اقش باسشىسى الەمدىك قوعامداستىقتى دۇرلىكتىرگەن بۇل مالىمدەمەسىن 8 مامىردا جاساعان ەدى. «كەلىسىم يرانعا يادرولىق باعدارلاماسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر, – دەدى ول. – كەلىسىم نەگىزى جالعاندىققا قۇرىلعان. بىزدە دالەل بار. بۇل جاقسىلىققا اپارمايتىن بىرجاقتى شەشىم بولدى. ەگەر وسى كەلىسىمدە قالىپ, ونى جالعاستىرا بەرسەك, تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋ جارىسى باستالادى». سونىمەن قاتار دونالد ترامپ يران رەجىمى «حيزبوللا», «حاماس», «تاليبان», ء«ال-كايدا» سياقتى ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى, دەگەن ايىپتار دا تاققان بولاتىن.
ەندى ارىگە بارماس بۇرىن, وسى يران يادرولىق كەلىسىمىنە توقتالىپ وتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. اتالعان قۇجاتقا 2015 جىلدىڭ شىلدەسىندە ۆەنادا يران مەن تاعى التى مەملەكەت – اقش, قىتاي, رەسەي, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا قول قويعان ەدى. كەلىسىم بويىنشا يران تاراپى ۋراندى بايىتۋ باعدارلاماسىن تومەندەتۋگە, ال حالىقارالىق قوعامداستىق تەگەرانعا سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە العان. بۇعان دەيىن باتىس ەلدەرى يران يسلام رەسپۋبليكاسىن يادرولىق قارۋ جاساۋعا باعىت ۇستاپ وتىر دەپ ايىپتاپ كەلگەن-ءدى. رەسمي تەگەران بولسا, بۇل ايىپتى جوققا شىعارىپ, ەلدىڭ يادرولىق باعدارلاماسى تەك بەيبىت ماقساتتى كوزدەيدى دەگەننەن تانباعان بولاتىن.
وسى كەلىسىمگە قول قويۋ تاراپتار ءۇشىن وڭايعا تۇسكەن جوق. قۇجاتتى تالقىلاۋ, وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدەر ەكى اپتادان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. سول كەزدە يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى موحامماد جاۆاد زاريف بۇل كەلىسىمدى «جەڭىسكە جەتكىزەتىن شەشىم» دەپ اتاعان ەدى. يران ءمينيسترى بۇل پىكىردى جايدان-جاي ايتىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى ونداعان جىلدى قامتىعان ەكونوميكالىق سانكتسيا سالدارىنان ەل ەكونوميكاسى وراسان زور شىعىن كوردى. مۇنىڭ كەسىرى الەۋمەتتىك قايشىلىقتارعا ۇرىندىراتىنى بەلگىلى.
دونالد ترامپتىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋ الدىنداعى ءبىر سوزىندە يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى «اپات» دەپ باعالاپ, كەلىسىم يرانعا يادرولىق قارۋلارىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەگەن پىكىرى حالىقارالىق قوعامداستىقتى تىكسىندىرىپ تاستاعان ەدى سوندا. پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيىن دە ول وسى پىكىرىن بىرنەشە رەت قايتالادى. اقىرى اقش يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعىپ تىندى. كىمنىڭ ۇتىپ, كىمنىڭ ۇتىلاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.
اقش سياقتى ءىرى دەرجاۆانىڭ ارەڭ قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمنەن شىعۋى, پرەزيدەنت د.ترامپتىڭ سوعان بايلانىستى قاتقىل مالىمدەمەسى سول كۇنى-اق بۇكىل الەمدى شارلاپ كەتتى, مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەردى ەلەڭ ەتكىزدى. بۇگىندە وسى وتكىر دە وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى كوپتەگەن پىكىرلەر ايتىلۋدا... «ەۋروپالىق وداق اقش-تىڭ شەشىمىنە قاراماستان, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە گەرمانيامەن بىرگە يرانمەن اراداعى يادرولىق كەلىسىمدى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەدى, – دەدى ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ساياسات بويىنشا جوعارعى وكىلى فەدەريكا موگەريني جوعارىدا اتالعان ءۇش مەملەكەت پەن يران سىرتقى ىستەر مينيسترىمەن كەزدەسۋىندە. – ءبىز اقش ۇكىمەتىنىڭ يادرولىق كەلىسىمنەن شىعۋ تۋرالى شەشىمىنە وكىنىشپەن قارايمىز. الايدا ءبىز يرانمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستى رەتتەۋ كەلىسىمنىڭ نەگىزگى بولىگى بولىپ تابىلادى دەپ ەسەپتەيمىز».
يادرولىق كەلىسىمنەن شىقپايتىندارىن, سونداي-اق گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەي جانە فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون دا ءمالىم ەتتى. وسىعان بايلانىستى ولار بىرلەسكەن مالىمدەمە دە جاسادى. مالىمدەمەدە يران يادرولىق كەلىسىمىنىڭ الەمدە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە وزىندىك ورنى بار ەكەندىگى اتالعان جانە اقش-تى «مامىلەگە قاتىستى بارلىق وزگە تاراپتاردىڭ ونى تولىق جۇزەگە اسىرۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءىس-ارەكەتتەردەن اۋلاق بولۋعا» شاقىردى. وسىنىڭ الدىندا عانا فرانتسيا باسشىسى ە.ماكرون ەگەر اقش يرانمەن جاساسقان كەلىسىمنەن شىعاتىن بولسا, بۇل قادام سوعىسقا باستايتىنى, ال ترامپتىڭ سوعىستى قالامايتىنى جونىندە وي ايتقان بولاتىن. سودان كەيىن ول اقش-قا ساپارمەن بارعان كەزىندە د.ترامپتى اتالعان كەلىسىمدى ساقتاپ قالۋعا شاقىرعان ەدى. بۇدان ەشقانداي ناتيجە شىقپادى.
يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا قول قويىلۋى راسىندا دا حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ ۇلكەن جەتىستىگى بولدى. العاشىندا بىرقاتار ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار «6+1»-ءدىڭ ورتاق كەلىسىمگە كەلۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن دە پىكىر ايتقان بولاتىن. ولار قاتەلەستى, يران يادرولىق كەلىسىمىنە قول قويىلدى... بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزى وتە زور. ويتكەنى وندا ءبىرىنشى كەزەكتە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كوزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى ماگاتە يراننىڭ جاسالعان كەلىسىمنىڭ شارتتارىن ساقتاۋىن قاتاڭ باقىلاپ وتىردى. وسى تۇستا اتاپ وتەيىك, ماگاتە تاراپىنان يرانعا دا, باسقا قاتىسۋشىلارعا دا بۇگىنگە دەيىن ەشقانداي ەسكەرتۋ جاسالعان جوق. ياعني كەلىسىم تالاپتارى بۇزىلمادى.
اقش-تىڭ كەلىسىمنەن شىعۋىنا ساراپشىلاردىڭ دەنى وكىنىش بىلدىرۋدە. سەبەبى حالىقارالىق جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىنە تەرىس ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە تاياۋ شىعىستا, وزگە دە وڭىرلەردە يادرولىق قارۋعا يەلىك ەتكىسى كەلەتىن ەلدەردىڭ بار ەكەنى ءمالىم. بۇل كەلىسىم بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تاراپىنان دا ماقۇلدانعان ەدى. «اقش ءبىزدىڭ تاراپتىڭ كەلىسىمدى ورىنداماعانى تۋرالى دالەلدەردى كورسەتۋى ءتيىس ەدى, – دەدى يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني وسى جونىندە. – بۇل تەك يران مەن اقش اراسىنداعى قۇجات ەمەس, بۇل بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە جانە وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرىندە بەكىتىلگەن كەلىسىم بولاتىن. يران ەندى كەلىسىمدە كورسەتىلگەن شارتتاردى اقش-تان بولەك بەس ەلمەن جالعاستىرا بەرەدى».
يران يادرولىق كەلىسىمى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارى بويىنشا بەكىتىلگەن كوپجاقتى قۇجات بولىپ تابىلادى, ول حالىقارالىق ماڭىزدى قۇجات مارتەبەسىنە يە. سوندىقتان وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەر بەي-جاي قاراماعانى ءجون. مالىمدەمەدەن سوڭ يران سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى موحامماد جاۆاد زاريف كەلىسىمگە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ بىرنەشەۋىنە ساپارمەن بارىپ قايتقان ەدى. ونىڭ قىتايلىق ارىپتەسى ۆان ي بۇل ماسەلەدە قىتاي تاراپى وبەكتيۆتى, ادىلەتتى جانە جاۋاپتى پوزيتسيا ۇستاناتىنىن اتاپ ءوتتى. «وسى كەلىسىم اياسىندا ءارى قاراي اقش-تان وزگە دە قول قويعان ەلدەرمەن جۇمىس ىستەي بەرەمىز. سەبەبى بۇل حالىقارالىق قۇجات كوپتىڭ قالاۋىمەن, وتە قيىن جولمەن جۇزەگە استى», دەدى قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي مىرزا.
ءدال وسىنداي ۇستانىمدى رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ تا ءبىلدىردى... اقش باسشىسى ءوز مالىمدەمەسىندە, سونداي-اق ەگەر تەگەران ويىنان قايتسا, جاڭا كەلىسىم جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزۋگە دايىن ەكەنىن دە بىلدىرگەن بولاتىن. «يران التى ەلمەن بىرگە قول قويعان كەلىسىمدى قايتا تالقىلامايدى. وزگەرتۋلەر ەنگىزبەيدى. ەگەر وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت بولسا, اقش-تىڭ كەلىسىمگە تاباندى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىر تارماق قوسۋعا تۋرا كەلەدى», دەگەن مازمۇندا جاۋاپ بەردى يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.
جالپى, بۇگىندە كۇردەلى ماسەلەگە اينالعان يران يادرولىق كەلىسىمىنە قاتىستى پىكىرلەردى تارازىعا سالاتىن بولساق, ساراپشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك كەلىسىمنىڭ بۇزىلماعانىن, ونداعى شارتتاردىڭ تولىق جۇزەگە اسقانىن قالايدى. اقش-تىڭ وداقتاستارى سانالاتىن ەلدەردىڭ ءوزى دە وسىنداي ۇستانىمدا. مىسالى, گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل تاياۋدا يران باسشىسى حاسان رۋحانيمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, تەگەراندى تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستى باسەڭدەتۋگە كومەكتەسۋگە شاقىردى. سونىمەن قاتار ول ايماقتا سوعىس تۇتانۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا كانتسلەر گەرمانيانىڭ ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيامەن بىرگە يرانمەن جاسالعان كەلىسىمنىڭ شارتتارىن ساقتايتىنىن اتاپ ءوتتى.
ال سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە كەلسەك, رەسەي حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ساقتالۋىن, كەلىسىم جۇمىسىنىڭ ءارى قاراي جالعاسىن تابۋىن قولدايدى. يادرولىق مامىلەنى بەكىتىپ, قول قويعان بارلىق مەملەكەت كەلىسىم تالاپتارىن ساقتاۋى ءتيىس. سوندا ايماقتا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە يادرولىق قارۋدى تاراتۋ قاۋپى سەيىلەدى. قازاقستاننىڭ, سونداي-اق بەيبىتشىلىك سۇيگىش وزگە دە ەلدەردىڭ بۇرىننان بەرى ۇستانىمى وسىنداي.
نەگىزىنەن العاندا, يادرولىق كەلىسىمنەن اقش شىققانىمەن, ونىڭ وداقتاستارى ۇلىبريتانيا, گەرمانيا جانە فرانتسيا شىعا قويمايدى. ويتكەنى, بۇل مەملەكەتتەردىڭ يران ەكونوميكاسىنان الارى دا, بەرەرى دە بارشىلىق. وعان مىسال رەتىندە قازىرگى كەزدە يراننىڭ ەنەرگەتيكا, ونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز سالاسىندا جانە باسقا سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن ەۋروپالىق كومپانيالاردى الۋعا بولادى...
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
