رۋحانيات • 29 ناۋرىز، 2018

باتا بەرۋدىڭ ادەبى

814 رەت كورسەتىلدى

 

جۋىقتا قازاقتىڭ نەبىر قاسقا-جاي­ساڭدارى باس قوسقان داستارقاندا بولدىق. اس ءىشىلدى، اياق بوساتىلدى. كەزەك باتا بەرۋ راسىمىنە كەلىپ تىرەلدى. توردە وتىرعان تانىمال عالىم اعامىز قوس الاقانىن ايقارا جايىپ الىپ، باتا ەمەس كەدىر-بۇدىر جاداعاي توست ايتىپ شىقتى. كادىمگى شاراپ تولى توستاق ۇستاپ تۇرىپ تويدا ايتاتىن توست. ء«سىزدىڭ  (توي يەسىن ايتادى) جۇمىستاعى بەدەلىڭىز جوعارى، ءاردايىم بيىكتەن كورىنە بەرۋىڭىزگە تىلەكتەسپىز، وسىنداي داستارقان باسىندا باس قوسايىق!». مىناداي «باتاعا» نە بەت سيپارىمىزدى، نە ءاۋمين دەرىمىزدى بىلمەي سالبىرادىق تا قالدىق.

ءوز باسىم مۇنداي جاعدايعا وتە ءجيى تاپ بولام. كورگەن سايىن كوڭىل قۇرعىر قۇلازيدى، ەستىگەن سايىن ەڭسە شىركىن ەزىلەدى. راسىن ايتقاندا، قازىر اقساقالدىق دەڭگەيگە جەتكەن اعالارىمىزدىڭ كوبى وسى باتا مەن توستىڭ اراجىگىن اجىراتپايتىنى وكىنىشتى.

باتا – دەگەنىمىز حالقىمىزدىڭ بايىرعى تۇرمىس-سالتىمەن بەرىك ۇشتاسقان، كۇن­دەلىكتى ءومىر داعدىسىنداعى ادامي قارىم-قاتىناستىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىن وتەۋگە باعىتتالعان، اعايىن-تۋىس، جەگجات-جۇ­راعاتتىڭ ءبىر-بىرىنە ىستىق ىقىلاس-پەيىلىن بىلدىرەتىن، سونىمەن قاتار جاسى ۇلكەن ادامدار نەمەسە ەل اعالارى وزدەرىنىڭ تىلەك-دۇعاسىن ايتىپ، جاستارعا دۇرىس باعىت-باعدار سىلتەيتىن ءسولدى ءسوز.

ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ءسىبىر حالىقتارى مەن سولتۇستىك ءوڭىر قازاقتارىنىڭ ءومىر-تىرشىلىگىن زەرتتەگەن ەتنوگراف-فولكلوريست عالىم ۆ.ن.ۆاسيلەۆ: «قازاق دالاسىندا بولعان ادام، سول حالىقتىڭ باتاعا قانداي ەرەكشە نازار اۋدارعانىن اڭعارار ەدى. باتا –  قازاق پوەزياسىنىڭ ەرەكشە ءتۇرى، وندا باتا بەرۋشى ادامنىڭ ءۇي يەسىنە دەگەن شىن جۇرەكتى جارىپ شىققان ىقىلاسى، پەيىلى، اقنيەتى، اللادان تىلەر تىلەگى پوەزيا تۇرىندە اقتارىلا ايتىلادى»، دەپتى. 

دانا حالقىمىز: «جاۋىنمەنەن ەل كوگەرەر، باتامەنەن ەر كوگەرەر» نەمەسە «باتالى ۇل ارىماس، باتاسىز قۇل جارىماس» دەپ بەكەر ايتپاعان. ياعني جاستار «ەر بولىپ كوگەرۋ» ءۇشىن دانا قاريالاردى ادەيى ىزدەپ بارىپ، باتا الۋ ءداستۇرى بۇرىنعى قازاق قوعامىندا بەرىك ساقتالعان. ءتىپتى ۇلىستىڭ مىزعىماس  ۇستىنى دەسە دە بولادى.

مىسالى اتاقتى شاقشاق جانىبەك باتىر بوزبالا كەزىندە ەلۋدى ەڭسەرىپ، تانىمى تولىسقان تولە بيگە كەلىپ:  «ۋا، بيەكە، بوزبالا بولدىم، ەرلىك قىلايىن با، الدە سىزدەن ۇلگى الىپ بيلىك قۇرايىن با، باتاڭىزدى بەرىڭىز؟» دەگەندە تولە: «وگىزىڭدى ورگە سالما، قاناتىڭ تالار، نادانعا كوزىڭدى سالما، ساعىڭ سىنار، دوسىڭا وتىرىك ايتپا، سەنىمىڭ كەتەر، دۇشپانعا شىنىڭدى ايتپا، تۇبىڭە جەتەر، قىس قارعا جىعارىن، ۇرىنشاق جارعا جىعارىن ۇمىتپا، تۇماۋدىڭ ءتۇبى قۇرت، تۇماننىڭ ءتۇبى جۇت، اقىلدىڭ ءتۇبى قۇت قاراعىم، مەنىڭ باتام وسى!» دەگەن ەكەن (شەشەندىك سوزدەر /قۇراستىرعان ب.ادامباەۆ – الماتى: 1990. – 70 ب). 

سول سياقتى قازاق ۇعىمىندا باتانىڭ ءتۇرى دە كوپ. اتاپ ايتقاندا، داستارقان باتاسى، ساپار باتاسى، ۇزاتىلعان قىزعا بەرەتىن باتا، سونىمەن قاتار ءبىر تاڭىردەن ەلگە، جۇرتقا، قاۋىمعا جاقسىلىق، تىنىشتىق تىلەپ جاسايتىن باتا، ت.ب. وسى ورايدا ءدىنتانۋشى، عالىم قايرات جولدىباي ۇلى قازاقتىڭ «باتا» ۇعىمى قۇراننىڭ بەتاشارى «فاتيحا» («فاتقا»، «فاتا»، «باتا») سۇرەسىنىڭ رۋحاني قۇندىلىعىمەن تىعىز بايلانىستى، ويتكەنى قاسيەتتى كىتاپتا ايتىلعانداي فاتيحاسىز قۇلشىلىق بولمايتىنى سياقتى، قازاقتا باتاسىز ءىستىڭ ءپاتۋاسى دا بولمايدى، دەيدى. ياعني مۇنداعى تەولوگ باۋىرىمىزدىڭ پىكىرىن ءسال تاپسىرلەسەك، باتانىڭ قازاق قوعامىنداعى ءرولى قۇران اياتتارىنان الىنىپ، ۇيقاستى جىر فورماتىندا قازاقىلانعان  دۇعا-تىلەك ءتۇرى ەكەن. دەمەك باتا بەرۋدىڭ ادەبى – دۇعا جاساۋ دەگەنگە سايادى. ەندەشە مۇنداي قۇندى دۇنيەمىزدى جاتتان سىڭگەن «توست» دەيتىن داستۇرگە جىعىپ بەرگەنىمىز جاراماس.

وسى ورايدا توست دەگەن نە؟ وسىعان دا از-كەم توقتالايىق. بۇل اۋەلى حريستياندىق ادەپ نەگىزىندە قالىپتاسقان ءداستۇر دەيدى زەرتتەۋشىلەر. نەگىزىنەن بۇل اراق-شاراپ قۇيىلعان ىدىستى ۇستاپ تۇرىپ، كوپشىلىككە تىلەك-ءسوز ايتۋ ارقىلى ورىندالاتىن دۇنيە. دىنىمىزدە حارامدالعان زاتتى كوتەرىپ تۇرىپ جاقسىلىق، اماندىق، باقىت تىلەۋ اقىلعا سىيا ما؟! وسىعان قاراعاندا وتارلاۋشىلار تاراپىنان اسا باعالى ادەت-عۇرپىمىزدى وزگەرتىپ، ونىڭ باستاپقى ءمانىن جويۋ ءۇشىن جاسالعان دۇنيە ەكەنى انىق.

جوعارىداعى پىكىرىمىزگە دالەل رەتىندە ايتارىمىز تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك ماشىمباەۆ وتار­لاۋشىلار قازاقتىڭ بايىرعى ءداستۇرىن السىرەتۋ ارقىلى، ساناسىن ماڭگۇرتتەندىرىپ، جات وركەنيەتكە باس يگىزىپ، مادەني اسسي­ميلياتسياعا ۇشىراتىپ، ۇلتسىزدىققا دۋشار ەتەرىن جاقسى ءبىلدى دە، وسىدان كەيىن ولار ەڭ اۋەلى داستۇرلەردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جويۋمەن اينالىستى،  دەيدى.

وتكەن قوعامدا وسى «توست» ۇعىمىن ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا اينالدىرۋ ارقىلى جوعارىداعى قاسيەتتى باتانىڭ قۇنىن السىرەتىپ الدىق. اقىرىندا مىنە، باتا مەن توستى قويىرتپاقتاپ ايتاتىن، ونىڭ نە ەكەنىن اجىراتا المايتىن ءبىر بۋىن ءوسىپ شىعا كەلدى.  «ات اينالىپ قازىعىن تابادى» دەگەندەي ءالى دە كەش ەمەس، اقساقال جاسىنا جەتكەن اعالارىمىز بۇدان بىلاي حالقىمىزدىڭ باعالى باتالارىن داستارقان باسىندا توگىلتىپ ايتىپ، وشكەن ءداستۇردى تىرىلتەر دەگەن سەنىم مول.

بەكەن قايرات ۇلى،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

جارىس پەن تابىس

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:00

اقىلدىڭ ازابى

تاريح • كەشە

مەيرامحانالار جانە پاندەميا

كوروناۆيرۋس • كەشە

جۇرت جاعاجاي ىزدەپ ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار