمەن دە جەتە تانىسۋ بارىسىندا كۇللى الەمگە اتى ءماشھۇر حالىقارالىق داۆوس فورۋمىنىڭ كوشباسشىسى, پروفەسسور كلاۋس شۆاپتىڭ ء«تورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا» («The fourth Industrial Revolution») اتتى مونوگرافياسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىندا كوزگە بىردەن ىلىككەن كەيبىر ولقىلىقتارعا توقتالساق ارتىق بولماس. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن الىسقا بارماي-اق, ايتۋلى اۆتوردىڭ قازاق تىلىندە جارىق كورگەن نۇسقاسىنداعى كىرىسپە ءماتىنىنىڭ ءبىر شيرەگى مەن تۇپنۇسقاداعى ءدال سول ءماتىننىڭ انالوگىن سالىستىرعان كەزدە, اۋدارماشى تاراپىنان كەتكەن اعاتتىق بىردەن بايقالدى. ونىڭ ۇستىنە, بولشەككە ءتان ولقىلىق بۇتىنگە دە ءتان ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. بۇل – داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق. وعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن اتالعان تۋىندىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىنداعى كىرىسپەنىڭ ءبىرىنشى بەتىن اشىپ قويىپ, بىزدەر ۇسىنىپ وتىرعان تومەندەگى ماتىنمەن سالىستىرىپ قاراساڭىز ابدەن جەتكىلىكتى:
«بۇگىنگى تاڭدا بىزدەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان سان-الۋان ءارى زاماناۋي سىناقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ پارمەندىسى دە, ەڭ ماڭىزدىسى دا كۇللى ادامزاتتى جويقىن بەتبۇرىسقا جەتەلەيتىن جاڭا تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانى ىسكە اسىرۋ جانە ونى مەڭگەرۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار بىزدەر بۇگىن ءوزىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىز بەن جۇمىس ىستەۋ ءۇردىسىمىزدى دە, ءبىر-بىرىمىزبەن اراداعى قارىم-قاتىناسىمىزدى دا تۇبەگەيلى وزگەرتە باستاعان رەۆوليۋتسيانىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تۇرمىز. مەنىڭشە, اۋقىمدىلىعى مەن كولەمدىلىگى جانە كۇردەلىلىگى جاعىنان, تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا ادامزات تاجىريبەسىنىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قۇبىلىس.
ءبىز ءالى دە بولسا بۇل جاڭا رەۆوليۋتسيانىڭ ەكپىندى ارىنى مەن كەڭ قۇلاشتى سيپاتىن تەرەڭ تۇيسىنە ءتۋسۋىمىز كەرەك. مىسالى, ۇيالى بايلانىس قۇرالدارىنىڭ ميللياردتاعان ادامدى ءوزارا بايلانىستىرا الاتىن مۇمكىندىگىنىڭ شەكسىزدىگى مەن دەرەكتەردى وڭدەۋ جانە ساقتاۋ, سونداي-اق بىلىمگە قولجەتىمدى ەتەتىن قۋاتىنىڭ ادام ايتقىسىز جىلدامدىقپەن ءوسىپ كەتۋىن نەمەسە جاساندى ينتەللەكت (جي), روبوتتانۋ, بۇيىمداردىڭ ينتەرنەتى (بي), ءوز بەتىمەن جۇرەتىن كولىكتەر, 3D ء(ۇش ولشەمدىك) پرينتەر, نانوتەحنولوگيا, بيوتەحنولوگيا, ماتەريالدار ءوندىرۋ عىلىمى, ەنەرگيا ساقتاۋ جانە كۆانتتىق كومپيۋتەرلەر سەكىلدى جاسامپاز تەحنولوگيالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كەرەمەت جىمداسىپ كەتۋىن الىپ قاراڭىز. بۇل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قۇلاعى ەندى عانا قىلتيا باستاعانىنا قاراماستان, قازىردىڭ وزىندە-اق ولار قايناۋ نۇكتەسىنە جەتىپ, ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ, فيزيكالىق, سونداي-اق تسيفرلى جانە بيولوگيالىق الەمگە بەلسەنە ەنىپ كەتتى. سونىمەن قاتار بۇگىندە بىزدەر ءوندىرىستىڭ كۇللى سالاسىندا تۋىنداعان تەرەڭ وزگەرىستەر مەن زاماناۋي بيزنەس ۇلگىلەرىنىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستى ءوندىرىس جۇيەسىندەگى قىزمەتكەرلەردى الماستىرۋعا تۋرا كەلىپ جاتقانىن دا, ونىمدەردى تۇرلەندىرۋ مەن تۇتىنۋدىڭ دا, سول سياقتى تاسىمالداۋ مەن تاراتۋ جۇيەلەرىن قايتا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىسىنىڭ دە كۋاسى بولىپ وتىرمىز. قوعامدىق فرونتتا دا جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى مەن ادامداردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جانە كوممۋنيكاتسيا, سونداي-اق دەمالۋ پاراديگماسى دا تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتىر. سول سياقتى ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ترانسپورت جۇيەلەرى دە قايتا جاساقتالۋدا...».
مۇنىمەن ايتپاعىمىز – مىناۋ. كىرىسپەنى عانا ەمەس, كۇللى كىتاپتى وقىپ وتىرعان وقىرمان ونىڭ اۋدارما ەكەنىن بايقاماي قالۋى كەرەك. سوندىقتان دا اۋدارماشىلار نازارىنان مىنا ءبىر باستى تالاپتاردىڭ تىس قالماعانى ءجون:
– اۋدارما ءماتىنى تۇپنۇسقادان كەم بولماۋى مىندەت;
– تۇپنۇسقاداعى ءاربىر ءسوزدىڭ ماعىناسى اۋدارمادا دا دالمە-ءدال بەرىلۋى ءتيىس;
– اۋدارمادا ماعىناسى بۇلىڭعىر نەمەسە تۇپنۇسقادان قيىس كەتكەن ءسوز نەمەسە ءسوز تىركەستەرى بولماۋى شارت;
– اۋدارما ءماتىنى كەز كەلگەن وقىرمانىنىڭ قالاۋىنان شىعاتىن اۋەزدى دە ايقىن ءستيلدى ساقتاۋى ءتيىس.
بىرەر مىسال:
1.كلاۋس شۆابتىڭ قازاقشا جارىق كورگەن نۇسقاسىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنىڭ سوڭعى ابزاتسىنداعى ء«ديزرۋپتيۆتى اسەر1» دەگەن ءسوز تىركەسىنىڭ ماعىناسى وقىرمانعا مۇلدە ب ۇلىڭعىر, ويتكەنى الگى تىركەس كالكامەن بەرىلە سالعان. ونىڭ ۇستىنە سول تىركەسكە بەرىلگەن1 سىلتەمە دە بۇل ءسوز تىركەسىنىڭ ماعىناسىن تولىق اشىپ تۇرعان جوق.
2. كەز كەلگەن كىتاپتىڭ كىرىسپەسى – سول تۋىندىنىڭ ىشكى مازمۇنىن اشاتىن ايناسى, سوندىقتان مۇنداعى ءاربىر سوزگە اۋدارماشىنىڭ وتە مۇقيات بولعانى ابزال. وقىرماننىڭ كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ زور نەمەسە سولعىن بولۋى كىرىسپەنىڭ تارتىمدىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن ەسكەرگەن ابزال.
ءادىل احمەتوۆ,
حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
